Jak uzyskać unijną ochronę na produkty regionalne i tradycyjne

Przedsiębiorcy zajmujący się produkcją produktów rolnych i środków spożywczych wytwarzanych stosowanymi od lat metodami mogą zarejestrować je nie tylko na krajowej liście produktów tradycyjnych (GP nr 101/2009), lecz także uzyskać zdecydowanie silniejszą ochronę na terenie całej Unii Europejskiej. Wpisanie przez Komisję Europejską produktu do rejestru Chronionych Nazw Pochodzenia, Chronionych Oznaczeń Geograficznych lub do Rejestru Gwarantowanych Tradycyjnych Specjalności chroni producentów przed nieuczciwym przywłaszczeniem nazwy lub receptury. Rejestracja umożliwia opatrzenie wyrobu unijnymi oznaczeniami, co jest dodatkową informacją przekonującą konsumentów do zakupu unikalnych wyrobów.

O przyznanie ochrony na szczeblu unijnym zwraca się coraz więcej wnioskodawców (na rozpatrzenie czeka kilkudziesięciu). Do tej pory Komisja Europejska zarejestrowała 12 polskich produktów spożywczych. Wśród nich znajduje się m.in.: oscypek, bryndza podhalańska czy andruty kaliskie.

Zgodnie z unijnymi normami wniosek o rejestrację produktu regionalnego może przygotować tylko grupa producentów. Jedyny wyjątek od tej zasady przewiduje procedura rejestracji Chronionej Nazwy Pochodzenia i Chronionych Oznaczeń Geograficznych. Tutaj za grupę może być uznana także jedna osoba fizyczna lub prawna. Aby było to możliwe, musi być ona jedynym producentem, który zamierza złożyć wniosek o rejestrację w całym regionie. Dodatkowo obszar, na którym wytwarza on swoje wyroby, powinien wyróżniać się od innych regionów. Jeśli tereny będą wyglądały podobnie, wyjątkowa musi być charakterystyka samego produktu. Producenci unikalnych wyrobów spożywczych muszą pamiętać, że upoważnienie pojedynczych przedsiębiorców do rejestracji produktu na liście Chronionych Nazw Pochodzenia i Chronionych Oznaczeń Geograficznych nie służy stworzeniu monopolu na jego wytwarzanie i dystrybucję. Ważne jest również to, że w przypadku rejestracji Gwarantowanych Tradycyjnych Specjalności nie ma możliwości złożenia wniosku przez jedną osobę fizyczną lub prawną.

Wniosek o rejestrację wraz z załącznikami należy złożyć w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Obowiązujące formularze można pobrać ze strony internetowej resortu – www.minrol.gov.pl. Złożenie wniosku wiąże się z koniecznością wniesienia opłaty w kwocie 300 zł (tyle samo kosztuje zmiana specyfikacji). Wniosek powinien być sporządzony w języku polskim, pismem drukowanym w czarnym kolorze. Należy go złożyć w formie papierowej w dwóch egzemplarzach oraz na informatycznym nośniku danych.

Producenci zamierzający ubiegać się o unijną ochronę powinni w pierwszej kolejności przygotować dokumentację wymaganą przy złożeniu wniosku (patrz ramka). W pierwszej kolejności powinni zbadać nazwę produktu pod kątem jego regionalnego lub tradycyjnego charakteru. Nazwa nie może mieć charakteru rodzajowego, tak jak np. produkowana w całym kraju kiełbasa krakowska. Nie może również wprowadzać konsumentów w błąd. Co ważne, nazwy, które uzyskały unijną ochronę, nie mogą się stać już nazwami rodzajowymi.

Najważniejszym z dokumentów składanych wraz z wnioskiem o rejestrację jest specyfikacja, czyli szczegółowy opis produktu. Służy on m.in. do późniejszej weryfikacji procesów wytwarzania, przetwarzania i przygotowania zarejestrowanych wyrobów.

Producenci muszą pamiętać, że inne elementy musi zawierać specyfikacja przy ubieganiu się o Gwarantowaną Tradycyjną Specjalność (określa je rozporządzenie Rady WE Nr 510/2006), a inne przy składaniu wniosku o wpis Chronionej Nazwy Pochodzenia albo Chronionego Oznaczenia Geograficznego (znajdują się w rozporządzeniu Rady WE Nr 509/2006). Do ważniejszych elementów, jakie powinny znaleźć się w specyfikacjach, zaliczają się przede wszystkim:

● nazwa produktu rolnego lub środka spożywczego,

● opis produktu,

● definicja obszaru geograficznego (dokładne określenie granic), ze wskazaniem, czy odbywają się w nim wszystkie etapy wytworzenia czy tylko niektóre z nich,

● najważniejsze elementy świadczące o tradycyjnym charakterze produktu,

● dowody, że produkt rolny lub środek spożywczy pochodzi z obszaru geograficznego,

● opis metody uzyskiwania produktu,

● wskazanie jednostki kontrolnej.

