Co może zrobić detektyw, któremu zlecono prywatne dochodzenie

Większość osób uznaje detektywów za prywatnych policjantów. Osoby wykonujące ten zawód nie mogą jednak prowadzić dochodzeń, przesłuchiwać świadków i zakładać podsłuchów w prywatnych mieszkaniach. Mogą za to niezastrzeżonymi dla organów ścigania metodami zbierać informacje, które interesują korzystających z ich usług klientów.

Ograniczone uprawnienia

W świetle prawa usługi detektywistyczne to czynności polegające na uzyskiwaniu, przetwarzaniu i przekazywaniu informacji o osobach, przedmiotach i zdarzeniach. Detektyw nie może zdobywać informacji, podejmując się czynności w formach i w zakresach zastrzeżonych dla policji, Straży Granicznej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i innych upoważnionych organów i służb państwowych. Nie może stosować takich samych środków technicznych oraz metod i czynności operacyjno-rozpoznawczych.

Detektywi nie mogą więc stosować podsłuchu telefonicznego, instalować ukrytych kamer w prywatnych domach, podszywać się pod inne osoby, stosując prowokację, sprawdzać zawartości paczek i listów trafiających do konkretnych adresatów.

Mogą za to zdobywać informacje od osób, które dobrowolnie zdecydowały się ich im udzielić, od przedsiębiorców, instytucji i organów administracji rządowej lub samorządowej dostępnych publicznie. Mogą też prowadzić obserwacje połączone z robieniem fotografii i nagrań audio-wideo w miejscach publicznych czy zapoznawać się z treścią jawnych dokumentów.

Wkraczanie w kompetencje policji i innych organów ścigania może się skończyć zarzutami prokuratorskimi. Grozi to grzywną, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności do lat 3.

Tylko w ramach zlecenia

Każdy detektyw musi działać w ramach określonych w ustawie o usługach detektywistycznych. Przede wszystkim może on realizować czynności tylko na podstawie umowy zawartej ze zleceniodawcą. W odróżnieniu od funkcjonariuszy policji, Straży Granicznej czy innych służb nie może on działać z urzędu i angażować się z własnej inicjatywy w sprawy, co do których nie ma wyraźnego umocowania.

Z uwagi na specyfikę działalności detektywa, którego podstawowym celem jest zbieranie informacji, przyznano mu szczególne uprawnienia w zakresie gromadzenia danych osobowych. Może on przetwarzać zebrane w czasie prowadzenia sprawy dane nawet bez zgody osób, których dane dotyczą.

Detektyw podczas wykonywania czynności musi posiadać przy sobie licencję oraz okazywać ją na żądanie osoby, której czynności dotyczą. Powinien robić to w taki sposób, aby zainteresowany miał możliwość odczytać i zanotować jego imię i nazwisko oraz organ, który wydał licencję.

Detektyw przy wykonywaniu swoich usług ma obowiązek przestrzegania przepisów prawa oraz ma obowiązek odmówienia wykonania czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej. Powinien również zawsze zachować należytą staranność i rzetelność, a zwłaszcza sprawdzić zgodność z prawdą uzyskanych informacji.

Prywatny śledczy ma obowiązek zachować w tajemnicy źródła informacji oraz okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość w trakcie wykonywania swoich czynności. Taka powinność ciąży na nim także po zakończeniu sprawy, a nawet zaprzestaniu działalności. Ponosi on odpowiedzialność za szkody wyrządzone podczas wykonywania swoich usług oraz wskutek podania nieprawdziwych informacji.

Licencja detektywa

Detektywem jest tylko osoba posiadająca licencję, a takim tytułem zawodowym nie mogą się posługiwać osoby, które są jedynie właścicielami lub współwłaścicielami biura detektywistycznego. Licencję wydaje komendant wojewódzki policji, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy.

