Urzędnik służby cywilnej wybrany na radnego musi zrezygnować z pełnienia funkcji publicznej

Ograniczenia w zakresie niektórych praw i wolności członków korpusu służby cywilnej dotyczą wszystkich jego członków, czyli pracowników i urzędników, w tym osób zajmujących wyższe stanowiska w tej służbie. Regulacje wynikające z ustawy o służbie cywilnej (dalej "ustawa") są wyrazem dążenia do pełniejszego dostosowania służby publicznej w Polsce do standardów obowiązujących w innych krajach europejskich, które zostały sformułowane w rekomendacji Komitetu Rady Europy nr R/2000/6 przyjętej 24 lutego 2000 r. (uzasadnienie do projektu ustawy o służbie cywilnej).

W urzędzie nie może powstać stosunek podległości służbowej między małżonkami oraz osobami pozostającymi ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia włącznie (tj. rodzicami i dziećmi, dziadkami i wnukami oraz między rodzeństwem) lub powinowactwa pierwszego stopnia (tj. synową bądź zięciem a teściami) oraz w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli. Powyższy przepis art. 79 ustawy stanowi o podległości służbowej, a nie o bezpośrednim podporządkowaniu. Oznacza to, że wyłącza to dopuszczalność jakiejkolwiek, także pośredniej, podległości. Omawiane ograniczenie odnosi się do momentu powstania stosunku pracy, jak i okresu jego trwania.

Mirosława K. została wybrana w wyniku naboru na członka korpusu służby cywilnej. Była osobą, która podejmowała pracę w służbie cywilnej po raz pierwszy. Dyrektor generalny urzędu zawarł z nią umowę o pracę na czas określony 12 miesięcy z możliwością wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy za dwutygodniowym wypowiedzeniem. Po kilku dniach okazało się, że Mirosława K. jest teściową jednego z urzędników i zgodnie z regulaminem organizacyjnym pośrednio podlegałaby mu służbowo. W tym przypadku dyrektor generalny może skorzystać z art. 33 ustawy o służbie cywilnej, który stanowi że jeżeli w ciągu trzech miesięcy od dnia nawiązania stosunku pracy z osobą wyłonioną w drodze naboru zaistnieje konieczność ponownego obsadzenia tego samego stanowiska pracy, dyrektor generalny urzędu może zatrudnić na tym samym stanowisku kolejną osobę spośród najlepszych kandydatów wymienionych w protokole tego naboru. Innym rozwiązaniem jest przeniesienie urzędnika służby cywilnej do innego urzędu, także w innej miejscowości, na jego wniosek lub za jego zgodą (art. 64 ustawy o służbie cywilnej)

Wszystkim członkom korpusu służby cywilnej ustawa zabrania manifestować, tj. uzewnętrzniać publicznie, swoje poglądy polityczne (art. 78 ust. 2 ustawy). Zakaz ten obejmuje w szczególności udział w wiecach i zebraniach partyjnych, wypowiedzi ustne w urzędzie oraz w innych miejscach publicznych, publikację wypowiedzi pisemnych. Członek służby cywilnej chcący wziąć udział jako kandydat na radnego lub wójta (burmistrza lub prezydenta miasta) musi na okres kampanii wyborczej wziąć urlop bezpłatny przysługujący mu na podstawie art. 127 k.p.

W razie uzyskania mandatu obowiązuje go art. 190 ust. 5 i 6 ustawy z 16 lipca 1998 r. - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 176, poz. 1190). Przepis ten przewiduje, że jeśli radny przed dniem wyboru wykonywał funkcję lub prowadził działalność, której nie można łączyć z mandatem radnego, obowiązany jest do zrzeczenia się tej funkcji lub zaprzestania działalności w ciągu trzech miesięcy od dnia złożenia ślubowania. Jeśli tego nie uczyni, następuje wygaśnięcie mandatu radnego, które rada (sejmik) stwierdza w drodze uchwały, najpóźniej po upływie miesiąca od wskazanego wyżej terminu.

Członek korpusu służby cywilnej nie może sprawować mandatu posła ani senatora (art. 103 ust. 1 i 2 w związku z art. 108 konstytucji). Jeżeli urzędnik uzyska jeden z powyższych mandatów, to zgodnie z przepisami art. 177 ust. 3 w związku z art. 190 ustawy z 12 kwietnia 2001 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 190, poz. 1360 z późn. zm.) powinien on złożyć marszałkowi Sejmu bądź marszałkowi Senatu w terminie 14 dni od dnia ogłoszenia przez Państwową Komisję Wyborczą wyników wyborów oświadczenie o złożeniu rezygnacji ze stanowiska urzędnika służby cywilnej. Jeżeli tego nie uczyni, następuje po upływie tego terminu wygaśnięcie mandatu posła albo senatora.

