Nowa ustawa podnosi jakość funkcjonowania Służby Więziennej

Służba Więzienna jest umundurowaną i uzbrojoną formacją apolityczną podległą ministrowi sprawiedliwości, posiadającą własną strukturę organizacyjną. Realizuje ona na zasadach określonych w kodeksie karnym wykonawczym zadania w zakresie wykonywania tymczasowego aresztowania oraz kar pozbawienia wolności i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności. Dotychczas funkcjonowanie Służby Więziennej opierało się na przepisach ustawy z 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej (dalej: stara ustawa). 13 sierpnia weszły w życie przepisy ustawy z 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (dalej: nowa ustawa) oraz część aktów wykonawczych do tej ustawy. W porównaniu z poprzedniczką jest to dużo bardziej obszerny akt prawny. Zmiana ta spowodowana jest głównie przeniesieniem do nowej ustawy wielu rozwiązań prawnych do tej pory uregulowanych w aktach wykonawczych do starej ustawy. Duży wpływ na wprowadzone rozwiązania wywarło także dotychczasowe orzecznictwo, w szczególności orzecznictwo sądów administracyjnych. Część zmian ma też charakter typowo redakcyjny.

Podstawowe kwestie związane z personelem Służby Więziennej zostały uregulowane w rozdziale 5 "Funkcjonariusze i pracownicy".

Zgodnie z art. 26 nowej ustawy w jednostkach organizacyjnych pełnią służbę funkcjonariusze oraz mogą być zatrudnieni pracownicy. Minister sprawiedliwości ma określić w rozporządzeniu stanowiska, na których mogą pełnić służbę wyłącznie funkcjonariusze, uwzględniając jednostki organizacyjne i rodzaje tych stanowisk oraz specyfikę zadań na poszczególnych stanowiskach. Ograniczenia dla funkcjonariuszy i pracowników odnoszące się do podejmowania przez nich działań mogących podważyć ich autorytet urzędowy lub działalności, w której wykorzystuje się informacje o charakterze służbowym do celów pozasłużbowych, określa art. 28 nowej ustawy. W przepisie tym jednocześnie znalazła się norma odnosząca się do zakazu utrzymywania przez funkcjonariuszy i pracowników Służby Więziennej jakichkolwiek pozasłużbowych kontaktów z osobami pozbawionymi wolności, a także zobowiązująca ich do utrzymania w tajemnicy informacji o osobach pozbawionych wolności.

Warto zwrócić uwagę na zapis nakładający na przełożonego obowiązek przeciwdziałania mobbingowi (art. 157. ust. 4 nowej ustawy). Jest to pierwszy tego typu zapis w ustawie pragmatycznej służb mundurowych. W takich przypadkach przepisy art. 94³ k.p. stosuje się odpowiednio.

W nowej ustawie został szczegółowo określony status pracowników cywilnych. Niezbędne wymagania dla pracowników zostały określone w art. 29 nowej ustawy. Jednym z warunków, które powinna spełnić osoba ubiegająca się o zatrudnienie w charakterze pracownika, jest dawanie przez nią rękojmi zachowania tajemnicy stosownie do wymogów określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych. Oznacza to przeprowadzenie wobec niej postępowania sprawdzającego zgodnie z wymogami określonymi w przepisach o ochronie informacji niejawnych.

Pracownikowi wykonującemu zadania służbowe w stałym i bezpośrednim kontakcie z osobami pozbawionymi wolności przysługują wyjątkowe przywileje. Zaliczyć do nich trzeba dodatek do wynagrodzenia, który będzie wynosił do 50 proc. wynagrodzenia zasadniczego pracownika, oraz ochronę przewidzianą dla funkcjonariuszy publicznych, zgodnie z przepisami kodeksu karnego (art. 30 ust. 1 i 2). Ponadto pracownikowi przysługuje zwrot kosztów obrony, jeżeli postępowanie karne, wszczęte przeciwko niemu o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione w związku z wykonywaniem czynności służbowych, zostanie prawomocnie zakończone: orzeczeniem o umorzeniu postępowania wobec braku ustawowych znamion czynu zabronionego lub niepopełnienia przestępstwa albo wyrokiem uniewinniającym. Koszty takie zwraca się ze środków budżetu państwa na wniosek pracownika, w wysokości faktycznie poniesionych kosztów, nie wyższej niż stawka maksymalna wynagrodzenia jednego obrońcy, określona w przepisach wydanych na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze.

Rodzaje i wykaz stanowisk w jednostkach organizacyjnych Służby Więziennej, na których zatrudnia się pracowników na zasadach, określonych w ustawie z 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych określiła w załączniku do rozporządzenia z 22 lipca 2010 r. Rada Ministrów.

W rozdziale 6 "Stosunek służbowy funkcjonariuszy" określono: wymagania, jakie powinna spełnić osoba ubiegająca się o przyjęcie do służby, procedurę poprzedzającą nawiązanie stosunku służbowego, formę nawiązania stosunku służbowego, cele służby przygotowawczej.

Od 13 sierpnia 2010 r. zgodnie z art. 40 nowej ustawy stosunek służbowy funkcjonariusza powstaje na podstawie mianowania, które następuje:

● na okres służby przygotowawczej,

● na stałe.

