W jaki sposób naukowcy będą się mogli ubiegać o pieniądze na badania

Zmienią się zasady pozyskiwania środków na prowadzenie badań naukowych. Będą rozdzielać je dwie instytucje: Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) oraz nowo powstałe Narodowe Centrum Nauki (NCN).

Takie ustalenia przewiduje reforma nauki przyjęta pakietem pięciu ustaw z 30 kwietnia 2010 r. Nowe zasady finansowania nauki wejdą w życie 1 października tego roku.

W obecnym stanie prawnym pieniądze na badania rozdziela Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW). Polska jest jednym z ostatnich krajów, w których minister do spraw nauki i szkolnictwa wyższego podejmuje decyzje odnośnie do rozdziału środków finansowych na badania i przeprowadza kontrole ich wydawania. W dodatku tylko 25 proc. środków budżetowych na naukę wydatkowana jest na drodze konkursowej, a aż 75 proc. stanowią dotacje. Celem przyjętych ustaw jest całkowita zmiana powyższej sytuacji. Więcej pieniędzy będą więc pozyskiwały jednostki naukowe w drodze konkursów.

O środki na prowadzenie badań mogą ubiegać się wszystkie jednostki naukowe, m.in. uczelnie, instytuty badawcze czy firmy.

Młodzi naukowcy będą ubiegać się o pieniądze na realizowanie projektów badawczych w NCN. Zacznie ono działać na początku roku akademickiego 2010/2011.

Centrum to będzie rozdzielać fundusze na badania podstawowe, czyli oryginalne prace badawcze podejmowane przede wszystkim w celu zdobywania nowej wiedzy bez nastawienia na bezpośrednie praktyczne zastosowanie. Ma być instytucją, która w otwartych konkursach będzie przyznawać pieniądze na realizację przez naukowców najambitniejszych projektów. Ma wspierać szczególnie młodych pracowników nauki, czyli tych którzy nie ukończyli 35. roku życia.

Najważniejszym organem centrum będzie 24-osobowa rada złożona z ekspertów. Rada wraz z dyrektorem centrum będzie decydować o dyscyplinach, w których ogłaszane będą konkursy.

Rada ta określi maksymalnie trzydzieści dyscyplin lub grup dyscyplin, w ramach których będą one ogłaszane i przeprowadzane. Ustali także wysokość środków finansowych przeznaczonych na ich realizację w ramach poszczególnych dziedzin. Uzgodni również tematykę projektów badawczych i warunki przeprowadzania konkursów. W szczególności zajmie się ogłaszaniem konkursów na finansowanie stypendiów doktorskich i staży po uzyskaniu stopnia naukowego doktora. Umożliwi to pozyskiwanie środków na realizacje projektów badawczych tym, którzy dopiero rozpoczynają karierę naukową.

Narodowe Centrum Nauki w przeciwieństwie do NCBiR ma być faktycznie uniezależnione od ministra nauki. W efekcie tych zmian środowisko naukowe samo będzie decydowało o zakresie badań, liczbie konkursów, rodzaju konkursów czy dostępności środków.

Z kolei doświadczeni naukowcy będą mogli ubiegać się o środki z NCBiR. Instytucja ta została utworzona z mocy ustawy z 15 czerwca 2007 roku o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (Dz.U. nr 115, poz. 789). Obecnie przyjęte przepisy mają doprowadzić do rozszerzenia kompetencji centrum oraz do jego usamodzielnienia się. Jego głównym celem będzie powiązanie nauki i gospodarki, m.in. przez zachęcanie firm do współfinansowania badań oraz wspieranie pozyskiwania przez jednostki naukowe środków na działalność ze źródeł innych niż budżet państwa.

Oprócz tego centrum ma wspierać rozwój kadry naukowej, inicjować i realizować programy obejmujące badania naukowe i prace rozwojowe oraz podejmować działania na rzecz przygotowania do wdrożenia tych badań w życie.

Nad tym wszystkim czuwać będzie rada centrum. Ma ona się składać z 30 członków powoływanych na czteroletnią kadencję indywidualnie, w taki sposób, aby zapewnić rotację wśród członków rady i wymianę spośród nich co dwa lata.

