ZUS może żądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko za ostatnie trzy lata

W myśl art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. Przy czym według art. 84 ust. 2 ustawy - za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się:

● świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

● świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.

Zbliżona regulacja zawarta jest w art. 138 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.) i dotyczy nienależnie pobranych emerytur i rent. Celem tych przepisów jest ochrona środków pieniężnych zgromadzonych w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i odzyskanie świadczeń, które zostały wypłacone niezgodnie z przepisami prawa ubezpieczeń społecznych. Służą więc one zrekompensowaniu Funduszowi Ubezpieczeń Społecznych straty, którą poniósł on wskutek wypłaty świadczenia osobie do niego nieuprawnionej.

Możliwość żądania zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń jest limitowana czasowo. Wskazuje na to art. 84 ust. 3 ustawy, według którego nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie dwanaście miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie trzy lata. Przepis ten wprowadza istotne ograniczenia czasowe, stanowiąc przez to normę chroniącą osobę zobowiązaną do zwrotu. Nie ulega przy tym wątpliwości, że unormowanie art. 84 ust. 3 ustawy nie jest instytucją przedawnienia w rozumieniu art. 117 par. 1 k.c. i nie można do niego stosować przepisów k.c.

Analizując treść art. 84 ust. 3 ustawy trzeba stwierdzić, że zasadniczo ZUS nie może żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż trzy lata, a tylko w przypadku, gdy osoba pobierająca świadczenie powiadomiła go o okolicznościach uzasadniających ustanie prawa do świadczeń lub ich wstrzymanie - za okres roku.

Przepis nie precyzuje jednak, od kiedy liczyć te terminy. Jest to ewidentne niedopatrzenie ustawodawcy. Natomiast ma to istotne znaczenie praktyczne i bywa częstą przyczyną sporów ZUS z osobami zobowiązanymi do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, które kwestionują tę decyzję.

W orzecznictwie sądowym przyjęto, że chodzi tu o moment doręczenia decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Tak wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 11 grudnia 2007 r. (I UK 145/07, OSNP 2009/1-2/28) - stwierdzając, że zgodnie z art. 84 ust. 3 ustawy systemowej zwrotu nienależnych świadczeń można żądać za okres nie dłuższy niż trzy lata od daty wydania i doręczenia ubezpieczonemu określonej decyzji.

Podobnie wypowiadał się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 października 2009 r. (I UZP 10/09), podnosząc, że trzyletni okres wynikający z art. 138 ust. 4 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, za który organ rentowy może żądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, należy liczyć od daty wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu tego świadczenia. Uchwała ta zapadła wprawdzie na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jednakże z uwagi na podobieństwo unormowania z art. 138 tej ustawy do art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych można wyrażony w niej pogląd odnieść także i do tego ostatniego przepisu.

Nie ma także racjonalnych argumentów, aby uznać, że nienależnie pobrane świadczenia z ustawy emerytalnej trzeba inaczej traktować niż takie same świadczenia z innych ustaw z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Zaznaczyć należy, że uzasadniony jest również pogląd, że owe ostatnie trzy lata z art. 84 ust. 3 ww. ustawy należałoby liczyć już od dnia wydania przez ZUS decyzji zobowiązującej do zwrotu, a nie dopiero od dnia jej doręczenia osobie zobowiązanej. Nie ma bowiem żadnych powodów, aby ograniczenie czasowe żądania zwrotu łączyć z datą doręczenia decyzji.

@RY1@i02/2010/097/i02.2010.097.168.002a.001.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik, sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach