Ugoda graniczna nie podlega zatwierdzeniu

W toku postępowania rozgraniczeniowego poprzez wskazanie przebiegu linii granicznych dochodzi do ustalenia, dokąd na gruncie sięga prawo własności nieruchomości. Procedura ta składa się z dwóch etapów. Pierwszy etap prowadzony jest przed organem administracji publicznej. Drugi natomiast przed sądem powszechnym. Tryb postępowania administracyjnego reguluje ustawa z 17 maja 1989 r. - Prawo geodezyjne i kartograficzne (dalej: ustawa) i wydane na jej mocy rozporządzenie z 14 kwietnia 1999 r. (dalej: rozporządzenie).

Dwuetapowość postępowania (administracyjny i sądowy) nie zmienia jednak tego, że sama instytucja prawna "rozgraniczenia nieruchomości" stanowi jedną całość (wyrok NSA z 19 września 2007 r., I OSK 1356/2006, LexPolonica nr 2392979).

Najczęściej jednak postępowanie rozgraniczeniowe kończy się na pierwszym etapie w formie postępowania administracyjnego, które prowadzi wójt (burmistrz lub prezydent miasta). Czynności ustalenia przebiegu granic wykonuje jednak upoważniony przez ten organ uprawniony geodeta.

Organ administracji wydaje w tym postępowaniu trzy rodzaje decyzji: decyzję o rozgraniczeniu, decyzję o umorzeniu postępowania administracyjnego w przedmiocie rozgraniczenia w związku z zawarciem przez strony ugody przed upoważnionym geodetą albo decyzję o umorzeniu postępowania i przekazaniu sprawy z urzędu do rozpatrzenia sądowi. Nie jest natomiast możliwe wydanie decyzji "o odmowie zatwierdzenia" przebiegu granicy ustalonego w protokole granicznym, w tym także na podstawie zgodnego oświadczenia stron. Dla takiego orzeczenia nie ma podstawy prawnej (por. wyrok NSA z 9 czerwca 1997 r., SA/Ka 2492/95, ONSA 1998 /4/118).

Sąd powszechny staje się właściwy w sprawie dopiero wówczas, gdy strona niezadowolona z przebiegu granicy zażąda, w terminie 14 dni od doręczenia jej decyzji o rozgraniczeniu nieruchomości, skierowania sprawy do sądu albo gdy organ z urzędu decyzją przekaże sprawę sądowi.

Ustalenie przebiegu granicy bezpośrednio przed sądem, bez konieczności prowadzenia uprzednio postępowania przed organem administracji, możliwe jest w sytuacji, gdy w zawisłej przed sądem sprawie o prawo własności nieruchomości do wydania wyroku niezbędne jest określenie przebiegu linii granicznej gruntów będących przedmiotem sporu.

Charakterystycznym i jednocześnie szczególnym rozwiązaniem postępowania jest możliwość zawarcia ugody przed geodetą. Dochodzi do niej tylko wówczas, gdy zebrane w sprawie dowody są niewystarczające do ustalenia jednoznacznego przebiegu granicy. W toku postępowania administracyjnego priorytetem jest wytyczenie granicy na podstawie istniejących dokumentów potwierdzających tytuł prawny do nieruchomości i dokumentów geodezyjnych (map, planów), wszelkiego rodzaju śladów i znaków granicznych. Dopiero wtedy, gdy zebrane dowody nie dają podstaw do wskazania linii granicznej, a strony nie złożyły zgodnego oświadczenia woli w tym zakresie, tj. gdy istnieje między nimi spór, geodeta nakłania je do zawarcia ugody.

Podczas negocjacji geodeta przedstawia stronom wszystkie dowody i argumenty za proponowanym przebiegiem granicy, a także informuje, że w razie braku ugody do rozpatrzenia sprawy właściwy jest sąd. Jest on także gwarantem prawidłowości podpisywanego aktu ugody. Prowadzący postępowanie organ administracji nie uczestniczy bezpośrednio w technicznych czynnościach rozgraniczenia. To geodeta przygotowuje i przeprowadza na gruncie rozprawę graniczną.

Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowym (por. np. wyrok NSA z 16 stycznia 2007 r. I OSK 376/2006), ugoda zawarta przed geodetą ma moc ugody sądowej. Ma ona postać umowy, do której stosuje się poza przepisami art. 917 i 918 k.c. ogólne przepisy prawa cywilnego dotyczące zawarcia umowy, w tym odnoszące się do wad oświadczenia woli. Nie jest to więc ugoda administracyjna w rozumieniu art. 114 - 122 k.p.a. Dlatego nie podlega ona (bo nie może podlegać) kontroli, ani w decyzji o umorzeniu postępowania administracyjnego, ani w wyniku jej zaskarżenia do sądu administracyjnego.

Istotę ugody stanowi uczynienie sobie przez strony wzajemnych ustępstw. Oznacza to, że w ramach ugody właściciele rozgraniczanych nieruchomości mogą dowolnie, ale zgodnie, kształtować przebieg granicy między ich nieruchomościami, niezależnie od istniejących wcześniej położonych znaków granicznych czy map (wyrok WSA w Krakowie z 3 grudnia 2007 r., III SA/Kr 375/2007, LexPolonica nr 2058745).

