Sędziowie muszą badać, czy są następcy prawni zmarłego

STAN FAKTYCZNY

W styczniu 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie zgodził się umorzyć panu S.K. należności z tytułu składek ubezpieczeniowych. S.K. zaskarżył tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. 6 lipca 2012 r. do biura podawczego sądu została zwrócona przesyłka adresowana do S.K. z adnotacją "adresat zmarł". Następnie 24 lipca 2012 r. do sądu wpłynął odpis skrócony aktu zgonu S.K. Na tej podstawie sąd zastosował art. 124 par. 1 pkt 1 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270). I zawiesił postępowanie do czasu zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłego, albo ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku. Sąd uznał, że przedmiot skargi - tj. wniosek o umorzenie zaległości wobec ZUS - wchodzi w skład masy spadkowej.

STANOWISKO ORGANU ADMINISTRACJI

Z tym postanowieniem nie zgodził się ZUS i złożył zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Argumentował, że łódzki sąd naruszył przepisy ustawy procesowej, konkretnie przepis art. 124 par. 1 pkt 1 w powiązaniu z art. 124 par. 3 tej ustawy - i nie powinien zawieszać postępowania. Ponadto, według ZUS, sąd I instancji niesłusznie uznał, że zaległości składkowe wchodzą w skład masy spadkowej.

DECYZJA NSA

Sąd kasacyjny uchylił postanowienie sądu wojewódzkiego (postanowienie z 12 grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ 374/12). Wyjaśnił, że zgodnie z art. 124 par. 1 pkt 1 ustawy procesowej sąd zawiesza postępowanie z urzędu w razie śmierci strony lub jej przedstawiciela ustawowego, utraty przez nich zdolności procesowej, utraty przez stronę zdolności sądowej lub utraty przez przedstawiciela ustawowego charakteru takiego przedstawiciela.

Jednakże, podkreślił sąd, na uwadze trzeba mieć jednocześnie art. 124 par. 3 ustawy, który określa, że nie zawiesza się postępowania w razie śmierci strony, jeżeli przedmiot postępowania odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą zmarłego. Według sądu celem zawieszenia postępowania na podstawie art. 124 par. 1 pkt 1 ustawy jest przede wszystkim umożliwienie następcom prawnym zmarłej strony wstąpienie w jej miejsce do toczącego się postępowania. Jeśli następcy prawni zgłoszą się lub zostaną wskazani, to sąd ma obowiązek podjąć na nowo zawieszone postępowanie. O odwieszeniu postępowania w takiej sytuacji mówi art. 128 par. 1 pkt 1 ustawy. Oznacza to, że jeśli sąd ma wiedzę o wszystkich następcach prawnych zmarłej strony, to nie ma podstaw prawnych do zawieszenia postępowania na podstawie art. 124 par. 1 pkt 1 ustawy.

NSA stwierdził, że sąd wojewódzki nie zapoznał się z aktami sprawy. Wynika z nich, że 8 sierpnia 2012 r. syn zmarłego S.K. złożył w biurze podawczym sądu pismo, w którym oświadczył, że wraz z siostrą są jedynymi spadkobiercami po ojcu. Następnie - na wezwanie sądu - złożył 29 sierpnia 2012 r. kserokopię aktu notarialnego - protokołu dziedziczenia. Jednak, mimo posiadania tych informacji, sąd pierwszej instancji wydał 17 września 2012 r. postanowienie o zawieszeniu postępowania do czasu zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłego, chociaż następcy prawni S.K. zostali już sądowi wskazani. Tym samym postanowienie sądu I instancji było wadliwe i należało je uchylić.

KOMENTARZ

dr Tomasz Filipowicz , radca prawny, Kancelaria prof. Marek Wierzbowski i Partnerzy Adwokaci i Radcowie Prawni

W związku z powyższym stanowiskiem NSA powstają wątpliwości co do tego, jakie czynności powinny zostać podjęte, aby uniknąć zawieszenia postępowania sądowego z urzędu.

