Prokurator decyduje o złożeniu pozwu przeciwko funkcjonariuszowi publicznemu

Co roku Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego wypłacają obywatelom miliony złotych z tytułu odszkodowań za niekompetencję, opieszałość i bezprawne decyzje funkcjonariuszy publicznych. Od 17 maja 2011 r. takie rekompensaty nie mogą z założenia obciążać już wyłącznie podatników. W części przypadków za wyrządzone szkody muszą płacić z własnych kieszeni sami urzędnicy. Zobowiązuje ich do tego ustawa o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa (dalej ustawa).

Funkcjonariusz publiczny ponosi odpowiedzialność majątkową tylko w razie łącznego spełnienia trzech przesłanek. W pierwszej kolejności na mocy prawomocnego orzeczenia sądu lub na mocy ugody musi dojść do wypłacenia odszkodowania przez podmiot odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej i z rażącym naruszeniem prawa. Po drugie, takie naruszenie musi zostać spowodowane zawinionym działaniem lub zaniechaniem urzędnika. Po trzecie, rażące naruszenie musi być wskazane w ustawie. Procedura dotycząca tego zagadnienia jest bardzo skomplikowana.

Na wniosek kierownika

Ustawa wymaga, aby przed pociągnięciem urzędnika do odpowiedzialności majątkowej zostało przeprowadzone w stosunku do niego postępowanie wyjaśniające, które ma na celu stwierdzenie, czy i w jakim zakresie przyczynił się on do wydania szkodzącej obywatelowi decyzji.

Postępowanie wyjaśniające uruchamia kierownik podmiotu odpowiedzialnego albo kierownik jednostki organizacyjnej, która wypłaciła odszkodowanie na podstawie prawomocnego wyroku sądowego lub ugody. Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy odbywa się to poprzez złożenie wniosku o przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego do prokuratora okręgowego właściwego ze względu na siedzibę podmiotu odpowiedzialnego. Kierownik musi to zrobić w ciągu 14 dni, które biegną od dnia wypłaty odszkodowania. Jest to termin zawity, którego przekroczenie skutkuje możliwością pociągnięcia szefa danej jednostki do odpowiedzialności karnej.

Wymagane załączniki

Kierowany do prokuratora okręgowego wniosek o wszczęcie postępowania wyjaśniającego powinien zawierać obowiązkowo co najmniej kilka załączników. Zostały one wskazane w art. 7 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy. Pierwszym z nich jest dowód wypłaty odszkodowania za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej z rażącym naruszeniem prawa. Drugi to odpis prawomocnego orzeczenia sądowego lub ugody stanowiącego podstawę tej wypłaty. Natomiast trzecim jest rozstrzygnięcie o rażącym naruszeniu prawa (np. prawomocny wyrok sądu administracyjnego stwierdzający bezczynność). Wraz z wnioskiem do prokuratora powinny trafić także uwierzytelnione kopie posiadanych akt postępowania sądowego lub administracyjnego, w wyniku którego zostało wydane to rozstrzygnięcie.

Gdy są przesłanki

Po wpłynięciu wniosku prokurator jest zobowiązany do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. Zmierza ono do ustalenia przesłanek uzasadniających wytoczenie na rzecz podmiotu odpowiedzialnego powództwa o odszkodowanie przeciwko funkcjonariuszowi publicznemu z tytułu szkody wyrządzonej przy wykonywaniu władzy publicznej z rażącym naruszeniem prawa.

Przepisy ustawy o prokuraturze pozwalają prokuratorowi na podejmowanie różnego rodzaju czynności procesowych, które mają na celu wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy i ustalenie, czyje konkretnie działanie lub zaniechanie z rażącym naruszeniem prawa doprowadziło do strat materialnych. Może on w tym zakresie żądać nadesłania lub przedstawienia akt oraz dokumentów i pisemnych wyjaśnień od wybranych przez siebie osób. Ma również prawo przesłuchać świadków i zasięgnąć opinii biegłych, a także przeprowadzić oględziny.

Gdy w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego prokurator dojdzie do wniosku, że nie ma podstaw do wytoczenia powództwa przeciwko funkcjonariuszowi publicznemu, odmawia podjęcia tej czynności. Natomiast gdy uzna, że zostały spełnione łącznie wszystkie przesłanki odpowiedzialności, ma podstawy do wytoczenia pozwu o odszkodowanie na rzecz Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub innego podmiotu odpowiedzialnego za szkodę na podstawie art. 417 kodeksu cywilnego.