Centrum przydzieli pieniądze na badania stosowane, czyli prace badawcze podejmowane w celu zdobycia nowej wiedzy, zorientowane przede wszystkim na zastosowanie w praktyce. Przyzna środki również na badania przemysłowe mające na celu zdobycie nowej wiedzy oraz umiejętności, w efekcie których będą opracowane m.in. nowe produkty, procesy wytwarzania i usługi.

Zarówno NCN, jak i NCBiR mają obowiązek ogłaszać konkursy w ramach realizowanych programów. Informacje o nich zamieszczane są w co najmniej jednym dzienniku o zasięgu ogólnopolskim, na stronie internetowej centrum w Biuletynie Informacji Publicznej, na stronie urzędu obsługującego ministra oraz udostępnia się je w siedzibie centrów i w urzędzie obsługującym ministra.

W przypadku NCBiR termin składania wniosków określony w ogłoszeniu o konkursie nie może być krótszy niż miesiąc od dnia opublikowania tego ogłoszenia. Z kolei jeśli chodzi o NCN, informacje o warunkach przeprowadzenia konkursu na realizację projektów badawczych, kryteriach oceny wniosków oraz kwocie środków przeznaczonych na sfinansowanie projektów badawczych, muszą być ogłaszane najpóźniej na trzy miesiące przed upływem terminu składania wniosków.

Jednostki uprawnione do ubiegania się o środki na badania, przystępując do konkursu o dotację z NCBiR, są zobowiązane przedstawić oświadczenie o niefinansowaniu i nieubieganiu się o finansowanie zadań objętych wnioskiem ze środków pochodzących z innych źródeł.

Wnioski o dotacje będą ocenione przez zespoły ekspertów powołane przez dyrektora NCN lub NCBiR. Osoby te będą wybrane spośród wybitnych przedstawicieli środowisk naukowych, gospodarczych i finansowych, w tym ekspertów zagranicznych. Eksperci ci ocenią wnioski złożone w konkursie i przekażą dyrektorowi NCN lub NCBiR listę rankingową pozytywnie zaopiniowanych wniosków.

Eksperci przy opiniowaniu wniosków do NCBiR biorą pod uwagę możliwość zastosowania wyników badań projektu w gospodarce lub ich innego praktycznego zastosowania. Ważny jest też stopień, w jakim wykonanie projektu przyczyni się do osiągnięcia celów strategicznych programów badań naukowych i prac rozwojowych centrum. Ocena wniosku obejmuje również wartość naukową projektu, jego innowacyjność, dorobek wykonawców, zespół badawczy oraz planowaną współpracę z innymi jednostkami naukowymi przy ich wykonywaniu.

Natomiast przy ocenie wniosków złożonych w konkursach NCN eksperci będą uwzględniać poziom naukowy badań, nowatorski charakter problemu naukowego, którego rozwiązanie jest proponowane, oraz osiągnięcia naukowe zespołu wykonawców. Ważne są również zasadność planowanych kosztów w stosunku do przedmiotu i zakresu badań, wpływ ich realizacji na rozwój dyscypliny naukowej, a także ocena wykonania przez wnioskodawcę projektów badawczych uprzednio finansowanych z funduszy przeznaczonych na naukę. Rada NCN i NCBiR może dla danego konkursu określić dodatkowe kryteria wyłaniania wykonawców.

NCN informacje o wnioskach złożonych w konkursach na realizację projektów badawczych będzie zamieszczać na stronie centrum w Biuletynie Informacji Publicznej. Będzie ona zawierać tytuł złożonego wniosku, imię i nazwisko kierownika projektu badawczego oraz nazwę placówki, w której będzie on realizowany. Tam również będzie można znaleźć wyniki konkursów (pozycję na liście rankingowej uzyskaną przez projekt) oraz wysokość proponowanych środków na badania.

Od decyzji dyrektora centrum przysługuje wnioskodawcy odwołanie do komisji odwoławczej w terminie 14 dni od doręczenia decyzji. Komisja ta musi, w terminie nie późniejszym niż trzy miesiące od dnia złożenia odwołania, wydać decyzję w sprawie odmowy lub przyznania środków finansowych. Na decyzję komisji odwoławczej przysługuje skarga do sądu administracyjnego.

Dyrektor zawiera z wykonawcą projektu, wybranym w drodze konkursu, umowę o wykonanie i finansowanie projektu.