Urzędnik służby cywilnej jest kandydatem na radnego. W przypadku, gdy zostanie wybrany na członka organu stanowiącego gminy może rozwiązać stosunek pracy w urzędzie w drodze porozumienia stron (art. 71 ust. 6 ustawy o służbie cywilnej). Musi to nastąpić do dnia ślubowania na radnego w przeciwnym przypadku z mocy prawa mandat ten wygaśnie.

Natomiast w przypadku, gdy w toku kadencji poseł albo senator zostanie zatrudniony w charakterze urzędnika służby cywilnej, z tym dniem wygasa jego mandat (art. 177 ust. l pkt 6 i ust. 4 Ordynacji wyborczej do Sejmu i Senatu).

Urzędnik służby cywilnej nie ma prawa tworzyć partii politycznych ani nie może być członkiem takiej partii. Zakaz ten dotyczy także osoby zajmującej wyższe stanowisko służby cywilnej (art. 78 ust. 5 i 7 ustawy).

Członkowie korpusu służby cywilnej mają ograniczone prawa związkowe. Jedno ograniczenie, dotyczące w jednakowym stopniu urzędników i pracowników, polega na zakazie uczestniczenia w strajku lub w innej akcji protestacyjnej zakłócającej normalne funkcjonowanie urzędu (art. 78 ust. 3 ustawy).

Na pracowników i urzędników ustawa nie nakłada żadnych innych ograniczeń. Natomiast osobom zajmującym wyższe stanowisko w służbie cywilnej zabrania pełnić funkcję w związkach zawodowych (art. 78 ust. 6 ustawy). Mogą oni być jedynie szeregowymi członkami związku.

Członek korpusu służby cywilnej nie może podejmować dodatkowego zatrudnienia bez pisemnej zgody dyrektora generalnego urzędu ani wykonywać czynności lub zajęć sprzecznych z obowiązkami wynikającymi z ustawy lub podważających zaufanie do służby cywilnej. Urzędnik służby cywilnej nie może podejmować zajęć zarobkowych bez pisemnej zgody dyrektora generalnego urzędu. Zakaz ten ma zastosowanie także do pracowników służby cywilnej zajmujących wyższe stanowiska w służbie cywilnej. Dyrektorowi generalnemu urzędu pisemnej zgody na podjęcie zajęcia zarobkowego udziela szef służby cywilnej. Dyrektor generalny urzędu, wnioskując do szefa służby cywilnej o udzielenie zgody, załącza pisemną opinię kierownika urzędu.

Zakaz podejmowania dodatkowego zatrudnienia przez członków korpusu służby cywilnej należy do grupy obowiązków dodatkowych, nieznanych powszechnemu prawu pracy. Kodeks pracy nie zawiera bowiem żadnych zakazów tego rodzaju. Źródłem ograniczeń w podejmowaniu przez pracownika działalności zarobkowej poza stosunkiem pracy może być umowa o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy.

W literaturze wskazuje się, że zakaz podejmowania dodatkowego zatrudnienia przez członków korpusu służby cywilnej stanowi wyraz szczególnego podporządkowania tych pracowników, które przejawia się nie tylko w sferze zawodowej, ale obejmuje również sferę życia prywatnego. Uzasadnieniem tej regulacji jest przeciwdziałanie korupcji, zapewnienie bezstronności i przejrzystości działań administracji publicznej. Dodatkowe zatrudnienie może bowiem prowadzić do wywierania na urzędnika różnorakich nacisków, powstawania konfliktu interesów i dylematów etycznych. Zakaz ten wynika także z dążenia do tego, aby osoby zatrudnione w administracji publicznej poświęcały się tej działalności, a nie ubocznemu zarobkowaniu.

Powyższe ograniczenia nie wyczerpują jednak całego katalogu zakazów. Oprócz wynikających z ustawy o służbie cywilnej takie ograniczenia przewiduje również ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 216, poz. 1584 z późn. zm.). Dotyczy ona ograniczeń w prowadzeniu działalności gospodarczej przez szefa służby cywilnej a także między innymi: pracowników urzędów państwowych, w tym członków korpusu służby cywilnej, zajmujących stanowiska kierownicze, t.j.:

● dyrektora generalnego, dyrektora departamentu (jednostki równorzędnej) i jego zastępcy oraz naczelnika wydziału (jednostki równorzędnej) - w urzędach naczelnych i centralnych organów państwowych,

● dyrektora generalnego urzędu wojewódzkiego, dyrektora wydziału (jednostki równorzędnej) i jego zastępcy.

Krzysztof Chyba

dgp@infor.pl

Art. 78 - 80 ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. nr 227, poz. 1505 z późn. zm.).