Wezwanie przedsądowe

Zgodnie z art. 7 ust. 4 ustawy jeżeli istnieją podstawy do wytoczenia przeciwko funkcjonariuszowi publicznemu powództwa o zwrot odszkodowania, prokurator przed tym musi zawsze wezwać na piśmie funkcjonariusza publicznego do dobrowolnego spełnienia świadczenia w określonym terminie, nie krótszym jednak niż 7 dni od otrzymania wezwania, a po bezskutecznym upływie tego terminu wytoczyć powództwo.

Ustawa stanowi wyraźnie, że nie może być to termin krótszy niż 7 dni od dnia otrzymania wezwania. Nie podaje jednocześnie maksymalnego terminu, w jakim funkcjonariusz publiczny ma przekazać podmiotowi odpowiedzialnemu środki pieniężne tytułem dobrowolnego zwrotu wypłaconych przez państwo pieniędzy.

W trakcie postępowania wyjaśniającego i przesłuchań prokurator jest w stanie zbadać możliwości majątkowe i zarobkowe zobowiązanego i dostosować do niego termin, którym jest on w stanie realnie zwrócić pieniądze z tytułu wypłaconego odszkodowania.

Wysokość rekompensaty

Jedynym z najistotniejszych elementów procedury mającej na celu wyegzekwowanie rekompensaty finansowej od odpowiedzialnego za szkodę funkcjonariusza publicznego jest wyliczenie wysokości odszkodowania. Podstawową zasadę ustalania takich kwot zawiera art. 9 ust. 1 ustawy. Przewiduje on, że odszkodowanie ustala się w wysokości równej temu, które zostało wcześniej wypłacone obywatelowi poszkodowanemu skutkami bezprawnego postępowania, firmie lub instytucji. Z reguły nie może ono jednak przewyższać kwoty dwunastokrotności miesięcznego wynagrodzenia przysługującego funkcjonariuszowi publicznemu. Jednak gdy w toku postępowania prokurator udowodni urzędnikowi, że funkcjonariusz publiczny dopuścił się działania lub zaniechania z rażącym naruszeniem prawa lub bez podstawy prawnej z winy umyślnej, odpowiada on do wysokości odszkodowania wypłaconego przez podmiot odpowiedzialny. Oznacza to, że jeżeli urzędnikowi zostanie udowodnione umyślne zachowanie, to przy roszczeniu regresowym nie jest brana pod uwagę wysokość jego wynagrodzenia. Zwrot, którego będzie on musiał dokonać, będzie więc mógł być wyższy lub niższy niż jego roczna pensja.

Przykład 1

Grzywna albo więzienie

Urząd Miasta G. musiał wypłacić inwestorowi 2 mln zł odszkodowania zasądzonego wskutek błędnie przeprowadzonych procedur związanych z budową hotelu. Burmistrz miasta G., chcąc chronić swoich pracowników przed indywidualną odpowiedzialnością, nie złożył do prokuratora wniosku o wszczęcie postępowania wyjaśniającego w sprawie nadużyć. Szef urzędu musi zdawać sobie sprawę, że wniosek powinien zostać złożony w terminie 14 dni od dnia wypłaty odszkodowania za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej z rażącym naruszeniem prawa. Niewykonanie tego obowiązku wiąże się z karą grzywny, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.

PRZYKŁAD 2

Najpierw uprawomocnienie się wyroku

Sąd pierwszej instancji wydał wyrok, w którym zobowiązał jednostkę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wypłaty odszkodowania. Mimo obaw urzędników, którzy brali udział w wydawaniu wadliwej decyzji, nie jest to jeszcze etap, na którym w stosunku do nich może zostać wszczęte postępowanie wyjaśniające. Aby to było możliwe, konieczne jest między innymi prawomocne zakończenie sprawy o odszkodowanie na rzecz obywatela poszkodowanego przez bezprawną decyzję urzędniczą. Taka sytuacja ma miejsce, jeżeli od orzeczenia zasądzającego odszkodowanie nie przysługuje apelacja. Będzie tak, gdy od orzeczenia nie przysługuje z mocy ustawy żaden zwyczajny środek zaskarżenia, bo wyczerpał się tryb instancyjny, żadna ze stron nie zaskarżyła orzeczenia I instancji w przewidzianym w procedurze terminie lub sąd odwoławczy utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenia albo je zmienił.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz.U. z 2008 r. nr 7, poz. 39 z późn. zm.). Ustawa z 20 stycznia 2011 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa (Dz.U. nr 34, poz. 173).