O wydanie licencji detektywa może się ubiegać osoba, która ma obywatelstwo polskie lub obywatelstwo innego państwa UE, ukończyła 21 lat, ma wykształcenie co najmniej średnie, pełną zdolność do czynności prawnych, nie toczy się przeciwko niej postępowanie o umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe ani nie była skazana prawomocnym wyrokiem za takie przestępstwo. Licencji nie mogą otrzymać osoby, które w ciągu ostatnich pięciu lat zwolniono dyscyplinarnie z policji, Straży Granicznej, wojska lub z innego urzędu administracji publicznej.

Kandydat na detektywa musi posiadać pozytywną opinię komendanta powiatowego (rejonowego, miejskiego) policji i mieć zdolność psychiczną do wykonywania czynności detektywistycznych stwierdzoną orzeczeniem lekarskim. Ostatnim wymogiem jest zdanie egzaminu na licencję detektywa. Przeprowadza go komendant główny policji. Odbywa się on nie rzadziej niż raz na kwartał, a informacje o terminie i miejscu można znaleźć na stronie Biuletynu Informacji Publicznej Komendanta Głównego policji oraz na stronach komend wojewódzkich Policji, dwa miesiące przed terminem egzaminu. [Przykład 1]

Osoby, które uzyskają licencję detektywistyczną, trafiają do prowadzonego przez ministra spraw wewnętrznych rejestru detektywów. Można znaleźć w nim takie dane jak imię i nazwisko detektywa, jego adres zamieszkania, numer licencji i datę jej wydania, a także datę zawieszenia lub cofnięcia licencji. Rejestr detektywów jest jawny jedynie w zakresie potwierdzania posiadania przez wskazaną osobę uprawnień detektywa.

Wpis do rejestru

Wykonywanie działalności gospodarczej w zakresie usług detektywistycznych jest działalnością regulowaną w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej i wymaga uzyskania wpisu do rejestru działalności detektywistycznej, prowadzonej przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Prowadzenie biura detektywistycznego bez wymaganego wpisu do rejestru stanowi przestępstwo zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.

Przedsiębiorca może prowadzić działalność detektywistyczną, jeżeli ma licencję lub posiada ją ustanowiony przez niego pełnomocnik (tylko w przypadku przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną). Ewentualnie jest to dopuszczalne, gdy taką licencję posiada co najmniej jedna osoba uprawniona do jego reprezentowania. Przedsiębiorca, który chce prowadzić działalność detektywistyczną, nie może być wpisany do rejestru dłużników niewypłacalnych Krajowego Rejestru Sądowego. Dodatkowo jest obowiązany do zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone podczas wykonywania czynności detektywa.

Wpisu do rejestru działalności detektywistycznej dokonuje się na pisemny wniosek przedsiębiorcy. Można go kierować wraz z dowodem wniesienia opłaty skarbowej w kwocie 616 zł drogą pocztową lub składać osobiście w biurze podawczym ministra spraw wewnętrznych. [Przykład 2]

Do podstawowych obowiązków przedsiębiorcy wykonującego działalność gospodarczą w zakresie usług detektywistycznych należy zachowanie formy pisemnej umów dotyczących wykonywanej działalności gospodarczej w zakresie usług detektywistycznych, a także prowadzenie i przechowywanie dokumentacji dotyczącej zatrudnianych detektywów oraz zawieranych i realizowanych umów.