Do zawarcia ugody przed geodetą zastrzeżona jest forma szczególna, pod rygorem nieważności, a mianowicie - forma tzw. aktu ugody sporządzonego przez geodetę, zgodnie ze wzorem określonym w załączniku nr 3 do rozporządzenia. Odstąpienie od tej zastrzeżonej przepisami formy, wywołuje skutek w postaci nieważności ugody (postanowienie SN z 13 marca 1985 r., III CRN 27/85, OSNCP 1986/1-2/10).

Akt ugody należy sporządzić oddzielnie dla każdej linii granicznej, która w całości lub na niektórych odcinkach była sporna. Obejmuje ona wyłącznie sporne odcinki granicy. Jej treść nie może wykraczać poza przedmiot związany z rozgraniczeniem. Po sporządzeniu aktu ugody geodeta sporządza protokół graniczny oraz wykonuje pomiar granicy, a także trwałych elementów zagospodarowania terenu mających znaczenie dla określenia jej przebiegu.

Ugoda graniczna zawarta przed geodetą definitywnie kończy spór graniczny. Wywołuje ona skutki prawne od daty jej podpisania przez wszystkie strony. Ugoda ta jest aktem prawnym o podwójnym skutku. Jest czynnością procesową dokonaną w przewidzianej przepisami prawa procesowego formie, jej skutek polega na wyłączeniu prowadzenia dalszego postępowania co do istoty sporu i jego umorzeniu. Procesowy skutek ugody sądowej wyraża się w jej wykonalności.

Zgodnie z art. 777 par. 1 pkt 1 k.p.c. ugoda sądowa jest tytułem egzekucji sądowej i po zaopatrzeniu jej w klauzulę wykonalności stanowi tytuł wykonawczy, który jest podstawą prowadzenia egzekucji komorniczej. Na gruncie prawa cywilnego ugoda sądowa (a w konsekwencji także ugoda graniczna) nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, tak jak ma to miejsce przy prawomocnych wyrokach, nakazach zapłaty, wyrokach sądów polubownych czy innych aktach prawnych, którym przepis ustawy nadaje skutki prawomocnego wyroku.

W razie wytoczenia nowego powództwa między tymi samymi stronami o to samo roszczenie oparte na identycznym stanie faktycznym sąd nie odrzuca pozwu, jednak każda ze stron może w toczącym się od nowa postępowaniu podnieść zarzut powagi rzeczy ugodzonej. Zarzut ten może mieć wpływ na treść merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie, choć samo jego zgłoszenie nie uniemożliwia rozpatrzenia sprawy.

Zawarta przed geodetą ugoda graniczna wywiera też czysto procesowe skutki dla toczącego się postępowania administracyjnego, wszczętego uprzednio postanowieniem. Ugoda kończy spór graniczny, nie kończy natomiast biegu postępowania administracyjnego. Prowadzący postępowanie organ administracji w przypadku zakończenia sporu granicznego ugodą powinien zatem umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe. Decyzja ta podlega zaskarżeniu w toku instancji oraz do WSA. Umarzając postępowanie, organ administracji powinien zbadać warunki formalne ugody i przebieg poprzedzającego ją postępowania. Badanie to powinno obejmować m.in. takie okoliczności jak to, czy zawarty przed geodetą akt w ogóle jest ugodą w rozumieniu art. 917 k.c., czy ugoda ta dotyczy ustalenia granicy, czy w jej zawarciu uczestniczyły uprawnione podmioty (wyrok NSA z 27 grudnia 1995 r., SA/Kr 242/95, LexPolonica nr 2058436).

Organ administracji nie bada natomiast prawidłowości merytorycznych postanowień zawartej przez strony ugody. Nie jest to bowiem ugoda określona w kodeksie postępowania administracyjnego i nie podlega zatwierdzeniu przez organ prowadzący postępowanie.

● imię i nazwisko geodety oraz numer jego uprawnień zawodowych,

● numer i datę postanowienia o wszczęciu postępowania rozgraniczeniowego oraz upoważnienia dla geodety,

● oznaczenia nieruchomości przez określenie ich położenia, numerów działek ewidencyjnych, numerów ksiąg wieczystych lub zbiorów dokumentów,

● informacje dotyczące stron i ich pełnomocników,

● szkic graniczny,

● opis utrwalenia punktów granicznych,

● wzmianka o odczytaniu dokumentu stronom przed podpisaniem,

● omówienie skreśleń i poprawek,

● opis przedmiotu sporu z podaniem granic wskazanych przez strony oraz wynikających z dokumentacji,

● opis wzajemnych ustępstw,

● szczegółowy opis granicy uznanej za obowiązującą po podpisaniu aktu ugody,

● informacja, że zawarta ugoda ma moc ugody sądowej,

● data sporządzenia dokumentu oraz podpisy stron i geodety.

Leszek Jaworski

leszek.jaworski@infor.pl

Art. 31 ust. 4 ustawy z 17 maja 1989 r. - Prawo geodezyjne i kartograficzne (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 193, poz. 1287 z późn. zm.).

Par. 13 i 14 rozporządzenia ministrów spraw wewnętrznych i administracji oraz gospodarki rolnej i żywnościowej z 14 kwietnia 1999 r. w sprawie rozgraniczania nieruchomości (Dz.U. nr 45, poz. 453).