Wniosek o rejestrację złożony do ministra rolnictwa musi być sprawdzony pod względem spełnienia wymogów formalnych w terminie 14 dni od jego wpłynięcia. Jeśli zawiera on braki, zostanie przekazany z powrotem w celu ich skorygowania w wyznaczonym terminie. Gdy wniosek spełnia wymogi formalne, minister powiadamia wnioskodawcę o jego wpisie do wewnętrznego rejestru, ogłasza jego wpłynięcie w swoim dzienniku urzędowym i zamieszcza treść wniosku na stronach internetowych. W międzyczasie wniosek zostaje przekazany powołanej przez ministra Radzie do Spraw Tradycyjnych i Regionalnych Nazw Produktów Rolnych i Środków Spożywczych celem zaopiniowania (dalej Rada).

Osoby, które mają uzasadniony interes, mogą złożyć zastrzeżenie do wniosku o rejestrację w terminie 30 dni od dnia ogłoszenia w dzienniku urzędowym ministra. W przypadku niewniesienia zastrzeżenia w terminie 30 dni od dnia upłynięcia terminu na wniesienie zastrzeżenia, Rada wydaje opinię o spełnieniu bądź niespełnieniu wymagań określonych w wyżej wymienionych unijnych rozporządzeniach dotyczących rejestracji produktów regionalnych i tradycyjnych.

Po uzyskaniu opinii rady minister zatwierdza wniosek, a następnie przekazuje niezwłocznie Komisji Europejskiej. W przypadku wniosku o rejestrację nazwy pochodzenia lub oznaczenia geograficznego przesyła dodatkowo do Brukseli jednolity dokument oraz wpisuje nazwę na listę produktów rolnych i środków spożywczych podlegających tymczasowej ochronie krajowej.

Jeśli minister odmówi przekazania wniosku o rejestrację do organów unijnych, ubiegający się o nią producenci mogą skarżyć decyzję na drodze postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 127 par. 3 kodeksu postępowania administracyjnego od decyzji wydanej w I instancji przez ministra nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Zgodnie z nimi producent ma zaledwie 14 dni na zakwestionowanie decyzji odmownej. Termin jest liczony od dnia jej doręczenia.

Po przekazaniu całości dokumentacji do Komisji Europejskiej sprawdza ona, czy wniosek spełnia wymagania proceduralne. Ma na to 12 miesięcy od daty otrzymania dokumentacji. W dalszej kolejności wniosek jest zamieszczany w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich. Robi się to po to, by w ciągu 6 miesięcy od publikacji każdy obywatel czy firma w Unii Europejskiej mogły przekazać władzom swojego kraju zastrzeżenia w stosunku do tej rejestracji. Kiedy sprzeciw spełnia wymogi formalne, zostaje o nim powiadomione polskie ministerstwo rolnictwa. Następnie szef resortu uzgadnia wspólne stanowisko z wnioskodawcami, przesyła je skarżącemu oraz proponuje środki zmierzające do osiągnięcia porozumienia (nazwa zostaje wpisana do właściwego rejestru lub też procedura rejestracyjna musi rozpocząć się od nowa).

Sprzeciw do wniosku o rejestrację po wszczęciu procedury unijnej mogą wnieść także Polacy. Mogą to zrobić w terminie pięciu miesięcy od dnia ogłoszenia informacji o wniosku w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Sprzeciw trafia do Rady, która w terminie 14 dni od dnia przekazania sprzeciwu, wydaje opinię o spełnianiu wymagań określonych w wymienionych wcześniej rozporządzeniach unijnych. W zależności od tego, czy sprzeciw jest zasadny, minister rolnictwa, biorąc pod uwagę opinię wydaną przez radę, przekazuje sprzeciw do Komisji Europejskiej lub wydaje decyzję odmowną. O sprzeciwie są powiadamiani wnioskujący o rejestrację producenci, którzy mogą ustosunkować się do niego na piśmie w terminie 30 dni od otrzymania powiadomienia.

Jeżeli zainteresowane strony osiągnęły porozumienie, powiadamiają one Komisję o wszystkich czynnikach, które umożliwiły osiągnięcie tego porozumienia, w tym o opiniach wnioskodawcy i zgłaszającego sprzeciw. Jeżeli nie osiągnięto porozumienia, Komisja bada argumenty przedstawione przez strony sporu i podejmuje decyzję o wpisaniu listy chronionych produktów.

Rejestracja nazw produktów na szczeblu unijnym pozwala chronić je przed działaniami nieuczciwych konkurentów, którzy będą chcieli zarobić, wykorzystując wielopokoleniowy dorobek producentów. Zarejestrowane nazwy są chronione przede wszystkim przed wszelkim bezpośrednim lub pośrednim wykorzystywaniem ich w celach komercyjnych. Używanie wpisanej na unijną listę nazwy jest zabronione, o ile takie produkty są porównywalne do produktów zarejestrowanych pod tą nazwą lub jeśli stosowane nazwy naruszają prestiż chronionej nazwy.