PRZYKŁADY

1 Czy emerytowany policjant również musi zdawać egzamin na detektywa

Policjanci i funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Straży Granicznej od 11 lipca 2011 r. muszą zdawać taki sam egzamin co pozostali kandydaci. Osoba ubiegająca się o przystąpienie do egzaminu musi złożyć do komendanta głównego policji pisemny wniosek najpóźniej 30 dni przed terminem egzaminu. Należy do niego dołączyć dowód opłaty egzaminacyjnej. Egzamin obejmuje zagadnienia z zakresu konstytucji RP, przepisów ustrojowych, organizacji i funkcjonowania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości oraz ochrony danych osobowych, ochrony informacji niejawnych, a także z zakresu prawa cywilnego i karnego, kryminalistyki, kryminologii i przepisów regulujących zasady wykonywania działalności gospodarczej w zakresie usług detektywistycznych. Egzamin składa się z części pisemnej i ustnej. Zakończenie egzaminu z wynikiem pozytywnym potwierdza zaświadczenie wystawione przez przewodniczącego komisji. Licencję wydaje, odmawia jej wydania, zawiesza lub cofa komendant wojewódzki policji właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o wydanie licencji. Licencję wydaje się na czas nieoznaczony.

2 Czy można złożyć zawiadomienie na detektywa, który działa bez licencji

Osoba wykonująca czynności detektywa w ramach prowadzonej działalności gospodarczej bez wymaganej licencji popełnia przestępstwo. Zgodnie z art. 46 ust. 2 ustawy o usługach detektywistycznych za taki czyn grozi grzywna kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności do lat 2. Wszyscy, którzy noszą się z zamiarem skorzystania z usług detektywa, powinni wiedzieć, że licencjonowani przedstawiciele tego zawodu trafiają do prowadzonego przez ministra spraw wewnętrznych rejestru. Można znaleźć w nim takie dane, jak imię i nazwisko detektywa, jego adres zamieszkania, numer licencji i datę jej wydania, a także datę zawieszenia lub cofnięcia licencji. Rejestr detektywów jest jawny jedynie w zakresie potwierdzania posiadania przez wskazaną osobę uprawnień detektywa. W pozostałym zakresie dane są udostępniane sądom, organom prokuratury oraz organom administracji publicznej, a także podmiotom, które udokumentują posiadanie w tym interesu prawnego.

3 Czy wynajmujący detektywa ma obowiązek powiadomić o tym policję

Obowiązek powiadomienia policji albo innego organu prowadzącego postępowanie karne (ewentualnie prowadzącego postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe) o zaangażowaniu do sprawy detektywa spoczywa nie na zleceniodawcy, ale na przedsiębiorcy wykonującym działalność gospodarczą w zakresie usług detektywistycznych. Zgodnie z art. 25 ustawy o usługach detektywistycznych jest on zobowiązany, niezwłocznie po zawarciu umowy z klientem, powiadomić na piśmie o tym właściwy organ ścigania. Taka powinność ciąży na nim jedynie wówczas, gdy z treści tej umowy wynika, że może się ona wiązać ze sprawą, w której prowadzone jest postępowanie. Nieprzekazanie takiej informacji to poważne naruszenie, które wiąże się z odpowiedzialnością karną. Właściciel biura, który dopuścił się takiego czynu, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo karze pozbawienia wolności do lat 2.

Usługami detektywistycznymi są:

● zbieranie informacji w sprawach wynikających ze stosunków prawnych dotyczących osób fizycznych,

● zbieranie informacji w sprawach wynikających ze stosunków gospodarczych dotyczących:

- wykonania zobowiązań majątkowych, zdolności płatniczych lub wiarygodności w tych stosunkach,

- bezprawnego wykorzystywania nazw handlowych lub znaków towarowych, nieuczciwej konkurencji lub ujawnienia wiadomości stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa lub tajemnicę handlową,

● sprawdzanie wiarygodności informacji dotyczących szkód zgłaszanych zakładom ubezpieczeniowym,

● poszukiwanie osób zaginionych lub ukrywających się,

● poszukiwanie mienia,

● zbieranie informacji w sprawie, w której toczy się postępowanie karne, postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe lub wykroczenia skarbowe albo inne, jeżeli w toku postępowania można zastosować przepisy prawa karnego.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 6 lipca 2001 r. o usługach detektywistycznych (Dz.U. z 2002 r. nr 12, poz. 110 z późn. zm.). Ustawa z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2010 r. nr 220, poz. 1447 z późn. zm.).