Czasem urząd załatwi sprawę bez pobierania taksy

Opłacie skarbowej podlega wiele czynności urzędowych, a także wydawanie zaświadczeń i pozwoleń. Pomimo że stanowi ona cenne źródło dochodów dla organów administracji publicznej, przepisy określają sytuacje, w których możliwe jest odstąpienie od konieczności jej uiszczenia. Poza zwolnieniami określonymi w załączniku do ustawy z 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej (Dz.U. nr 225, poz. 1635 z późn. zm.), na uwagę zasługuje możliwość załatwienia sprawy pomimo nieuiszczenia opłaty skarbowej przewidziana w ustawie z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm., dalej: k.p.a.).

Zapłacą, ale później

Szczególną uwagę należy zwrócić na art. 261 par. 4 k.p.a. zobowiązujący organ administracji publicznej do załatwienia podania mimo nieuiszczenia należności, jeżeli:

1) za niezwłocznym załatwieniem przemawiają względy społeczne lub wzgląd na ważny interes strony,

2) wniesienie podania stanowi czynność, dla której jest ustanowiony termin zawity,

3) podanie wniosła osoba zamieszkała za granicą.

Najmniej wątpliwości budzą przesłanki wskazane w pkt 2 i 3. W pierwszym przypadku organ powinien załatwić sprawę w przypadku istnienia terminu zawitego, czyli terminu, po upływie którego czynność podjęta przez stronę staje się prawnie bezskuteczna (chociaż możliwe jest przywrócenie terminu na podstawie art. 58 k.p.a.). W drugim natomiast przesłanki zastosowania artykułu wystąpią w sytuacji, kiedy podanie złoży nie tylko zamieszkały za granicą cudzoziemiec, ale także Polak, który co prawda jest zameldowany na terenie Polski, lecz faktycznie zamieszkuje poza krajem [przykład 2]. O wiele bardziej skomplikowana sytuacja wystąpi w przypadku wskazanym w art. 261 par 3 pkt 1 k.p.a. Spowodowane jest to sporym stopniem uznaniowości, z którym wiąże się przesądzenie przez organ o istnieniu niedookreślonych "względów społecznych" lub "ważnego interesu strony".

Co istotne, załatwienie sprawy z uwzględnieniem art. 261 par 4 k.p.a. nie oznacza zwolnienia osoby zobowiązanej z obowiązku uiszczenia opłaty skarbowej, lecz jedynie jego odsunięcie w czasie (patrz: wyrok NSA w Warszawie z 17 grudnia 2009 r., I OSK 315/09) [przykład 1]. Z tej też przyczyny organ prowadzący postępowanie zobowiązany jest o przypadku załatwienia sprawy pomimo nieuiszczenia opłaty skarbowej zawiadomić organ podatkowy. Następuje to w postaci zbiorczej informacji o przypadkach nieuiszczenia należnej opłaty skarbowej przekazywanej co miesiąc do 7. dnia miesiąca następującego po tym, w którym nie uiszczono należnej opłaty skarbowej (patrz art. 11 ust. 3 ustawy o opłacie skarbowej).

Warto przy tym wskazać, co stwierdził NSA w Warszawie w wyroku z 23 kwietnia 2009 r. (I OSK 748/08), że przepis art. 261 par. 4 pkt 1 k.p.a. ma charakter wyjątku i nie może podlegać wykładni rozszerzającej. Sąd podkreślił przy tym, że ważny interes strony i względy społeczne muszą być skonkretyzowane i wskazane przez osobę, która z dobrodziejstwa tego przepisu chce skorzystać.

Biedny nie płaci

Poza sytuacją wskazaną w art. 261 par. 4 k.p.a., ustawa reguluje możliwość zaistnienia także innej możliwości załatwienia przez organ sprawy pomimo nieuiszczenia opłaty skarbowej. Określa ją art. 267 tejże ustawy. Dopuszcza on możliwość zwolnienia przez organ administracji publicznej strony postępowania w całości lub w części od ponoszenia przez nią opłat, kosztów i należności związanych z tokiem postępowania w razie niewątpliwej niemożności ich poniesienia. Zwrócić należy więc uwagę, że zwolnienie nie jest obowiązkiem organu nawet w przypadku wykazania przez stronę, że w istocie nie jest w stanie ponieść opłaty skarbowej. Jest więc ono kwestią uznaniową, choć zakładać należy, wyjątkowość odmowy. Zarówno zwolnienie z opłaty skarbowej, jak i jego odmowa następuje w formie postanowienia, wydawanego - jak można wywnioskować z treści przepisu - przez organ prowadzący postępowanie, a nie przez organ podatkowy. Co istotne, zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 1 września 2011 r. (I OSK 1502/10) postanowienie to wydawane jest na podstawie art. 264 par. 2 k.p.a., co oznacza, że przysługuje od niego zażalenie. Wskazać jednak należy, że pogląd wyrażony w przedmiotowym wyroku nie znajduje jednoznacznego poparcia w poglądach doktryny, która dopuszcza także często wydanie postanowienia, na które zażalenie nie przysługuje. Zgodnie z oceną doktryny zwolnienie w trybie art. 267 k.p.a. może natomiast nastąpić zarówno na wniosek strony, jak i z urzędu.