NSA orzekł, iż WSA nie miał obowiązku wynikającego z art. 124 par. 1 pkt 1 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zawieszenia postępowania z urzędu, a nawet wręcz takiego postanowienie nie powinien wydawać, bowiem miał wiedzę o wszystkich następcach prawnych zmarłej osoby. NSA opierając się na tym przepisie, uznał, że przyczyna zawieszenia postępowania z urzędu (w przypadku śmierci strony) odpada, gdy przed wydaniem orzeczenia w przedmiocie zawieszenia postępowania "zgłosili się lub zostali wskazani następcy prawni zmarłej strony". Powyższe twierdzenie wiąże się z oceną dwóch zasadniczych sytuacji, mianowicie kiedy z punktu widzenia przepisów prawa doszło do "zgłoszenia się następców prawnych", a kiedy nastąpiło "wskazanie następców prawnych". Niewątpliwie określenie "zgłoszenie się" następców prawnych wskazuje, że chodzi o inicjatywę podjętą przez samych następców prawnych zmarłej strony. Może ona polegać na złożeniu stosownego pisma procesowego, które jednak może się okazać niewystarczające dla sądu, jeśli poza twierdzeniem o rzekomym następstwie prawnym nie zostaną w nim przedstawione dodatkowe okoliczności czy dowody przemawiające za istnieniem interesu prawnego zgłaszających się do sprawy osób jako następców prawnych. W mojej ocenie takimi dowodami mogą być stosowne dokumenty wymagane w postępowaniu spadkowym, akt stwierdzający nabycie spadku. Jeśli chodzi o kwestię wskazania następców prawnych, chodzi tu o sytuację, w której sąd został poinformowany (lub tą wiedzą już dysponuje), że istnieją następcy prawni strony zmarłej. Sądowi przedstawiono dokumenty poświadczające istnienie następców prawnych i kto jest tym następcą, np. w postaci stosownego orzeczenia sądu powszechnego lub aktu notarialnego w przedmiocie nabycia spadku po zmarłym, będącym stroną w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Może budzić pewne wątpliwości teza NSA wskazująca, że "jeśli sąd ma wiedzę o wszystkich następcach prawnych zmarłej strony, to nie ma podstaw prawnych do zawieszenia postępowania na podstawie art. 124 par. 1 pkt 1 ustawy w związku ze śmiercią strony. Może się bowiem zdarzyć, że następców prawnych strony zmarłej jest bardzo wielu bądź ich krąg nie jest łatwy do ustalenia, co powoduje, że prowadzone jest stosowne postępowanie zmierzające do ustalenia kręgu następców prawnych osoby zmarłej.

Powyższe stwierdzenie sądu nie może być jednak uznane za przypadkowe. Zawieszenie z urzędu postępowania na podstawie art. 124 par. 1 pkt 1 ustawy może nastąpić dopiero wówczas, gdy nieznany jest pełen krąg następców prawnych osoby zmarłej, której dotyczy postępowanie.

Z orzeczenia NSA wynika, że bezprzedmiotowe jest zawieszenie postępowania skoro przed wydaniem stosownego w tym względzie postanowienia, sąd powziął już wiedzę o wszystkich następcach prawnych zmarłego. A contrario sąd zobowiązany jest zawiesić postępowanie wówczas gdy wszyscy następcy prawni zmarłego nie zgłosili się jak też nie zostali wskazani przed rozstrzygnięciem w kwestii zawieszenia postępowania. Jeżeli więc ze zgłoszenia się następcy prawnego lub zgłoszenia następców prawnych nie wynika, że są to wszyscy następcy prawni zmarłego, sąd ma obowiązek zawiesić postępowanie z urzędu.

Pojawia się też pytanie, jak długo może trwać zawieszenie postępowania przed sądem. Otóż zawieszenie postępowania z urzędu na skutek śmierci strony nie może trwać bez jakichkolwiek ograniczeń w czasie (w nieskończoność). W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że przed podjęciem takiego postanowienia sąd wzywa zarządzeniem skarżących, organ, uczestników do ustalenia następców prawnych zmarłej strony. Może zaistnieć sytuacja braku możliwości ustalenia następców prawnych.

Skutkuje to postanowieniem o zawieszeniu postępowania, co musi być jednak poprzedzone podjęciem przez sąd czynności zapewniających stronom inicjatywę w tym względzie, a jeżeli chodzi o uczestnika postępowania, ustaleniem, czy miał on rzeczywiście interes prawny.

@RY1@i02/2013/041/i02.2013.041.07000070c.804.jpg@RY2@

Przemysław Molik

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl