W jaki sposób Służba Celna może używać środków przymusu

Do zadań Służby Celnej należy nie tylko obsługa importerów i eksporterów. Służba celna zajmuje się także zwalczaniem przestępczości.

W celu wykonywania tych zadań ustawodawca upoważnił celników do stosowania środków przymusu. Tak jak policji przysługuje im prawo do zatrzymywania i przeszukiwania osób, zatrzymywania rzeczy oraz przeszukiwania pomieszczeń, bagażu, ładunku, środków transportu i statków w trybie i przypadkach określonych w przepisach kodeksu postępowania karnego. Jeżeli podczas kontroli podatnicy nie będą stosować się do poleceń lub będą stawiać opór, celnicy będą mogli zastosować środki przymusu bezpośredniego.

Zawsze z rozwagą

Funkcjonariusze nie mogą używać środków przymusu bezpośredniego wedle swojego uznania. Ustawa o Służbie Celnej dokładnie określa, kiedy celnik może użyć np. siły fizycznej, a kiedy paralizatora.

Przymus bezpośredni może być użyty tylko wobec osób, które nie podporządkowują się poleceniom wydawanym na podstawie przepisów prawa. Celnicy mogą użyć siły do obrony swojej osoby, osób postronnych i mienia. Należy jednak pamiętać o tym, że za każdym razem, kiedy celnik użyje siły, musi kierować się zasadą proporcjonalności. Oznacza to, że wszelkie podjęte działania muszą być odpowiednie do grożącego niebezpieczeństwa. Dopuszczalne jest stosowanie tylko takich środków przymusu, które odpowiadają potrzebom wynikającym z istniejącej sytuacji i które będą powodować możliwie najmniejszą dolegliwość dla osób, wobec których są stosowane. W praktyce oznacza to, że celnik nie powinien używać paralizatora wobec kogoś, kto tylko głośno krzyczy czy gestykuluje. W dodatku należy pamiętać o tym, że zanim celnik zacznie stosować środki przymusu, powinien wezwać podatnika do zachowania się zgodnego z prawem oraz uprzedzić, że w przypadku niewykonywania poleceń użyta zostanie siła fizyczna. Oczywiście celnik, który zostanie zaatakowany lub który będzie ścigać przestępcę, nie musi informować go o podejmowanych działaniach.

Służba Celna dysponuje szerokim katalogiem uprawnień. Przede wszystkim celnikom wolno używać siły fizycznej w postaci chwytów obezwładniających oraz podobnych technik obrony lub ataku. Po unieruchomieniu podatnika, żeby udaremnić jego ucieczkę lub by uchronić się przed atakiem, agresywnemu podatnikowi będą mogły być nałożone kajdanki. O tym, czy nałożyć danej osobie kajdanki, może zdecydować sam celnik, chyba że takie polecenie wyda przełożony, sąd lub prokurator. Nie stosuje się kajdanek wobec osób, których wygląd wskazuje na wiek poniżej 17 lat. Co do zasady, kajdanki zakłada się zatrzymanemu na ręce z przodu, natomiast osobie agresywnej lub niebezpiecznej można nałożyć kajdanki z tyłu. Jeżeli zatrzymany będzie stwarzał niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego i mienia, zostanie mu nałożona siatka obezwładniająca. To urządzenie może być też używane podczas pościgu lub w celu udaremnienia ucieczki zatrzymanego. [Przykład 1]

Pałki, paralizatory

Celnicy wyposażeni są również w pałki teleskopowe, przy pomocy których mogą odpierać ataki. Sposób użycia pałek został dokładnie opisany w przepisach. Pod żadnym pozorem nie wolno celnikom uderzać i pchać pałką w głowę, szyję, brzuch oraz nieumięśnione i szczególnie wrażliwe części ciała. Nie mogą też zadawać uderzeń rękojeścią pałki. Pałki nie używa się wobec osób w kajdankach, prowadnicach albo osób, wobec których użyto paralizatora.

Natomiast paralizatorem celnikowi będzie wolno obezwładnić osobę, która nie stosuje się do wezwania do natychmiastowego porzucenia niebezpiecznego narzędzia. Paralizator może być też użyty wobec podatnika, który będzie atakował celnika. W przypadku osób bardzo niebezpiecznych Służba Celna ma prawo użyć indywidualnych środków chemicznych.

W czasie wykonywania zadań służbowych funkcjonariusze używają też psów służbowych, których również mogą użyć do odparcia ataku, jak też w celu udaremnienia ucieczki podejrzanemu lub podczas pościgu. Podczas podejmowanych działań pies musi mieć na sobie kaganiec, chyba że został specjalne wytrenowany do działań bez kagańca.

Warto pamiętać też o tym, że celnicy kontrolują także samochody na drogach, np. w celu sprawdzenia, czy kierowca nie używa oleju opałowego jako oleju napędowego. W celu zatrzymania pojazdu celnicy wysyłają kierowcom odpowiednie sygnały. Jeżeli kierowca pojazdu nie zatrzyma się, celnicy użyją kolczatki drogowej. W tym celu Służba Celna powinna wstrzymać ruch drogowy w obu kierunkach w odległości nie mniejszej niż 100 m od kolczatki. Jeżeli to nie pomoże, funkcjonariusze będą mogli zablokować drogę oznakowanym pojazdem Służby Celnej. Kolczatki nie można używać do zatrzymywania jednośladów. Służba Celna może zakładać też blokady na koła. [Przykład 2]

Dwa rodzaje broni

Służba Celna ma również kompetencje do używania broni. W terenie otwartym oraz w budynkach celnik może odeprzeć bezpośredni atak przy pomocy pocisków niepenetracyjnych miotanych z broni palnej gładkolufowej. Takie pociski mogą być wyłącznie pociskami gumowymi. Za każdym razem, kiedy celnik chce ich użyć, pierwszy strzał powinien oddać w górę jako strzał ostrzegawczy. Celować wolno tylko w dolne części ciała, do wysokości pasa napastnika. W przypadku kiedy zawiodą wszystkie zastosowane środki, celnikom wolno używać broni palnej. Ostra broń zostanie użyta w szczególności przeciwko osobie niepodporządkowującej się wezwaniu do natychmiastowego porzucenia broni lub innego niebezpiecznego narzędzia. Funkcjonariuszom wolno także strzelać do osoby, która będzie próbowała odebrać celnikowi broń, a także kiedy zagrożone będzie życie, zdrowie lub wolność. Użycie broni palnej powinno być poprzedzone ostrzeżeniem o możliwości jej użycia i nastąpić w sposób wyrządzający możliwie najmniejszą szkodę osobie, przeciwko której użyto broni. Celnik nie może zmierzać do pozbawienia życia napastnika oraz narażać osób postronnych na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia.

Po zatrzymaniu

Jeśli podczas stosowania środków przymusu podatnik zostanie zraniony, celnicy muszą udzielić mu pierwszej pomocy, a jeżeli jego stan tego wymaga - wezwać lekarza. Zatrzymany może też prosić celników o to, by mógł zostać przebadany przez lekarza.

Po opanowaniu sytuacji celnikom wolno zatrzymać niebezpieczną osobę. Jednak zatrzymanie może być zastosowane tylko wówczas, gdy inne środki okazały się bezcelowe lub nieskuteczne. Osobę zatrzymaną po wykonaniu niezbędnych czynności procesowych należy niezwłocznie doprowadzić do najbliższej jednostki policji lub Straży Granicznej. W terminie 7 dni od dnia zatrzymania podatnikowi przysługuje zażalenie do prokuratora właściwego ze względu na miejsce przeprowadzenia czynności. Do zażalenia stosuje się przepisy kodeksu postępowania karnego w zakresie dotyczącym postępowania odwoławczego. [Przykład 3]

