W celu obliczenia zasiłku można czasami połączyć zasady ustalania podstawy wymiaru dla pracowników i innych ubezpieczonych

teza W razie zmiany pracowniczego tytułu podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu, wskutek ustania zatrudnienia, na dobrowolny tytuł ubezpieczenia chorobowego osoby kontynuującej lub rozpoczynającej działalność pozarolniczą wysokość należnego zasiłku chorobowego nie może być wyższa niż obliczona od potencjalnej pracowniczej podstawy wymiaru tego świadczenia, jeżeli pomiędzy okresem pobierania gwarancyjnego wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby (art. 92 par. 1 pkt 1 k.p.) a okresem nabycia prawa do zasiłku chorobowego z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego osoby prowadzącej pozarolniczą działalność nie było przerwy albo przerwa była krótsza niż 3 miesiące kalendarzowe, nawet w razie zadeklarowania wyższej podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem.

Stan faktyczny Ubezpieczona miała zarejestrowaną działalność gospodarczą i do 31 lipca 2006 r. prowadziła dwa sklepy oraz podlegała z tego tytułu dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Od 1 sierpnia 2006 r. do 31 lipca 2009 r. podlegała obowiązkowemu pracowniczemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu zatrudnienia jako pracownik dużej sieci handlowej. W okresie zatrudnienia faktycznie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, jednak ani jej nie zawiesiła, ani nie wyrejestrowała. Następnie sklepy zostały zlikwidowane. 1 sierpnia 2009 r. ubezpieczona ponownie zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej, ale nie podjęła jej prowadzenia, gdyż od 25 lipca 2009 r. do 23 maja 2010 r. była niezdolna do pracy z powodu choroby. Za okres od 1 sierpnia 2009 r. do 22 stycznia 2010 r. otrzymała zasiłek chorobowy, a od 23 stycznia do 23 maja 2010 r. świadczenie rehabilitacyjne.

Decyzją ze stycznia 2010 r. ZUS przyznał ubezpieczonej prawo do zasiłku chorobowego od 1 sierpnia 2009 r. do 6 stycznia 2010 r. i za dalszy okres ustalonego od kwoty 1653,14 zł, czyli od najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonego prowadzącego pozarolniczą działalność, po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71 proc. podstawy wymiaru składki na to ubezpieczenie (ponieważ od 1 sierpnia 2009 r. została objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej).

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawczyni domagała się przyznania zasiłku chorobowego za okres od 1 sierpnia 2009 r. do 22 stycznia 2010 r. z uwzględnieniem w podstawie wymiaru świadczenia zadeklarowanej kwoty składek na ubezpieczenie chorobowe w wysokości 4299,95 zł z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej. Podnosiła, że jej niezdolność do pracy nie powstała w pierwszym miesiącu kalendarzowym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

Sąd rejonowy oddalił odwołanie, orzekając, że ubezpieczona w okresie zatrudnienia nie prowadziła działalności gospodarczej, a jej ponowne rozpoczęcie faktycznie nie nastąpiło od 1 sierpnia 2009 r., czyli zasiłek chorobowy z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego może być wypłacany tak, jak ustalił ZUS, w wysokości liczonej od najniższej podstawy wymiaru.

Po rozpoznaniu apelacji ubezpieczonej od tego wyroku sąd okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego i przyznał ubezpieczonej zasiłek chorobowy za okres od 1 sierpnia 2009 r. do 6 stycznia 2010 r. - od kwoty 4299,95 zł. Sąd okręgowy uznał apelację za częściowo zasadną wobec wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego w drugiej instancji. Sąd drugiej instancji miał na uwadze, że wnioskodawczyni od 2001 roku rozszerzyła swoją działalność gospodarczą, która zajmuje się elektroniką, i w tej spółce prowadziła czynności administracyjne. Co prawda w okresie zatrudnienia w dużej sieci handlowej ubezpieczona zlikwidowała w 2006 roku sklepy, jednakże dysponowała lokalem użytkowym, który podnajmowała, uzyskując z tego tytułu przychód i z tej działalności gospodarczej rozliczała się z urzędem skarbowym. Po zakończeniu stosunku pracy zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i zadeklarowała podstawę wymiaru w wysokości 4983,14 zł jako przychód z jej działalności polegającej na podnajmowaniu lokalu użytkowego oraz wykonywaniu jako wspólnik czynności administracyjnych w spółce cywilnej.

