ZUS w szerszym zakresie uwzględni pracę za granicą

Dla osób wnioskujących o przyznanie świadczeń emerytalno-rentowych z reguły niezwykle istotna jest liczba udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych, które mogą być uwzględnione przez ZUS. Okresy te decydują o ustaleniu prawa i obliczeniu wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy oraz emerytury ustalanej na tzw. dotychczasowych zasadach. Wpływają też na możliwość przyznania świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej oraz nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

Składkowe i nieskładkowe

Ustalając prawo i wysokość świadczeń emerytalno-rentowych, ZUS uwzględnia okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w art. 6-7 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tzw. ustawy emerytalnej).

Wśród okresów składkowych i nieskładkowych ustawa emerytalna wymienia również przypadające przed 15 listopada 1991 r. okresy zatrudnienia obywateli polskich za granicą po ukończeniu 15 lat, a także okresy przerwy w tej pracy. Zgodnie jednak z obecnie obowiązującymi regulacjami, okresy te, co do zasady, mogą być uwzględnione przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno-rentowych i ich wysokości tylko wówczas, gdy osoba wnioskująca o jedno z tych świadczeń spełniła łącznie dwa warunki:

wna stale zamieszkuje na obecnym obszarze Polski oraz

wz tytułu okresów pracy za granicą nie otrzymywała świadczenia rentowego z instytucji zagranicznej innego niż renta z ubezpieczenia dodatkowego. [przykład 1]

Stanowisko trybunału

Warunek posiadania stałego miejsca zamieszkania w Polsce już obecnie nie jest stosowany w celu uwzględnienia okresu zatrudnienia w organizacjach międzynarodowych, zagranicznych instytucjach i zakładach, do których obywatel Polski został skierowany w ramach współpracy międzynarodowej lub w których był zatrudniony za zgodą właściwych władz polskich. Powodem jest wyrok TK z 5 lipca 2010 r. (sygn. akt P 31/09, Dz.U. nr 134, poz. 903). W sprawie dotyczącej przyznania renty rodzinnej osobie, która mieszka obecnie poza granicami Polski, a przed 15 listopada 1991 r. miała taki okres pracy z granicą, TK uznał przepis uzależniający zaliczenie tego okresu od warunku obecnego stałego zamieszkiwania na terytorium Polski za niezgodny z zasadami równości obywateli wobec prawa oraz sprawiedliwości społecznej wyrażonymi w art. 2 i 32 konstytucji.

W uzasadnieniu trybunał zaakcentował, że - przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno-rentowych i ich wysokości - nie jest słuszne stosowanie przez ustawę emerytalną wymogu posiadania stałego miejsca zamieszkania w Polsce również dla uwzględnienia innych okresów pracy za granicą wymienionych w przepisach tej ustawy.

Zniesienie ograniczenia

W celu realizacji wskazanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego przygotowany został projekt nowelizacji ustawy emerytalnej zawierającej nowe brzmienie art. 9 tej ustawy. Ustawa zmieniająca została uchwalona przez Sejm 19 kwietnia 2013 r., a następnie podpisana przez prezydenta. Obecnie oczekuje na publikację w Dzienniku Ustaw i wejdzie w życie po upływie 14 dni od dnia jej ogłoszenia.

Zmieniony art. 9 ustawy emerytalnej nie przewiduje już warunku stałego zamieszkiwania na terytorium Polski, przy czym zniesienie tego wymogu dotyczy nie tylko okresu, co do którego wypowiedział się TK w wyroku z 5 lipca 2010 r., ale wszystkich okresów zagranicznych wymienionych w art. 6 i 7 ustawy emerytalnej. Oznacza to, że po wejściu w życie nowelizacji z 19 kwietnia 2013 r. ZUS będzie uwzględniał przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno-rentowych i ich wysokości, bez względu na aktualne miejsce zamieszkania wnioskodawcy, następujące okresy zagraniczne:

wprzypadające przed 15 listopada 1991 r. okresy zatrudnienia obywateli polskich za granicą po ukończeniu 15. lat życia w:

- polskich przedstawicielstwach dyplomatycznych i urzędach konsularnych, w stałych przedstawicielstwach przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i w innych misjach lub misjach specjalnych, a także w innych polskich placówkach, instytucjach lub przedsiębiorstwach, do których zostali delegowani lub skierowani,

- w organizacjach międzynarodowych, zagranicznych instytucjach i zakładach, do których zostali skierowani w ramach współpracy międzynarodowej lub w których byli zatrudnieni za zgodą właściwych władz polskich,

- u innych pracodawców zagranicznych, jeżeli w okresie pracy za granicą były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce,

wprzypadające przed 15 listopada 1991 r. okresy zatrudnienia na obecnym obszarze państwa polskiego w czasie, gdy obszar ten nie wchodził w skład tego państwa - co najmniej w połowie pełnego wymiaru czasu pracy, jeżeli w tych okresach pracownik pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński lub opiekuńczy albo rentę chorobową,

wokresy zatrudnienia za granicą osób, które w tym czasie nie były obywatelami polskimi, jeżeli osoby te powróciły do kraju po 22 lipca 1944 r. i zostały uznane za repatriantów,

wokresy urlopu bezpłatnego oraz przerwy w zatrudnieniu w razie nieudzielenia urlopu bezpłatnego małżonkom pracowników skierowanych do pracy w przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, w stałych przedstawicielstwach przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i w innych misjach specjalnych za granicą, w instytutach, ośrodkach informacji i kultury za granicą. [przykłady 2, 3]