PRZYKŁADY

1 Blokadę na koła należy założyć po stronie kierowcy i odpowiednio oznaczyć

Celnicy mogą założyć blokadę na koła pojazdu nie tylko podczas kontroli osób lub towarów znajdujących się w pojeździe (gdy ze względu na okoliczności faktycznie zachodzi obawa ucieczki kontrolowanym pojazdem), ale także w innych wypadkach. Służba Celna wedle swojego uznania może zakładać blokady na koła za każdym razem, kiedy istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia. Blokada taka zakładana jest na przednim kole pojazdu po stronie kierującego oraz trwale oznakowana przez umieszczenie na niej w widocznym miejscu: nazwy organu zakładającego blokadę, numeru ewidencyjnego oraz adresu, pod który należy się zgłosić w celu jej zdjęcia. Bardzo ważne jest to, żeby celnicy w widocznym miejscu umieścili informację o założeniu blokady, tak by kierowca pojazdu nie wiedząc o blokadzie, nie chciał uruchomić silnika i tym samym nie uszkodził auta.

2 Kobiety w ciąży powinny być traktowane w sposób szczególny

Wobec kobiet w widocznej ciąży, osób o widocznym kalectwie lub w podeszłym wieku oraz osób, których wygląd wskazuje na wiek poniżej 13 lat, można stosować wyłącznie siłę fizyczną w postaci chwytów obezwładniających. Oznacza to, że nie można takiej osoby porazić paralizatorem, użyć wobec niej indywidualnych środków chemicznych ani do niej strzelać. W dodatku w przypadku zatrzymywania kobiety ciężarnej celnik jest zobowiązany zapewnić jej pomoc lekarską.

Na zastosowanie środków przymusu przysługuje zażalenie do prokuratora rejonowego właściwego dla miejsca zdarzenia.

3 Celnik, który używa środków przymusu, musi zabezpieczyć ślady

Jeżeli w wyniku zastosowania środka przymusu bezpośredniego nastąpiła szkoda w mieniu, przepisy nakładają na celników konkretne obowiązki. Po pierwsze, Służba Celna musi zabezpieczyć ślady na miejscu zdarzenia i nie powinna dopuszczać na to miejsce osób postronnych. Musi też ustalić w miarę możliwości tożsamość świadków zdarzenia, tak by można było odtworzyć przebieg wydarzeń. O użyciu środków przemocy powinien być również zawiadomiony przełożony celnika. Przełożony zobowiązany jest zawiadomić właściwego miejscowo prokuratora.

Ważne

Nie stosuje się pałki wobec osób stawiających bierny opór, chyba że zastosowanie siły fizycznej okazało się bezskuteczne

Tym dysponują celnicy

Funkcjonariusze są uprawnieni do stosowania następujących środków przymusu:

- siły fizycznej w postaci chwytów obezwładniających,

- kajdanek,

- prowadnic,

- siatek obezwładniających,

- pałek wielofunkcyjnych lub teleskopowych,

- paralizatorów elektrycznych,

- indywidualnych chemicznych środków obezwładniających,

- psów służbowych,

- pocisków niepenetracyjnych miotanych z broni palnej,

- ogólnych technicznych środków i urządzeń przeznaczonych do zatrzymywania oraz unieruchamiania pojazdów mechanicznych.

Paulina Bąk

paulina.bak@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 66 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej (Dz.U. z 2009 r. nr 168 poz. 1323). Rozporządzenie Rady Ministrów z 9 marca 2010 r. w sprawie użycia środków przymusu bezpośredniego przez funkcjonariuszy celnych (Dz.U. nr 45, poz. 258). Rozporządzenie Rady Ministrów z 22 grudnia 2009 r. w sprawie użycia broni palnej przez funkcjonariuszy celnych (Dz.U. z 2010 r. nr 6, poz. 31).