Jak na nowych zasadach starać się o rentę z tytułu niezdolności do pracy

Problemy z uzyskiwaniem renty przez osoby mające długi staż ubezpieczeniowy spowodowały konieczność zmiany przepisów emerytalnych. W praktyce osoby opłacające składki przez okres wymagany do otrzymywania emerytury nie miały możliwości otrzymania renty z tytułu niezdolności do pracy, jeśli przez ostatnie półtora roku nie pracowały zawodowo.

Nie na wiele zdawały się nawet korzystne dla ubezpieczonych uchwały Sądu Najwyższego (SN). Jedna z nich, z 23 marca 2006 r. (I UZP 5/05, OSNP 2006/19 - 20/305), nie pozostawiała wątpliwości, że prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 z późn. zm.).

Według SN osoba taka nie ma potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy.

Uchwała ta nie była respektowana przez ZUS, który nawet po jej wydaniu odmawiał przyznania renty osobom, które nie miały co najmniej 5-letniego stażu w ostatnim dziesięcioleciu. Inaczej do sprawy podchodziły sądy powszechne, które na ogół przyznawały rację ubezpieczonym, stosując wprost wspomnianą uchwałę Sądu Najwyższego.

Różnice między linią orzeczniczą a praktyką ZUS spowodowały, że w ustawie z 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ustawodawca doprecyzował dotychczasowe regulacje. Nowe przepisy weszły w życie 23 września, określając, w jakim przypadku wnioskodawca jest zwolniony z posiadania co najmniej 5-letniego stażu w ostatnim dziesięcioleciu.

W myśl nowych regulacji warunku tego nie wymaga się od osób, które udowodniły okres składkowy wynoszący co najmniej 25 lat (dla kobiety) i 30 lat (dla mężczyzny) oraz są całkowicie niezdolne do pracy. Ponadto w porównaniu do wspomnianej uchwały ustawodawca podniósł o pięć lat warunek stażu, który zwalniał z wymogu posiadania pięciu lat składkowych w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed powstaniem niezdolności do pracy. [Przykład 1]

O przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy może się ubiegać osoba, która równocześnie spełni następujące warunki:

● jest niezdolna do pracy,

● ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy (od roku do 5 lat - w zależności od wieku, w którym stała się niezdolna do pracy),

● stała się niezdolna do pracy w okresach składkowych i nieskładkowych wymienionych w przepisach ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS lub nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

Tego ostatniego warunku obecnie nie muszą spełniać osoby, które udowodniły okres składkowy wynoszący co najmniej 25 lat (kobieta) lub 30 lat (mężczyzna) oraz zostały uznane za całkowicie niezdolne do pracy. [Przykład 2]

Aby skorzystać ze zwolnienia z posiadania co najmniej 5-letniego stażu w ostatnim 10-leciu, konieczne jest udowodnienie okresów składkowych wynoszących co najmniej 25 lat (dla kobiety) i 30 lat (dla mężczyzny) oraz wykazanie, że jest się całkowicie niezdolnym do pracy.

Na początek osoba pragnąca uzyskać takie świadczenia powinna potwierdzić, że ma odpowiednie okresy ubezpieczenia. Z tego powodu niezbędne jest dołączenie kwestionariuszy przebytych okresów składkowych i nieskładkowych na formularzu ZUS Rp-6, dokumentów wskazujących ewentualne okresy ubezpieczenia za granicą, a także innych potwierdzających okresy składkowe i nieskładkowe (np. świadectwa pracy, legitymacje ubezpieczeniowe) oraz dowodów zawierających wysokość wynagrodzeń (najlepiej zaświadczenie od płatnika składek wystawione według wzoru ustalonego przez ZUS na formularzu ZUS Rp-7 lub legitymacja ubezpieczeniowa).

Do stażu uprawniającego o ubieganie się o rentę z tyłu całkowitej niezdolności do pracy mogą być doliczone m.in. następujące okresy podlegania ubezpieczeniu:

● zatrudnienia na podstawie umowy o pracę,

● czynnej służby wojskowej lub okresy jej równorzędne albo okresy zastępczych form tej służby,

● pobierania zasiłku macierzyńskiego.

Za okresy składkowe uważa się również te przypadające przed 15 listopada 1991 r., za które została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne z powodu zatrudnienia po ukończeniu 15 lat. Tak samo są traktowane okresy zatrudnienia młodocianych na warunkach określonych w przepisach obowiązujących przed 1 stycznia 1975 r. Do tego stażu dolicza się także okresy pracy w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych i w innych spółdzielniach zrzeszonych w Centralnym Związku Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych, w zespołowych gospodarstwach rolnych spółdzielni kółek rolniczych zrzeszonych w Krajowym Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych oraz pracy na rzecz tych spółdzielni. Takie doliczenie jest możliwe, pod warunkiem że za ten okres opłacono składkę na to ubezpieczenie lub w których występowało zwolnienie od jej opłacania. Osoba pragnąca ubiegać się o świadczenie z ZUS do stażu ubezpieczeniowego może także doliczyć okresy pracy na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy-zlecenia oraz współpracy przy wykonywaniu takiej umowy. O rentę mogą się także ubiegać przedsiębiorcy opłacający składki za siebie do ZUS. Podobnie jak pozostali ubezpieczeni muszą jednak złożyć dokumenty potwierdzające opłacanie. [Przykład 3]

Osoba ubiegająca się o rentę na nowych zasadach obowiązkowo musi wypełnić druk ZUS Rp-1R. Do wniosku o rentę konieczne jest dołączenie dokumentów dotyczących stanu zdrowia, tylko w takim przypadku możemy bowiem mówić o ubieganiu się o świadczenie rentowe.