Uzyskanie unijnego znaku ochronnego pozwala także chronić produkt przed różnego rodzaju podróbkami, które psują jego renomę, przez co odbierają zaufanie klientów i zyski prawowitym producentom. Od momentu rejestracji nie można wytwarzać na terenie całej UE żadnych imitacji zarejestrowanego wyrobu, nawet jeśli prawdziwe pochodzenie produktu jest zaznaczone lub chroniona nazwa została przetłumaczona, lub towarzyszy jej wyrażenie – w stylu, rodzaju, przy użyciu metody, tak jak produkowane w, imitacja lub podobne. Zwalczane są także produkty zawierające fałszywe lub mylące dane odnoszące się do miejsca pochodzenia, właściwości lub podstawowych cech produktu na opakowaniu wewnętrznym lub zewnętrznym.

Przepisy krajowe ani unijne nie zamykają katalogu niedozwolonych praktyk, które mogą szkodzić producentom produktów regionalnych i tradycyjnych. Do tego, aby zostały one uznane za niewłaściwe, wystarczy, że mogą one wprowadzić w błąd zainteresowanych co do prawdziwego pochodzenia produktu.

Zarejestrowany produkt regionalny musi być wytwarzany według ściśle określonych wymogów, co czym powinna pamiętać korzystająca z danej nazwy lub receptury grupa. W celu wprowadzenia pewnych standardów grupa może przyjąć regulamin dotyczący utrzymywania jakości produktu.

Przepisy ustawy o rejestracji i ochronie nazw i oznaczeń produktów rolnych i środków spożywczych oraz o produktach tradycyjnych przewidują specjalną procedurę kontroli zarejestrowanych produktów przez organy państwowe lub prywatne jednostki kontrolne. Weryfikacja procesów wytwarzania, przetwarzania i przygotowania wyrobów z Chronionym Oznaczeniem Geograficznym, Chronioną Nazwą Pochodzenia lub Gwarantowaną Tradycyjną Specjalnością przeprowadzana jest na wniosek i na koszt samych producentów. W Polsce urzędem wyznaczonym do kontroli tego, czy produkt spełnia warunki określone w specyfikacji, jest Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. Producenci, którzy chcieliby potwierdzić spełnianie przez nich norm zawartych w specyfikacji, powinni zwrócić się do wojewódzkiego oddziału IJHARS. Kontroli dokonywać mogą również prywatne certyfikowane jednostki kontrolne.

Wniosek o dokonanie kontroli przez wojewódzkiego inspektora składa się na formularzu udostępnionym przez wojewódzkiego inspektora. Po dokonaniu kontroli wojewódzki inspektor wydaje świadectwo jakości potwierdzające zgodność procesu produkcji produktu rolnego lub środka spożywczego ze specyfikacją. W świadectwie jakości określa się termin jego ważności.

W przypadku stwierdzenia w wyniku przeprowadzonej kontroli, że produkt rolny lub środek spożywczy nie spełnia wymagań określonych w specyfikacji, przeprowadzający kontrolę wzywa producenta do usunięcia uchybień w wyznaczonym terminie. W przypadku nieusunięcia uchybień producent traci certyfikat zgodności. Dodatkowo wojewódzki inspektor wydaje decyzję zakazującą używania chronionej nazwy pochodzenia, chronionego oznaczenia geograficznego lub gwarantowanej tradycyjnej specjalności. Przedsiębiorca niespełniający określonych w specyfikacji norm nie może także wprowadzać produktu do obrotu, a nawet może zostać zobowiązany do jego wycofania z rynku.

Producenci, którzy chcieliby bezprawnie zarobić na wytwarzaniu i sprzedaży produktów, które uzyskały unijną ochronę, narażają się na dolegliwe konsekwencje. Nielegalne wprowadzanie do obrotu rynkowego wyrobów wpisanych do rejestru chronionych nazw pochodzenia, chronionych oznaczeń geograficznych lub gwarantowanych tradycyjnych specjalności jest przestępstwem, a tym samym wiąże się z możliwością pociągnięcia do odpowiedzialności karnej. Za taki czyn grozi kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2. Podobne sankcje grożą za samowolne umieszczanie nazwy, symboli, zwrotów lub skrótów świadczących o rzekomej rejestracji na produkcie rolnym lub środku spożywczym lub jego opakowaniu.

O tym, że ustawodawca potraktował bardzo poważnie popełnianie tego rodzaju przestępstwa, świadczy fakt, że uznał za karalne już samo przygotowanie do jego popełnienia. Chodzi tu o stworzenie warunków do nielegalnej produkcji lub wprowadzanie produktów do sprzedaży, np. uzyskanie opakowań z unijnymi znakami ochronnymi.

Zdecydowanie surowszym sankcjom podlegają osoby, które z tego rodzaju nielegalnej działalności uczyniły sobie stałe źródło dochodu albo obracają podrabianymi produktami o znacznej wartości (co najmniej 200-krotność minimalnego wynagrodzenia w gospodarce, tj. 255,2 tys. zł). Takie osoby narażają się na karę od 6 miesięcy do 5 lat więzienia.