Wobec powyższego sąd okręgowy uznał, że ubezpieczona prowadziła nieprzerwanie działalność gospodarczą w okresie zatrudnienia oraz po jego ustaniu i zgodnie z art. 13 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.; powoływanej dalej jako ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych) podlegała ubezpieczeniom społecznym od dnia jej rozpoczęcia. Sąd okręgowy wskazał, że opłacanie składki na ubezpieczenie zdrowotne podlega innym zasadom i "praktycznie z każdego źródła przychodu opłacana jest składka na to ubezpieczenie". Z kolei, zgodnie z art. 48 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm., zwanej dalej ustawą zasiłkową), podstawę wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem stanowi przychód za okres 12 miesięcy poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. W ocenie sądu drugiej instancji ZUS nieprawidłowo ustalił podstawę wymiaru zasiłku chorobowego ubezpieczonej z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu podlegania ubezpieczeniu społecznemu jako osoba prowadząca działalność pozarolniczą. Ubezpieczona powinna otrzymać zasiłek chorobowy liczony od deklarowanej podstawy przychodu w kwocie 4983,14 zł, pomniejszonej o 13,71 proc., czyli od podstawy wymiaru 4299,95 zł. Z taką oceną nie zgodził się ZUS i wniósł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu okręgowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wobec niekwestionowanego podlegania ubezpieczonej dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, niezależnie od deklarowanej zerowej podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe, istotne znaczenie ma treść art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłkowej. Wynika z niego, że po rozwiązaniu stosunku pracy ubezpieczonej nie przysługiwało od 1 sierpnia 2009 r. gwarancyjne wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy na podstawie art. 92 k.p. (bo nie ma do niego prawa były pracownik za okres po ustaniu stosunku pracy) ani pracowniczy zasiłek chorobowy z tytułu niezdolności do pracy powstałej w czasie trwania pracowniczego obligatoryjnego ubezpieczenia chorobowego, ponieważ ubezpieczona kontynuowała działalność zarobkową stanowiącą tytuł objęcia jej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym osób prowadzących pozarolniczą działalność. Wymagało to ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonej po zmianie pracowniczego tytułu podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe osoby prowadzącej pozarolniczą działalność. Co do zasady, podstawę wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego takiej osobie stanowi przychód w rozumieniu art. 3 pkt 4 ustawy zasiłkowej, tj. kwota stanowiącą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonego niebędącego pracownikiem, po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71 proc. podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe. W przypadku choroby trwającej nieprzerwanie nadal po zmianie obligatoryjnego pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniu chorobowemu na dobrowolny tytuł ubezpieczenia chorobowego osób prowadzących pozarolniczą działalność, dochodzi do ustawowego przekształcenia prawa do gwarancyjnego wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy (art. 92 par. 1 pkt 1 k.p.) i prawa do potencjalnego pracowniczego zasiłku chorobowego, w prawo do zasiłku chorobowego przysługującego osobie niebędącej, po ustaniu stosunku pracy pracownikiem. Wysokość zasiłku chorobowego takiej osoby ustala się od przychodu za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy (art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej). Wymagany okres - w przypadku ubezpieczonej - przypadał w całości w okresie pozostawania w stosunku pracy. W przypadku zmiany pracowniczego obowiązkowego tytułu podlegania ubezpieczeniu chorobowemu na dobrowolny tytuł ubezpieczenia chorobowego osoby kontynuującej pozarolniczą działalność ma miejsce nieprzerwane podleganie ubezpieczeniu chorobowemu (art. 4 ust. 2 ustawy zasiłkowej), co oznacza, że ubezpieczona ma prawo do zasiłku chorobowego ze zmienionego tytułu podlegania już dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu osób prowadzących pozarolniczą działalność (art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłkowej). Równocześnie, zgodnie z art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej, podstawę wymiaru zasiłku chorobowemu, który przysługiwał od 1 sierpnia 2009 r. ubezpieczonej, niebędącej od tego dnia pracownikiem, stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/222/i02.2012.222.03300040l.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

