Nie w każdym przypadku prawa zmarłego mogą reprezentować jego spadkobiercy

Każdy organ niejednokrotnie staje przed problemem doręczenia pisma osobie, która zmarła. Nie wystarczy jednak, aby otrzymał zwrotne potwierdzenie odbioru z adnotacją "adresat nie żyje", aby móc zakończyć sprawę. Należy bowiem w takiej sytuacji najczęściej postępowanie zawiesić bądź umorzyć. Problem staje się tym istotniejszy, im większa jest ilość stron postępowania - np. w sprawach inwestycji liniowych.

Śmierć strony może skutkować dla organu administracji publicznej prowadzącego sprawę różnorakimi konsekwencjami. Pierwszą z nich przewiduje art. 105 par. 1 kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.) nakazujący mu wydać decyzję o umorzeniu postępowania w sytuacji, gdy postępowanie stało się z jakiejkolwiek przyczyny bezprzedmiotowe. Jak stwierdził WSA w Gliwicach w wyroku z 27 stycznia 2011 r. (IV SA/Gl 476/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), bezprzedmiotowość postępowania oznacza brak któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego skutkującego tym, że nie można załatwić sprawy przez rozstrzygnięcie jej co do istoty.

Bezprzedmiotowości postępowania nie należy przy tym mylić z bezzasadnością żądania stron, która oznacza brak przesłanek do uwzględnienia ich wniosku (wyrok WSA w Lublinie z 2 marca 2010 r., III SA/Lu 572/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Bezprzedmiotowość zaistnieje więc m.in. w przypadku braku strony postępowania będącego konsekwencją jej śmierci lub ustania bytu prawnego. Następuje bowiem w takim przypadku, zgodnie z wyrokiem WSA we Wrocławiu z 6 marca 2008 r. (II SA/Wr 735/07, ), brak przesłanek podmiotowych do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Zwrócić jednak należy uwagę, że nie zawsze śmierć strony prowadzi do bezprzedmiotowości postępowania.

Sytuacja taka ogranicza się bowiem wyłącznie do spraw, których przedmiotem nie są prawa dziedziczne, tj. gdy postępowanie dotyczy praw lub obowiązków o charakterze osobistym. Należą do takich m.in. postępowania w sprawie stwierdzenia kwalifikacji bądź przyznania zasiłku celowego. Co istotne, zgodnie z wyrokiem WSA w Gdańsku z 9 września 2010 r. (II SA/Gd 230/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ) przyczyna bezprzedmiotowości może istnieć przed wszczęciem postępowania, jak i pojawić się po jego wszczęciu, a przed jego zakończeniem. Nie jest ponadto istotne, czy bezprzedmiotowość postępowania pojawiła się po upływie określonych w k.p.a. terminów załatwienia sprawy oraz czy w sprawie doszło do bezczynności organu.

Odmienna sytuacja zaistnieje w przypadku śmierci strony postępowania w sprawach dotyczących praw dziedzicznych, związanych z prawami i obowiązkami o charakterze majątkowym. Należą do nich m.in. postępowanie w sprawie wydania decyzji o pozwoleniu na budowę oraz postępowania w sprawie przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności. Sytuację taką normuje art. 97 par. 1 pkt 1 k.p.a. Zgodnie z nim zawieszenie postępowania w przypadku śmierci strony następuje w przypadku zaistnienia łącznie następujących przesłanek:

● śmierć strony nastąpiła w toku prowadzonego postępowania,

● nie jest możliwe wezwanie spadkobierców zmarłej strony do udziału w postępowaniu,

● nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 30 par. 5 k.p.a.,

● postępowanie nie podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe.

Organ powinien więc ustalić przede wszystkim: kiedy nastąpiła śmierć strony, kim są spadkobiercy zmarłej strony (zgodnie z art. 30 par 4 k.p.a. w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedzicznych w razie zbycia prawa lub śmierci strony w toku postępowania na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni), czy jako strona w sprawie nie działa osoba sprawująca zarząd majątkiem masy spadkowej lub przy jej braku kurator spadku ustanowiony przez sąd, a także jaki charakter mają prawa lub obowiązki będące przedmiotem postępowania.

Co istotne, adnotacja o śmierci adresata widniejąca na potwierdzeniu odbioru nie zawsze musi oznaczać, iż faktycznie strona zmarła. Przekazywana jest ona bowiem najczęściej przez domownika, którego zastał pracownik poczty. Z tej przyczyny organ powinien w pierwszej kolejności zwrócić się do właściwego urzędu stanu cywilnego o przekazanie odpisu skróconego aktu zgonu. Po jego uzyskaniu w przypadku braku wiedzy na ten temat powinien skierować do sądu spadku zapytanie, czy toczyło się przed nim postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Posiadając odpowiednią wiedzę, organ winien zawiadomić spadkobierców zmarłej strony o toczącym się postępowaniu, a w przypadku ustalenia ich braku, przy spadkach nieobjętych, zawiadomić osobę sprawującą faktyczny zarząd majątkiem masy spadkowej lub kuratora spadku.

Na istotę spadku nieobjętego wskazuje przede wszystkim treść art. 666 - 668 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.). Określają one, że nad otwartym spadkiem, do którego nie zgłaszają się spadkobiercy, do czasu jego objęcia przez spadkobierców czuwa sąd. Może on także w razie potrzeby ustanowić kuratora spadku, którego głównym zadaniem jest wyjaśnienie, kto jest spadkobiercą, i zawiadomienie spadkobierców o otwarciu spadku. Dopiero w przypadku gdy organ ustali brak takowych (lub nastąpi niemożność ich ustalenia), zawiesza postępowanie w sprawie. Zgodnie z art. 101 k.p.a. następuje to w drodze postanowienia, na które służy zażalenie. Zwrócić należy uwagę, że w świetle wyroku WSA w Lublinie z 29 maja 2008 r. (III SA/Lu 46/08, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ) organ nie jest zobowiązany do uzyskania od następców prawnych osoby zmarłej postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Tym bardziej gdy krąg spadkobierców ustawowych jest znany, a spadkodawca nie pozostawił testamentu.

Istnienie testamentu zresztą także może stanowić przesłankę uniemożliwiającą zawieszenie postępowania. Jak bowiem stwierdził WSA w Gdańsku w wyroku z 19 marca 2008 r. (II SA/Gd 709/07, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ), wystarczy jedynie powzięcie przez organ informacji o tym, jakie osoby wskazane zostały w testamencie jako następcy prawni po zmarłym. Gdy ustąpiły przyczyny uzasadniające zawieszenie postępowania, organ administracji publicznej jest zobowiązany podjąć postępowanie z urzędu lub na żądanie strony. Następuje to w formie postanowienia.

Niezawiadomienie strony o wszczęciu postępowania stanowi przesłankę wznowienia postępowania na podstawie art. 145 par. 1 pkt 4 k.p.a. Zgodnie bowiem z art. 10 par. 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Odstąpienie od tej zasady może nastąpić jedynie w przypadku, gdy załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną.

● w razie śmierci strony lub jednej ze stron, jeżeli wezwanie spadkobierców zmarłej strony do udziału w postępowaniu nie jest możliwe i nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 30 par. 5 k.p.a., a postępowanie nie podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe,

● w razie śmierci przedstawiciela ustawowego strony,

● w razie utraty przez stronę lub przez jej ustawowego przedstawiciela zdolności do czynności prawnych,

● gdy rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd.

specjalista ds. prawnych w Okręgowym Urzędzie Górniczym w Poznaniu

Jacek Murzydło

dgp@infor.pl

Ustawa z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.).