Warte podkreślenia jest zawarte w art. 267 k.p.a. zastrzeżenie ustawodawcy, iż zwolnienie od opłat skarbowych następuje z zachowaniem przepisów o tych opłatach, co oznacza, że organ nie może zwolnić strony z obowiązku poniesienia opłat skarbowych wyłącznie na podstawie art. 267 k.p.a. (zasada ta nie dotyczy pozostałych należności, wobec których omawiany artykuł znaleźć może samodzielne zastosowanie). Ustawa o opłatach skarbowych w obecnym brzmieniu nie przewiduje jednak możliwości indywidualnego zwolnienia z opłaty skarbowej na podstawie uznania organu, a co za tym idzie nie znajduje zastosowania w kontekście art. 267 k.p.a. Warto przy tym jednak zwrócić uwagę na art. 7 pkt 5 ustawy o opłacie skarbowej, który zwalnia od opłaty skarbowej osoby przedstawiające zaświadczenie o korzystaniu ze świadczeń pomocy społecznej z powodu ubóstwa [przykład 3]. Co istotne, art. 7 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. nr 175, poz. 1362 z późn. zm.) poza ubóstwem wymienia także inne przesłanki udzielenia pomocy społecznej. Tym samym może się zdarzyć, że o zwolnienie od opłat skarbowych będzie wnosiła osoba korzystająca np. ze świadczeń pomocy społecznej z powodu bezdomności.

PRZYKŁAD 1

Za akt małżeństwa

Do kierownika urzędu stanu cywilnego wpłynęło zaświadczenie duchownego stwierdzające, że w jego obecności zostały złożone przez małżonków oświadczenia o woli jednoczesnego zawarcia związku małżeńskiego podlegającego prawu wewnętrznemu Kościoła. Wraz z zaświadczeniem duchowny przesłał zaświadczenie, o którym mowa w art. 41 par. 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59, z późn. zm.), tj. zaświadczenie wydane przez kierownika USC stwierdzające brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa oraz treść i datę złożonych przed nim oświadczeń w sprawie nazwisk przyszłych małżonków i ich dzieci. Małżonkowie nie uiścili jednak opłaty skarbowej za sporządzenie aktu małżeństwa, która zgodnie z załącznikiem do ustawy o opłacie skarbowej wynosi 84 zł. Brak opłaty skarbowej nie upoważnia kierownika USC do odmowy sporządzenia aktu małżeństwa, o czym przesądza art. 261 par. 4 pkt 1 k.p.a. (patrz więcej:

http://www.mf.gov.pl/_files_/podatki/oplata_skarbowa/stanowisko_mf_mswia.pdf).

PRZYKŁAD 2

Rozbiórka kierowana z Belgii

Do Starostwa Powiatowego w mieście Z. wpłynął wniosek o wydanie pozwolenia na rozbiórkę obiektu budowlanego. Jego nadawcą był mieszkający w Belgii Marek B. Za wydanie pozwolenia nie została uiszczona opłata skarbowa w wysokości 36 zł. Zważywszy na to, że podanie wniosła osoba zamieszkała za granicą, starosta wydał pozwolenie na rozbiórkę obiektu budowlanego, umieszczając na nim adnotację o niepobraniu opłaty skarbowej w oparciu o art. 261 par. 4 pkt 3 k.p.a., a następnie poinformował o tym organ podatkowy.

PRZYKŁAD 3

Niskie zarobki

Do Kierownika USC w miejscowości B. wpłynęło podanie o zmianę nazwiska. Za wydanie decyzji w sprawie należy uiścić opłatę skarbową w wysokości 37 zł. Do podania wnioskodawca załączył wniosek o zwolnienie z opłaty skarbowej z powołaniem się na art. 267 k.p.a. Wskazał przy tym na niskie zarobki (potwierdzone zaświadczeniem o zarobkach) oraz korzystanie z pomocy społecznej z powodu klęski żywiołowej (na dowód czego przedstawił stosowne zaświadczenie). W odpowiedzi Kierownik USC wydał postanowienie odmawiające zwolnienia, powołując się na brak takiej możliwości w ustawie o opłacie skarbowej oraz wskazując, że zgodnie z tą ustawą zwolnienie przysługuje w przypadku przedłożenia zaświadczenia o korzystaniu ze świadczeń pomocy społecznej z powodu ubóstwa.

Kontrowersje w orzecznictwie

Dla porządku wskazać należy, że omawiana kwestia budzi uzasadnione kontrowersje zarówno wśród poglądów doktryny, jak i w orzecznictwie. Przytoczyć więc należy dla przykładu:

- wyrok WSA w Warszawie z 14 lutego 2008 r. (II SA/Wa 1745/07), w świetle którego "jeżeli strona wnosząc podanie nie wpłaciła należności z tytułu opłaty skarbowej, którą powinna była uiścić z góry, a jednocześnie złożyła wniosek o zwolnienie od zapłaty tej należności, to organ administracji publicznej prowadzący postępowanie powinien stosownie do art. 261 par. 4 pkt 1 k.p.a. załatwić podanie mimo jej nieuiszczenia, a przedmiotowy wniosek przekazać do załatwienia według właściwości",

- wyrok NSA w Warszawie z 23 kwietnia 2009 r. (I OSK 748/08), zgodnie z którym "okoliczności dotyczące trudnej sytuacji skarżącego są przesłanką ewentualnego zwolnienia go od opłaty skarbowej w żadnym jednak wypadku nie uzasadniają zastosowania art. 261 par 4. k.p.a. Ważny interes strony lub względy społeczne przemawiające za niezwłocznym załatwieniem nie są bowiem tożsame z niemożnością poniesienia przez stronę kosztów opłaty skarbowej. Instytucja zwolnienia od kosztów, o której mowa w art. 267 k.p.a. jest bowiem zupełnie inną instytucją niż przewidziana w art. 261 par. 4 k.p.a. i każda z nich wymaga spełnienia odmiennych przesłanek".

@RY1@i02/2012/202/i02.2012.202.08800110b.803.jpg@RY2@

dr Jacek Murzydło

dr Jacek Murzydło

dgp@infor.pl