Wedle dominującej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego ZUS nie jest uprawniony do kwestionowania zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli mieści się ona w granicach określonych ustawą (por. uchwałę 7 sędziów z 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10, OSNP 2010/21-22/267). Dotyczy to także opłacania składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe.

W analizowanym przez Sąd Najwyższy w wyroku z 20 września 2011 r. (sygn. akt I UK 63/11) stanie faktycznym dla ubezpieczonej nie można było ustalić podstawy wymiaru zasiłku chorobowego wedle reguły z art. 48 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.) - dalej nazywaną zasiłkową. W okresie 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy, pozostawała ona bowiem w stosunku pracy i podlegała obowiązkowo pracowniczemu ubezpieczeniu chorobowemu i dlatego nie wykazywała przychodu z równocześnie kontynuowanej pozarolniczej działalności i nie opłacała z tego tytułu składki. W takiej szczególnej sytuacji przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego osobie objętej po ustaniu zatrudnienia i pracowniczego tytułu ubezpieczenia chorobowego - dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym osób prowadzących pozarolniczą działalność - należało zastosować z mocy art. 48 ust. 2 ustawy zasiłkowej odpowiednio dyspozycje art. 36 ust. 2-4 i art. 43 tej ustawy. Ustalenie podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego osobie prowadzącej lub kontynuującej pozarolniczą działalność objętej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, której niezdolność do pracy z powodu choroby powstała w okresie zatrudnienia i która nie mogła wykazać przychodu z działalności pozarolniczej dla celów zasiłkowych (za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym w zatrudnieniu powstała niezdolność od pracy), wymaga uwzględnienia wynagrodzenia uzyskanego u płatnika składek (pracodawcy) w okresie nieprzerwanego zatrudnienia (art. 36 ust. 4 w związku z art. 48 ust. 2 ustawy zasiłkowej).

Ustawa zasiłkowa w dwóch odrębnych rozdziałach reguluje zasady ustalania podstawy wymiaru zasiłków przysługujących pracownikom (rozdz. 8) oraz ubezpieczonym niebędącym pracownikami (rozdz. 9). W praktyce zdarzają się jednak sytuacje, w których niewystarczające okazuje się stosowanie tylko reguł dla jednej grupy ubezpieczonych. W komentowanym wyroku Sąd Najwyższy zastosował połączenie dwóch odrębnych sposobów ustalania podstawy wymiaru zasiłku chorobowego. Nieprawidłowe bowiem było przyjęcie podstawy wymiaru składek z tytułu działalności, gdyż w okresie 12 miesięcy (z których powinna zostać uwzględniona) nie istniał i nie mógł istnieć tytuł do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Zgodnie bowiem z orzecznictwem SN podleganie ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia wyklucza dobrowolne przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia równolegle działalności gospodarczej (wyrok SN z 5 września 2008 r., II UK 374/07, OSNP 2010/1-2/24 oraz wyrok SN z 3 października 2008 r., II UK 32/08, OSNP 2010/3-4/51). Nieprawidłowe było również przyjęcie przez ZUS minimalnej podstawy wymiaru zasiłku, gdyż nie ma to oparcia w przepisach ustawy zasiłkowej. W związku z powyższym jedynym rozwiązaniem pozostawało połączenie różnych zasad ustalania podstawy wymiaru zasiłku i odwołanie się do przychodów wynikających z tytułu zatrudnienia.