Kiedy można stracić emeryturę

W marcu 2010 roku ZUS przyznał 65-letniemu czytelnikowi emeryturę. Miesiąc później czytelnik rozwiązał stosunek pracy i zakończył swoją karierę zawodową. Niedawno dopatrzył się, że przy rozpatrywaniu wniosku emerytalnego błędnie policzono jego staż składkowy. ZUS nie wyłączył okresu urlopu bezpłatnego, z którego czytelnik korzystał w czasie zatrudnienia. Bez zaliczenia tego okresu nie miałby stażu wystarczającego do przyznania emerytury. Czy jeśli ZUS wykryje popełniony błąd, będzie mógł odebrać przyznane mu świadczenie?

Nie. ZUS nie może już uchylać prawomocnych decyzji przyznających emeryturę, wydanych w wyniku błędu.

Od 1 lipca 2004 r. obowiązywał art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej, który stwarzał możliwość ponownego ustalenia prawa do świadczenia również wtedy, gdy po uprawomocnieniu się decyzji organu rentowego okazało się, że przedłożone dowody nie dawały podstaw do ustalenia prawa do emerytury lub renty. Jeśli ZUS doszedł do wniosku, że osoba uprawniona nie spełnia warunków wymaganych do przyznania świadczenia, mógł odebrać prawo do emerytury lub renty. Nie miał przy tym znaczenia to, że to błąd organu rentowego spowodował wydanie takiej, a nie innej decyzji.

W lutym 2011 roku rzecznik praw obywatelskich zaskarżył ten przepis do Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku wydanym 28 lutego 2012 r. trybunał orzekł, że przepis art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej jest niezgodny z zasadą zaufania obywateli do państwa i prawa wynikającą z konstytucji. Dokonywanie na jego podstawie weryfikacji przyznanych świadczeń emerytalno-rentowych stanowiło niedopuszczalną ingerencję w prawo do zabezpieczenia społecznego.

Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował potrzeby weryfikacji prawomocnych decyzji emerytalno-rentowych w celu przywrócenia stanu zgodnego z prawem, ale uznał, że zmiana decyzji powinna być wyjątkową sytuacją. Natomiast art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej - zdaniem trybunału - pozwalał organom rentowym w nieograniczonym zakresie weryfikować prawomocne decyzje, niekiedy wydane na skutek błędu popełnionego przez te organy, a więc w sytuacji gdy świadczeniobiorca nie przyczynił się do wydania nieprawidłowej decyzji. Na podstawie uzyskanej decyzji emerytalnej lub rentowej obywatele podejmowali istotne decyzje życiowe, niekiedy nieodwracalne (np. rezygnując z zatrudnienia). Gdy następnie okazywało się, że decyzja organu była błędna, ponosili płynące z tego konsekwencje. Zdaniem trybunału przywrócenie stanu zgodnego z prawem nie może odbywać się przy niewspółmiernej ingerencji w prawa jednostki.

Uznany za niezgodny z konstytucją art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej utracił moc z dniem ogłoszenia omawianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw, co nastąpiło 8 marca 2012 r. Od tego czasu ZUS nie może już uchylać prawomocnych decyzji wydanych w sprawie prawa do emerytury lub renty wyłącznie na podstawie odmiennej oceny dowodów dostarczonych przez wnioskodawcę przed wydaniem decyzji.

Marek Opolski

marek.opolski@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 lutego 2012 r., K 5/11 (Dz.U. poz. 251).