W umowie tej określa się tematykę badań, wysokość środków finansowych, tryb ich przekazywania przez centrum, a także rozliczania. Musi zostać również omówiony sposób sprawowania przez centrum nadzoru nad wykonaniem projektu. Nadzór ten obejmuje ocenę raportów okresowych czy kontrolę w siedzibie wykonawcy.

W umowie trzeba także określić warunki udostępniania i rozpowszechniania efektów badań. Powinna ona też zawierać zakres praw stron wynikających z przyznawania praw autorskich i pokrewnych oraz praw własności. Może również określać sposób i koszty sprawowania ochrony tych praw oraz warunki rozporządzania nimi.

Należy podkreślić, że dyrektor NCN lub NCBiR ma prawo do przerwania finansowania projektu w przypadku wydawania przez wykonawcę pieniędzy niezgodnie z umową lub nieosiągnięcia wyników zaplanowanych na danym etapie jego realizacji.

Dyrektor na wniosek kierownika projektu może wyrazić zgodę na zmianę miejsca wykonywania badań po pozytywnym zaopiniowaniu przez kierownika jednostki organizacyjnej i jednostki przejmującej jego wykonanie.

Centrum dokona końcowej oceny merytorycznej projektu. Obejmuje ona sprawdzenie zgodności wykonania projektu z warunkami określonymi w umowie. Analizę tę przeprowadzają eksperci powoływani przez dyrektora NCN lub NCBiR.

Dyrektor po uzyskaniu końcowej oceny przyjmuje jej wyniki. Dla projektów o wartości dofinansowania przekraczającej 2 mln zł dyrektor zleca przeprowadzenie zewnętrznego audytu ich wykonania.

● uczelnie, które prowadzą działalność naukową,

● konsorcja naukowe,

● centra naukowo-przemysłowe,

● centra naukowe Polskiej Akademii Nauk (PAN),

● biblioteki naukowe,

● przedsiębiorcy posiadający status centrum badawczo-rozwojowego,

● przedsiębiorcy prowadzący badania naukowe,

● podmioty działające na rzecz nauki,

● osoby fizyczne.

● możliwość zastosowania wyników badań projektu w gospodarce lub innego praktycznego zastosowania,

● stopień, w jakim wykonanie projektu przyczyni się do osiągnięcia celów strategicznych programów badań naukowych i prac rozwojowych centrum,

● wartość naukową projektu,

● innowacyjność badań,

● dorobek wykonawców,

● osiągnięcia zespołu badawczego,

● planowaną współpracę z innymi jednostki naukowymi.

● poziom naukowy badań lub zadań przewidzianych do realizacji,

● nowatorski charakter problemu naukowego, którego rozwiązanie jest proponowane,

● osiągnięcia naukowe zespołu wykonawców,

● zasadność planowanych kosztów w stosunku do przedmiotu i zakresu badań,

● wpływ realizacji projektu badawczego na rozwój dyscypliny naukowej,

● ocenę wykonania przez wnioskodawcę projektów badawczych uprzednio finansowanych ze środków na naukę.

● zakres tematyczny projektu badawczego, termin i warunki jego realizacji,

● wysokość środków finansowych przyznanych na realizację projektu badawczego i tryb ich przekazania przez centrum,

● sposób zagospodarowania, po zakończeniu realizacji projektu badawczego, zakupionej lub wytworzonej aparatury naukowo-badawczej,

● wymierne i spodziewane efekty realizacji projektu badawczego, w tym zobowiązanie wykonawcy do ewaluacji i publikacji wyników badań w wydawnictwie o zasięgu międzynarodowym,

● sposób i tryb wykonywania przez centrum nadzoru nad realizacją projektu badawczego,

● sposób finansowego rozliczenia projektu badawczego,

● sposób i zakres końcowej oceny merytorycznej projektu badawczego.

Urszula Mirowska-Łoskot

urszula.mirowska@infor.pl

Ustawa z 30 kwietnia 2010 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące system nauki (Dz.U. nr 96, poz. 614).

Ustawa z 30 kwietnia 2010 r. o zasadach finansowania nauki (Dz.U. nr 96, poz. 615).

Ustawa z 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (Dz.U. nr 96, poz. 616).

Ustawa z 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Nauki (Dz.U. nr 96, poz. 617).