Aktu mianowania funkcjonariusza dokonuje kierownik jednostki organizacyjnej, w której funkcjonariusz będzie pełnił służbę. Zawiera on m.in.: rodzaj mianowania, stanowisko powierzone funkcjonariuszowi z oznaczeniem jednostki organizacyjnej, nadanie stopnia Służby Więziennej, uposażenie. Zmiana ta wynika z orzecznictwa sądowego. Kwestionowało ono samoistne zwolnienie funkcjonariusza ze stanowiska służbowego bez jednoczesnego zwolnienia go ze służby. Wskazywało także, że trwałość stosunku służbowego wynikać powinna z oddzielnego aktu przyjęcia do służby, a nie z mianowania funkcjonariusza na określone stanowisko służbowe, które zmienia się przecież w trakcie trwania stosunku służbowego.

Tematyka uposażenia została zapisana w art. 56 - 62 rozdziału 7 "Stanowiska, stopnie Służby Więziennej i uposażenie funkcjonariuszy". W miejsce dotychczasowych sztywnych kwot minister sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw pracy określi, w drodze rozporządzenia, grupy zaszeregowania poszczególnych stanowisk oraz odpowiadające im mnożniki przeciętnego uposażenia stanowiące uposażenie zasadnicze, uwzględniając zróżnicowanie wymogów kwalifikacyjnych oraz specyfikę służby na poszczególnych stanowiskach w różnych rodzajach jednostek organizacyjnych. Dodatkowo w rozdziale 7 określono także m.in.: wymagania niezbędne do zajmowania określonych stanowisk służbowych, zasady dotyczące otrzymywanego przez funkcjonariuszy uposażenia zasadniczego oraz dodatków do tego uposażenia.

Według starej ustawy dodatek za wysługę lat mógł wynosić maksymalnie 25 proc. - po 20 latach służby. W nowej ustawie dodatek za wysługę lat został zwiększony o wskaźniki: 30 proc. uposażenia zasadniczego po 25 latach służby i 35 proc. uposażenia zasadniczego po 30 latach służby. Sukcesywne zwiększanie wysokości dodatku służbowego znajduje swoje uzasadnienie we wprowadzeniu wysługi 30 lat służby, jako jednej z przesłanek do fakultatywnego zwolnienia ze służby. Wprowadzenie dwóch nowych stawek dodatku za wysługę lat powinny stanowić istotną zachętę do pozostania w służbie.

W nowej ustawie rozdział 9 "Zmiana warunków pełnienia służby funkcjonariuszy" określa nietypowe zmiany stosunku służbowego.

Wprowadzono ograniczenia w możliwości przenoszenia albo delegowania do pełnienia służby w innej jednostce organizacyjnej. Obecnie nie można bez zgody zainteresowanego przenieść albo delegować do pełnienia służby w innej jednostce organizacyjnej funkcjonariusza kobiety w ciąży, także funkcjonariusza samodzielnie sprawującego opiekę nad dzieckiem:

● do lat 14,

● niezdolnym do pracy lub do samodzielnej egzystencji (przed osiągnięciem przez dziecko 18 lat życia lub do ukończenia nauki, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia),

● całkowicie niezdolnym do pracy, bez względu na jego wiek.

Kierownik jednostki organizacyjnej może powierzyć funkcjonariuszowi pełnienie obowiązków służbowych na innym stanowisku w tej samej jednostce organizacyjnej na czas nieprzekraczający 12 miesięcy, w takim przypadku jego uposażenie nie może być obniżone (art. 83). Dzięki takiemu zapisowi w nowej ustawie nie ma wątpliwości, że powierzenie funkcjonariuszowi pełnienia obowiązków służbowych na innym stanowisku może nastąpić wyłącznie w tej samej jednostce organizacyjnej, a nie tak jak dotychczas przyjmowano, w tej samej miejscowości. Przenoszenie funkcjonariuszy pomiędzy jednostkami organizacyjnymi następuje zgodnie z przepisami ustawowymi w drodze delegowania albo przeniesienia do pełnienia służby.

Wprowadzono instytucje pozostawania w dyspozycji określonego przełożonego. Zgodnie z art. 84 nowej ustawy funkcjonariusza w przypadku zwolnienia z dotychczas zajmowanego stanowiska służbowego można przenieść do dyspozycji określonego przełożonego na okres:

● zwolnienia z obowiązków wykonywania zadań służbowych, udzielonego na zasadach określonych w przepisach ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych,

● oddelegowania do pełnienia zadań służbowych poza Służbą Więzienną w kraju lub poza granicami państwa.

Przeniesienia funkcjonariusza do dyspozycji dokonuje przełożony właściwy do mianowania go na zajmowane stanowisko służbowe.

● ukończyła 18 lat i ma pełną zdolność do czynności prawnych oraz korzysta z pełni praw publicznych,

● daje rękojmię prawidłowego wykonywania powierzonych zadań,

● nie była skazana prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne lub umyślne przestępstwo skarbowe, albo wobec której nie został wydany prawomocny wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne o takie przestępstwo, a także nie toczy się przeciwko niej postępowanie karne o takie przestępstwo,

● ma odpowiednie do zajmowanego stanowiska wykształcenie,

● daje rękojmię zachowania tajemnicy, stosownie do wymogów określonych w przepisach ustawy z 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych,

● posiada zdolność psychiczną i fizyczną pozwalającą na zatrudnienie na określonym stanowisku, którą ustala służba medycyny pracy.

Magdalena Sobczak

magdalena.sobczak@infor.pl

Ustawa z 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (Dz.U. nr 147, poz. 989).