Członek korpusu służby cywilnej może pracować także w nocy, ale tylko w wyjątkowych przypadkach

OPINIA PRAWNA z 22 lutego 2011 r., znak: DP.171-21(2)/11/MG

W odpowiedzi na pismo Urzędu X w sprawie wątpliwości interpretacyjnych odnośnie do niektórych przepisów ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 227, poz. 1505, z późn. zm.), dalej: ustawa, Departament Prawny Kancelarii Prezesa Rady Ministrów uprzejmie informuje, co następuje.

Przepisy ustawy, stanowiące pragmatykę służbową, zawierają odrębną niż ogólne przepisy prawa pracy regulację pracy w godzinach nadliczbowych, w tym także w porze nocnej oraz w niedziele i święta.

Zgodnie z art. 97 ust. 5 ustawy, jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu, członek korpusu służby cywilnej na polecenie przełożonego wykonuje pracę w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w nocy oraz w niedziele i święta.

Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że członek korpusu służby cywilnej wykonuje pracę w godzinach nadliczbowych, jeżeli wymagają tego "potrzeby urzędu", a w "wyjątkowych przypadkach" jeżeli praca ta ma być wykonywana w nocy, w niedzielę lub święto. Z tego samego przepisu wyraźnie wynika również, że w przypadku zaistnienia powyższych okoliczności członek korpusu służby cywilnej ma obowiązek wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych, w tym w nocy, w niedzielę lub święto, na polecenie przełożonego.

Mając na uwadze generalny charakter zawartych w art. 97 ust. 5 ustawy klauzul w postaci "potrzeb urzędu" oraz "wyjątkowych przypadków" (brak stosownego w tym zakresie dookreślenia ze strony ustawodawcy), należy przyjąć, że każda "potrzeba urzędu" może uzasadniać pracę w godzinach nadliczbowych, a każdy "wyjątkowy przypadek" może uzasadniać pracę w nocy, w niedzielę lub święto. Zdaniem doktryny niedopuszczalna jest jednak sytuacja, w której praca w godzinach nadliczbowych, w tym w nocy, w niedzielę lub święto, byłaby traktowana jako zwykły element sytemu organizacji pracy, co stanowiłoby odstępstwo od ustalonego rozkładu czasu pracy. W doktrynie zwraca się również uwagę, że klauzula "wyjątkowych przypadków" odnosi się do "potrzeb urzędu" mających szczególnie istotny charakter, tj. takich, których niezaspokojenie mogłoby prowadzić do zakłóceń w realizacji podstawowych zadań urzędu, mających charakter specjalny, z reguły niespodziewany. Ta sama doktryna nie wyklucza jednak możliwości wystąpienia w tym zakresie "potrzeb urzędu" mających szczególnie istotny charakter, ale możliwych do przewidzenia.

Przepis art. 97 ust. 5 ustawy nie określa również formy, w jakiej przełożony wydaje członkowi korpusu służby cywilnej polecenie wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych, w tym w nocy, w niedzielę lub święto. Z wyroków Sądu Najwyższego z 25 sierpnia 2004 r. (I PK 707/03) oraz z 14 maja 1998 r. (I PKN 122/98) wynika, że polecenie pracodawcy wykonywania pracy ponad normę czasu pracy nie musi być wyraźne (nie wymaga szczególnej formy). Oznacza to, że polecenie takie może być wydane w każdej formie, w tym także w pisemnej lub ustnej. Zdaniem Sądu Najwyższego brak sprzeciwu przełożonego wobec wykonywania w jego obecności przez pracownika obowiązków może być również zakwalifikowany jako polecenie świadczenia pracy w godzinach nadliczbowych.

W oparciu o powyższe należy przyjąć, że możliwe jest wydanie przez przełożonego polecenia wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych, w tym w nocy, w niedzielę lub święto z krótkim albo długim wyprzedzeniem, jednakże praca taka nie powinna stanowić reguły, tylko wyjątek od ustalonego przez pracodawcę rozkładu czasu pracy. Sytuacje takie powinny być rozpatrywane indywidualnie, z uwzględnieniem zaistniałego kontekstu sytuacyjnego.

Stosownie do art. 97 ust. 10 ustawy, przepisy ust. 2 i 5 tego samego artykułu nie mają zastosowania do kobiet w ciąży oraz - bez ich zgody - do członków korpusu służby cywilnej sprawujących pieczę nad osobami wymagającymi stałej opieki lub opiekujących się dziećmi w wieku do lat ośmiu.

Praktyczne zastosowanie tego przepisu wydaje się możliwe wyłącznie wtedy, gdy pracodawca ma w tym zakresie wiedzę. Z tego powodu pracownik powinien poinformować pracodawcę o zaistnieniu wskazanych w tym przepisie okoliczności, przykładowo poprzez złożenie stosownego oświadczenia. W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z art. 221 § 2 pkt 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94, z późn. zm.) pracodawca ma prawo żądać od pracownika imion i nazwisk oraz dat urodzenia dzieci pracownika, jeżeli podanie takich danych jest konieczne ze względu na korzystanie przez pracownika ze szczególnych uprawnień przewidzianych w prawie pracy.

Z powyższego nie można jednak wywodzić obowiązku udowadniania pracodawcy, że piecza nad osobą wymagającą stałej opieki czy opieka nad dzieckiem w wieku do lat ośmiu nie może być sprawowana przez inną niż pracownik osobę. Jeżeli natomiast pracodawca podejrzewa, że pracownik złożył niezgodne z prawdą oświadczenie, może wobec takiego pracownika wyciągnąć konsekwencje dyscyplinarne przewidziane przepisami ustawy.

dr Angelina Sarota,

Dyrektor

Michał Graczyk,

Radca Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

@RY1@i02/2013/065/i02.2013.065.088000500.802.jpg@RY2@