Likwidator spółki nie ponosi odpowiedzialności za niezapłacone składki ubezpieczeniowe

Zakład Ubezpieczeń Społecznych odpowiedzialność likwidatorów za nieuiszczone przez firmę składki na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Emerytur Pomostowych opiera na treści art. 31 i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej ustawa), które odsyłają do art. 116 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa.

W myśl art. 116 Ordynacji podatkowej za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu:

● nie wykazał, że:

a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo

b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy;

● nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części.

Zaznaczyć należy, że analogiczne zasady dotyczą też odpowiedzialności osób zarządzających innymi osobami prawnymi. Wynika to z art. 116a Ordynacji podatkowej, według którego za zaległości podatkowe innych osób prawnych niż wymienione w art. 116 odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie organów zarządzających tymi osobami.

Wprawdzie przepisy art. 116 i 116a Ordynacji podatkowej odnoszą się bezpośrednio tylko do odpowiedzialności członków zarządu oraz osób zarządzających innymi osobami prawnymi (np. dyrektorów przedsiębiorstw państwowych), to jednak Sąd Najwyższy w wyroku z 8 lipca 2008 r. (II UK 341/07, OSNP 2009/23-24/322) stwierdził, że odpowiedzialność przewidzianą w art. 116 par. 1 Ordynacji podatkowej, związaną z bezskutecznością egzekucji składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych powstałych wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji, ponosi także były członek zarządu ustanowiony jej likwidatorem.

Pogląd ten spotkał się jednak z krytyką w piśmiennictwie i nauce prawa i wszystko wskazuje na to, że także pod jej wpływem SN zmienił zdaniem, gdyż w uzasadnieniu uchwały z 13 października 2009 r. (II UZP 9/09, OSNP 2010/7-8/95) stwierdził, że zakresem podmiotowym art. 116a Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i art. 32 ustawy objęci są członkowie organów zarządzających innymi niż spółki kapitałowe osobami prawnymi.

Z wykładni tego przepisu wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że dotyczy on wyłącznie tych osób, które pełnią funkcje organów danej osoby prawnej w myśl przepisów regulujących jej ustrój. Natomiast likwidator nie jest członkiem organu zarządzającego osobą prawną (w szczególności nie jest członkiem zarządu spółki kapitałowej), a tylko osoby wchodzące w skład tego organu mogą ponosić odpowiedzialność za zaległości składkowe spółki na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy. Z tych względów SN nie zaakceptował wcześniejszego swego stanowiska wyrażonego w wyroku z 8 lipca 2008 r. (cytowanym wcześniej). Oznaczałoby, że likwidatorzy nie powinni ponosić odpowiedzialności za zaległości składkowe spółek lub innych osób prawnych, których likwidację przeprowadzają. Podobnie nie ponosiłyby tej odpowiedzialności też takie podmioty, jak: osoba wyznaczona na stanowisko tymczasowego kierownika przedsiębiorstwa państwowego lub na stanowisko zarządcy komisarycznego przedsiębiorstwa państwowego, gdyż także one nie należą do kategorii osób określanych mianem członków organów zarządzających inną osobą prawną w rozumieniu art. 116a Ordynacji podatkowej.

Jest to istotna zmiana stanowiska SN, która moim zdaniem znajduje uzasadnienie w wykładni językowej art. 116 i 116a Ordynacji podatkowej. Jest to przy tym zmiana bardzo korzystna dla likwidatorów oraz tymczasowych kierowników przedsiębiorstw państwowych lub zarządców komisarycznych przedsiębiorstwa państwowego, gdyż uwalnia ich od odpowiedzialności za nierzadko bardzo wysokie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych.

Zaznaczyć należy, że uregulowania zasad odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania z tytułu składek nie są prostym przeniesieniem do Ordynacji podatkowej zasad zawartych w przepisach prawa handlowego, a zwłaszcza w art. 299 k.s.h. Przepisy Ordynacji podatkowej zawierają bowiem w tym przedmiocie uregulowania własne, inaczej kształtując zakres i przesłanki omawianej odpowiedzialności. Osoby trzecie ponoszą tu odpowiedzialność za cudzy dług, a orzeczenie o odpowiedzialności osób trzecich nie uwalnia dłużnika (np. spółki) od odpowiedzialności. Ma ona zatem charakter gwarancyjny. Nie ma tu domniemania winy, ZUS nie bada istnienia związku przyczynowego.

Odpowiedzialność tych osób ma przy tym charakter odpowiedzialności wyjątkowej, a przepisy ordynacji ją regulujące jako związane z nałożeniem obowiązku zapłaty składek i ingerujące w sferę prawa własności oraz innych praw i swobód nie mogą być interpretowane w sposób rozszerzający. Podkreślał to wyraźnie SN w uzasadnieniu wspomnianej uchwały z 13 października 2009 r. Wobec tego nie można stwierdzić, iż na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej odpowiedzialnością za zaległości składkowe mógłby jako osoba trzecia być obciążony jakikolwiek inny podmiot niż wymieniony wyraźnie w ustawie. Dodatkowo przemawia to przeciwko możliwości obciążenia likwidatorów odpowiedzialnością za składki na ZUS nieuiszczone przez spółkę lub inną likwidowaną przez nich osobę prawną.

Od decyzji ZUS stwierdzającej odpowiedzialność za nieopłacone składki likwidator może wnieść odwołanie do właściwego sądu okręgowego. Odwołanie to powinno zawierać oznaczenie zaskarżonej decyzji, określenie i zwięzłe uzasadnienie zarzutów oraz wniosków, a także podpis odwołującego się. Likwidator może je złożyć w terminie miesiąca od daty doręczenia mu decyzji ZUS.

Po wniesieniu odwołania rozpoczyna się postępowanie sądowe, które toczy się w trybie procesu. Znajdują tu zastosowanie zwłaszcza przepisy art. 477⁸ - 477^14a k.p.c. Istotne jest przy tym, że przed sądem likwidator i ZUS są w toku procesu równorzędnymi stronami. Likwidator może więc za pomocą wszelkich środków dowodowych zwalczać decyzję ZUS. W szczególności może on wykazywać, że nie jest osobą określoną w art. 116 lub 116a Ordynacji podatkowej i brak jest podstaw prawnych, aby obciążyć go odpowiedzialnością za nieuiszczone składki.

Adam Z. był likwidatorem spółki z o.o.. Spółka ta miała znaczne zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. ZUS prowadził postępowanie egzekucyjne wobec spółki. Egzekucja ta wobec braku majątku spółki okazała się jednak nieskuteczna. Wówczas ZUS wydał decyzje o przeniesieniu odpowiedzialności za niezapłacone składki na Adama Z., uznając, że jako likwidator powinien on zapłacić kwotę 54 000 zł tytułem zaległych składek. Adam Z., nie zgadzając się z tym, złożył odwołanie od decyzji ZUS do sądu, podnosząc, że nie jest członkiem zarządu spółki i ZUS bezpodstawnie dochodzi od niego zapłaty nieuiszczonych składek. ZUS w odpowiedzi na odwołanie wskazywał, że likwidator powinien odpowiadać tak, jak członek zarządu spółki, gdyż faktycznie nią zarządza. Sąd jednak nie podzielił tego stanowiska i uwzględnił odwołanie Adama Z., uznając, że odpowiedzialność za nieuiszczone składki na podstawie art. 116 ordynacji podatkowej mogą ponosić tylko osoby wymienione w tym przepisie, a likwidator do nich nie należy.

@RY1@i02/2011/135/i02.2011.135.209.0006.001.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik, sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Art. 31 i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 116 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).