O pomocy dla studentów zdecyduje trybunał

Jedną z form pomocy materialnej dla studentów jest stypendium rektora dla najlepszych studentów (art. 173 ust. 1 pkt 3 ustawy z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym, t.j. Dz.U. z 2012 r. nr 572 z późn. zm.). Ma ono charakter motywacyjny. Od 1 października 2011 r. zastąpiło dotychczasowe stypendium za wyniki w nauce lub w sporcie na podstawie ustawy z 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach i tytułach naukowych oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. nr 84, poz. 455).

Nowelizacja ta zmieniła również treść art. 184 ust. 5 ustawy: studentowi, który po ukończeniu jednego kierunku studiów kontynuuje naukę na drugim kierunku studiów, nie przysługują świadczenia, o których mowa w art. 173 (w szczególności stypendium rektora), chyba że kontynuuje on naukę po ukończeniu studiów pierwszego stopnia w celu uzyskania tytułu zawodowego magistra lub równorzędnego, jednakże nie dłużej niż przez trzy lata. Do 1 października 2011 r. przepis ten obejmował wyłącznie stypendia o charakterze socjalnym, nie dotyczył zaś tego za wyniki w nauce czy w sporcie. Do tego czasu nie wzbudzał również większych kontrowersji. Każdy student - jeżeli miał odpowiednio wysoką średnią ocen lub osiągnięcia sportowe - otrzymywał świadczenie. Kwestia uprzedniego ukończenia przez niego kierunku studiów nie miała jakiegokolwiek teoretycznego i praktycznego znaczenia.

Zmiana art. 184 ust. 5 wywołała krytykę ze strony studentów. Z pewnością taka reakcja mogła być spowodowana z jednej strony naruszeniem dotychczasowych zasad uzyskiwania prawa do pomocy, a z drugiej strony - znacznym wzrostem na wielu uczelniach kwoty stypendium rektora (co wynika z maksymalnego, 10-proc. limitu studentów mogących na danym kierunku uzyskać to stypendium; wcześniej otrzymywało je więcej osób, ale było ono niższe).

Obecnie art. 184 ust. 5 wprowadza dwa podstawowe ograniczenia. Po pierwsze, student, który już uzyskał dyplom studiów I stopnia (licencjata) może pobierać stypendium rektora wyłącznie na kierunku prowadzącym do uzyskania tytułu zawodowego magistra (studia II stopnia, studia jednolite magisterskie). Po drugie, czas pobierania tego stypendium na kierunku "magisterskim" nie może trwać dłużej niż trzy lata.

Biorąc pod uwagę powyższe ograniczenia, część studentów zdecydowała się zaskarżyć do sądów administracyjnych decyzje odmawiające stypendium rektora. Dokonywana przez nie interpretacja analizowanego przepisu nie jest jednak korzystna dla uczących się. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie (zob. wyrok z 31 października, sygn. akt I OSK 1724/12; wyrok z 12 grudnia 2012 r., sygn. akt I OSK 2370/12; wyrok NSA z 12 grudnia 2012 r., sygn. akt I OSK 2453/12 oraz wyrok NSA z 16 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 2483/12) - na podstawie art. 184 ust. 5 - studentowi nie przysługuje stypendium rektora, gdy uzyskał już tytuł magistra na innym kierunku lub gdy kształci się na drugim kierunku na studiach pierwszego stopnia. W tym przepisie pojęcie "kontynuuje" odnosi się zarówno do kontynuowania nauki, jak i studiów. W pierwszym znaczeniu, tzn. w sytuacji kontynuowania nauki na drugim kierunku po ukończeniu pierwszego, pomoc nie przysługuje. W drugim znaczeniu, tj. kontynuowania nauki na drugim kierunku w celu uzyskania tytułu magistra, -wsparcie może być przyznane. Stypendium rektora można zatem uzyskać wtedy, gdy drugi kierunek prowadzi do uzyskania po raz pierwszy tytułu magistra.

Interpretacja art. 184 ust. 5 zainteresowała rzecznika praw obywatelskich. Wystąpił on do Trybunału Konstytucyjnego (sygn. akt K 40/12) o stwierdzenie niezgodności art. 184 ust. 5 ustawy z art. 32 w zw. z art. 2 i art. 70 ust. 4 Konstytucji RP w zakresie, w jakim wyłącza prawo tych osób, które uprzednio nie korzystały ze świadczenia dla najlepszych studentów, do stypendium rektora. Zatem RPO nie neguje niekonstytucyjności omawianego przepisu w całości, lecz podnosi zarzut wyłącznie w zakresie osób, które mimo iż nie pobierały wcześniej stypendium rektora, na kolejnym kierunku studiów nie mogą skorzystać już z tego świadczenia.

Odnosząc się do opisywanego wniosku, zastanawiające jest to, że RPO wniósł o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją RP art. 184 ust. 5 jedynie w zakresie stypendium rektora. Argumentacja RPO o braku wcześniejszego pobierania przez studenta takiego świadczenia ma pełne odniesienie do innych form pomocy, określonych w art. 173 p.s.w. Przecież równie dobrze student, wcześniej niepobierający stypendium socjalnego, specjalnego dla niepełnosprawnych czy ministra za wybitne osiągnięcia, mógłby również skorzystać na tej tezie RPO. Bez odpowiedzi pozostanie więc pytanie, dlaczego RPO nie rozszerzył tego wniosku o pozostałe świadczenia z art. 173 p.s.w.

Jeśli TK stwierdzi niekonstytucyjność art. 184 ust. 5, część studentów będzie mogła skorzystać z przepisów o wznowieniu postępowania. Zgodnie z art. 145a k.p.a. w zw. z art. 207 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym można żądać wznowienia postępowania w sytuacji, gdy trybunał orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP, na podstawie którego została wydana decyzja.

Wznowienie postępowań jest możliwe w ciągu miesiąca od wyroku TK

Marek Wocka

dgp@infor.pl