ZUS nie będzie rozpatrywać wniosku, jeśli nie będzie do niego dołączona dokumentacja medyczna. W praktyce więc niezbędne jest zaświadczenie wystawione przez lekarza prowadzącego leczenie oraz posiadanie dokumentacji leczniczej.

Konieczne jest również dostarczenie wywiadu zawodowego wystawionego przez pracodawcę (na formularzu N-10).

Warunkiem niezbędnym do otrzymania renty jest uzyskanie pozytywnego orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Lekarz na podstawie posiadanej dokumentacji medycznej dołączonej do wniosku oraz bezpośredniego zbadania stanu zdrowia osoby wydaje orzeczenie. W niektórych sytuacjach możliwe jest jego przygotowanie tylko na podstawie samej dokumentacji medycznej i zawodowej, bez przeprowadzania bezpośredniego badania osoby ubiegającej się o świadczenie. Dzieje się tak szczególnie w przypadku, kiedy stan zdrowia osoby występującej o takie świadczenie jest bardzo zły lub taka osoba nie ma możliwości stawienia się w oddziale ZUS.

W takiej sytuacji lekarz orzecznik może także przeprowadzić badanie bezpośrednio u osoby zainteresowanej otrzymaniem świadczenia. Osoby będące w trudnej sytuacji powinny jednak pamiętać, że muszą skontaktować się z ZUS. Możliwe jest bowiem nie tylko badanie w domu, ale także przesunięcie terminu badania. Jednak już dwukrotne niestawienie się na badanie bez uzasadnionej przyczyny powoduje odstąpienie przez ZUS od załatwienia sprawy. [Przykład 4]

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie rozpatrzy wniosku, do którego nie będzie dołączona dokumentacja medyczna oraz zaświadczenie wystawione przez lekarza prowadzącego. Należy też dostarczyć wywiad zawodowy wystawiony przez pracodawcę

Tak. Wobec osób, które udowodniły staż co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz są całkowicie niezdolne do pracy, nie stosuje się przepisu, że okres ten powinien przypadać w ciągu ostatnich 10 lat przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy.

Nie. Ubezpieczony może mieć tylko rok opłacania składek, ale jedynie w sytuacji, gdy niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 20 lat. Gdyby powstała ona między 20, a 22. rokiem życia, należy udowodnić dwa lata. Trzy lata stażu musi mieć osoba, gdy niezdolność do pracy powstała między 22, a 25. rokiem życia. O rok dłużej musi pracować, jeśli powstała ona między 25, a 30. rokiem. Pięć lat pracy musi mieć osoba, u której niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Osoby z krótkim stażem ubezpieczeniowym mają szansę na rentę tylko wówczas, gdy niezdolność powstała w czasie podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

Tak. Ustawodawca wprowadził nowe zasady ustalania prawa do renty tylko dla osób mających długi okres ubezpieczeniowy. Taka osoba musi udowodnić, że przez 30 lat opłacano za nią składki na ubezpieczenie społeczne. Podstawowym dowodem stwierdzającym wysokość zarobków jest zaświadczenie zakładu pracy wystawione na formularzu ZUS Rp-7. Może je wydać pracodawca lub jego następca prawny. Potwierdza w nim okres, za jaki został wypłacony przychód, a także jego wysokość w rozbiciu na lata i składniki wynagrodzenia. Wystawia je na podstawie dokumentacji płacowej (list płac, kart zbiorczych płac itp.). Jeśli u pracodawcy nie zachowała się dokumentacja płacowa, może potwierdzić wysokość wynagrodzeń, wydając zaświadczenie na podstawie dokumentacji osobowej, np. umowy o pracę, świadectwa pracy, pism o powołaniu, mianowaniu lub innych pism określających wynagrodzenie danej osoby.

Tak. Ubezpieczony w ciągu 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia może wnieść sprzeciw do komisji lekarskiej za pośrednictwem jednostki ZUS właściwej ze względu na swoje miejsce zamieszkania. Również prezes ZUS może w terminie 14 dni od wydania orzeczenia zgłosić zarzut jego wadliwości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia. Komisja lekarska wydaje wtedy nowe orzeczenie. Zasady postępowania są analogiczne jak w przypadku orzekania przez lekarzy orzeczników. Oznacza to, że osoba zainteresowana jeszcze raz wzywana jest na badanie.

Bożena Wiktorowska

bozena.wiktorowska@infor.pl

Art. 57 - 58 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 1 ustawy z 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 187, poz. 1112).