Kto może skorzystać

Warto jednak zaznaczyć, że zniesienie przez ustawodawcę kryterium aktualnego miejsca zamieszkania na terytorium Polski będzie miało w praktyce znaczenie tylko w odniesieniu do okresów przebytych w państwach nienależących do Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, gdy Polska nie ma podpisanej z nimi umowy o zabezpieczeniu społecznym. W odniesieniu do państw, które umowę podpisały, warunek uzależniający zaliczenie okresów zatrudnienia od faktu aktualnego zamieszkiwania na terytorium Polski jest bowiem zniesiony na mocy rozporządzeń wspólnotowych lub odpowiednich umów międzynarodowych.

Na nowych regulacjach skorzystają nie tylko te osoby pracujące przed 15 listopada 1991 r. w państwach ,,pozaumownych" (w przypadku repatriantów - również po 14 listopada 1991 r.), które dopiero będą ubiegać się o jedno ze świadczeń emerytalno-rentowych. Zniesienie warunku stałego zamieszkiwania na terytorium Polski spowoduje, że również osoby mieszkające poza granicami Polski, którym ZUS odmówił dotychczas uwzględnienia tych okresów, będą mogły liczyć na ich zaliczenie. Będzie to możliwe, jeśli zgłoszą wniosek o ponowne ustalenie świadczenia.

PRZYKŁAD 1

Odmowa przyznania

Jan G. mieszka obecnie na Ukrainie. W marcu 2013 r. zgłosił do ZUS wniosek o wcześniejszą emeryturę przewidzianą w art. 184 ustawy emerytalnej. W grudniu 1985 r. został wysłany przez polskiego pracodawcę do pracy w Kuwejcie i był tam zatrudniony do końca 1988 r. W tym czasie były za niego opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce. Pomimo tego, przy ustalaniu prawa do wcześniejszej emerytury, ZUS nie uwzględnił okresu pracy za granicą, wskazując jako powód odmowy zaliczenia tego okresu fakt obecnego zamieszkiwania przez Jana G. poza terytorium Polski. Wnioskodawca udowodnił 20 lat składkowych oraz 2 lata nieskładkowe przebyte w Polsce. Ponieważ do przyznania wcześniejszej emerytury przysługującej na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej wymagany jest od mężczyzn co najmniej 25 - letni staż ubezpieczeniowy ZUS wydał decyzję odmawiającą ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia.

PRZYKŁAD 2

Wniosek po wejściu w życie nowelizacji

Halina K. (urodzona 12 grudnia 1948 r.) w latach 1988-1991 pracowała w ambasadzie RP w Japonii. Obecnie również zamieszkuje w tym kraju. W grudniu 2008 r. ukończyła powszechny wiek emerytalny, który dla wszystkich kobiet urodzonych przed 1 stycznia 1953 r. wynosi 60 lat. Mimo że zainteresowana udowodniła dodatkowo 12 lat składkowych oraz 2 lata nieskładkowe w Polsce, dotychczas nie wystąpiła do ZUS z wnioskiem o przyznanie polskiej emerytury. Nie mogła bowiem liczyć na uwzględnienie okresu pracy w ambasadzie Japonii ze względu na stałe zamieszkiwanie poza terytorium RP. Tym samym nie spełniłaby warunku posiadania przez kobietę co najmniej 15-letniego okresu składkowego i nieskładkowego uprawniającego do przyznania emerytury bez gwarancji najniższego świadczenia (na podstawie art. 28 ustawy emerytalnej). Jeśli zgłosi wniosek o emeryturę po wejściu w życie nowelizacji z 19 kwietnia 2013 r. ZUS przyzna jej to świadczenie. Będzie już bowiem wtedy możliwe uwzględnienie okresu pracy w Japonii, pomimo stałego zamieszkiwania Haliny K. poza terytorium Polski.

PRZYKŁAD 3

Szersze uprawnienia

Borys R. w marcu 2004 r. został uznany za repatrianta. W czasie, gdy mieszkał w Kazachstanie, przepracował ponad 25 lat. Po powrocie do Polski podjął zatrudnienie, ale po dwóch latach pracy wyjechał do Meksyku. We wrześniu 2013 r. ukończy powszechny wiek emerytalny i chciałby zgłosić wniosek o polską emeryturę. Ustalając prawo do tego świadczenia, ZUS uwzględni mu ponad 25-letni okres pracy w Kazachstanie. W związku z wejściem w życie nowelizacji z 19 kwietnia 2013 r. bez znaczenia będzie bowiem fakt, że Borys R. zamieszkuje obecnie na stałe poza terytorium Polski.

Marek Opolski

ekspert od emerytur i rent

Podstawa prawna

Art. 6-7 i 9 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn.zm.).

Ustawa z 19 kwietnia 2013 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (po podpisaniu przez prezydenta oczekuje na publikację w Dzienniku Ustaw).