SN o decyzji obejmującej ubezpieczeniem społecznym

Sygn. akt II UK 523/13

z 6 sierpnia 2014 r.

Wnioskodawczyni została zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w szpitalu. Z tytułu prowadzonej działalności dokonała natomiast zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych oraz do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego. Organ rentowy decyzją stwierdził, że od 1 do 17 lipca 2011 r. wnioskodawczyni nie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, zmieniając swoją poprzednio wydaną decyzję - z 20 lipca 2012 r. (niezaskarżoną). Stwierdzono w niej podleganie przez wnioskodawczynię obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z prowadzonej działalności, wskazując w uzasadnieniu, że ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności miały charakter dobrowolny.

Sąd pierwszej instancji oddalił odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji. Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją organ rentowy, po przeprowadzeniu analizy konta rozliczeniowego wnioskodawczyni, stwierdził, że za sporny okres podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom jako pracownika na podstawie umowy o pracę w wymiarze 1/2 etatu płatnik składek (szpital) wykazał podstawę wymiaru składek wyższą niż najniższe wynagrodzenie obowiązujące pracownika w tym czasie. Wnioskodawczyni tego nie kwestionowała, zarzucając decyzji z 9 sierpnia 2012 r. naruszenie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego.

Wobec tak poczynionych ustaleń sąd stwierdził, że skoro podstawa wymiaru składek ze stosunku pracy była wyższa niż minimalne wynagrodzenie, ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności przestało mieć charakter obligatoryjny.

Sąd drugiej instancji zmienił, na skutek apelacji wnioskodawczyni, wyrok sądu pierwszej instancji oraz poprzedzającą go zaskarżoną decyzję, stwierdzając, że wnioskodawczyni jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność podlegała od 1 lipca 2011 r. do 17 lipca 2011 r. obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu. Sąd uznał, że wcześniejsza decyzja organu rentowego z 20 lipca 2012 r. nie mogła być zmieniona w trybie art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.). Przepis ten zdaniem sądu drugiej instancji nie daje organowi rentowemu dowolności w działaniu, szczegółowo określając warunki, w których możliwe jest dokonanie z urzędu uchylenia, zmiany lub unieważnienia decyzji.

Na podstawie art. 83 ust. 1 u.s.u.s. kontroli sądu powszechnego (sądu ubezpieczeń społecznych) podlegają również decyzje wydane na podstawie art. 83a ust. 2 tej ustawy. W takiej sprawie sąd ubezpieczeń społecznych powinien ocenić prawidłowość zastosowania przez organ rentowy odpowiednich przepisów ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.; dalej: k.p.a.). Sąd drugiej instancji uznał, że organ rentowy nie był uprawniony do zmiany wcześniejszej decyzji z 20 lipca 2012 r. na podstawie art. 83a ust. 2 u.s.u.s. Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną przez pełnomocnika organu rentowego.

SN podkreślił, iż skarga kasacyjna jest uzasadniona. Nie zostało skutecznie zakwestionowane ustalenie, według którego wnioskodawczyni od 1 marca 2009 r. została zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w szpitalu, a nadto dokonała zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych oraz do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego od 9 maja 2011 r. w związku z prowadzoną działalnością.

Nie jest też wątpliwe, że pracodawca wnioskodawczyni (płatnik składek) - szpital - w składanych do organu rentowego raportach wykazywał za nią podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w kwocie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę za wyjątkiem lipca 2011 r., w którym podstawa wymiaru składek wyniosła 1467,30 zł, przekraczając minimalne wynagrodzenie. Ustalenia te są wiążące w postępowaniu ze skargi kasacyjnej.

W związku z rozważaniami sądu apelacyjnego odnośnie do art. 83a ust. 2 u.s.u.s. SN podkreślił, iż ewentualne wady decyzji wynikające z naruszeń przepisów postępowania przed organem rentowym pozostają zasadniczo poza zakresem jego rozpoznania, a sąd w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych orzeka o prawach lub obowiązkach stron na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego.

Trzeba też wskazać, że według art. 83a ust. 2 u.s.u.s. decyzje ostateczne ZUS (definiowane w art. 16 par. 1 k.p.a. jako decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy), od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez organ rentowy uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określonych w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego. Od decyzji ZUS wydanej na podstawie art. 83a ust. 2 ustawy systemowej w przedmiocie nieważności decyzji przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

Kompetencja ta oznacza jednocześnie, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd powszechny nie jest uprawniony do orzekania w przedmiocie nieważności decyzji administracyjnej, ale - przy uwzględnieniu przesłanek określonych w odpowiednich przepisach kodeksu postępowania administracyjnego - rozpoznaje istotę sprawy, którą stanowi istnienie (nieistnienie) wynikającego z przepisów prawa materialnego określonego prawa lub zobowiązania stwierdzonego wadliwą decyzją organu rentowego.

Tymczasem sąd, oceniając (notabene wadliwie) przesłanki uzasadniające zmianę decyzji, pominął merytoryczną kontrolę zaskarżonej decyzji, co w pełni uzasadnia zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 9 ust. 1 i ust. 1a, art. 12 ust. 1 oraz art. 13 pkt 4 u.s.u.s. W świetle ustaleń faktycznych w lipcu 2011 r. płatnik składek ubezpieczeniowych z tytułu zatrudnienia (szpital) wykazał składkę wyższą niż minimalne wynagrodzenie za pracę, co oznacza, że w miesiącu tym wnioskodawczyni - z mocy prawa - nie mogła być objęta obowiązkowo ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzonej działalności.

Biorąc to po uwagę, SN uchylił zaskarżony wyrok i oddalił apelację wnioskodawczyni od wyroku sądu pierwszej instancji.

@RY1@i02/2014/220/i02.2014.220.03300040i.802.jpg@RY2@

Linia orzecznicza

Oprac. dr Wojciech Ostaszewski

asystent sędziego Sądu Najwyższego