Nieważność decyzji może być stwierdzona tylko z urzędu

Decyzja ZUS, od której nie wniesiono odwołania, staje się ostateczna. Taka decyzja może zostać uchylona, zmieniona lub unieważniona jedynie z urzędu przez ZUS, na zasadach określonych w kodeksie postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.).

Ubezpieczeni lub płatnicy, chcąc uchylić niekorzystną dla nich decyzję, powołują się często na okoliczności powodujące nieważność decyzji, żądając stwierdzenia jej nieważności od ZUS i wyeliminowania z obrotu prawnego. W takich wypadkach zostanie jednak wydana decyzja odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie, gdyż orzeczenie tego rodzaju może zostać wydane jedynie z urzędu. Od decyzji odmownej przysługuje odwołanie do sądu powszechnego.

Odwołanie nie będzie jednak uwzględnione, ponieważ ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych jest ustawą szczególną wobec k.p.a., a przepisy postępowania administracyjnego stosuje się jedynie w zakresie nieuregulowanym przepisami ubezpieczeniowymi. Nie ma wobec tego zastosowania reguła określona w art. 157 par. 2 k.p.a. dotycząca możliwości żądania unieważnienia decyzji przez stronę. Wyłączenie to zostało wielokrotnie potwierdzone w orzecznictwie.

Ubezpieczony i płatnik mają do dyspozycji inny środek - odwołanie do sądu powszechnego, które można złożyć w terminie miesiąca od doręczenia odpisu decyzji. Nie dotyczy to tylko dwóch rodzajów decyzji - przyznającej/odmawiającej świadczenia w drodze wyjątku oraz w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Od takich orzeczeń ZUS stronie przysługuje prawo do złożenia nie odwołania, lecz wniosku do prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W postępowaniu sądowym natomiast sąd powszechny bada istotę sprawy - czy i w jakim okresie ubezpieczony lub płatnik posiada prawo do żądanego świadczenia, wysokości świadczenia lub zobowiązania itd., na podstawie przepisów prawa materialnego. Sąd nie rozpatruje naruszeń przepisów k.p.a. stosowanych tylko posiłkowo w postępowaniu przed ZUS, dlatego też nie mogą one stanowić przedmiotu zarzutów w odwołaniu. W wyniku postępowania sądowego w zasadzie mogą zapaść dwa rodzaje wyroków - uwzględniający odwołanie w całości lub w części, co powoduje konieczność orzeczenia co do istoty sprawy i zmiany decyzji ZUS, albo oddalający odwołanie. Sąd nie może wydać wyroku stwierdzającego nieważność decyzji lub jej uchylenie.

Po wyczerpaniu drogi sądowej prawa do zmiany unieważnienia decyzji pozbawiony zostaje jednak również sam ZUS, który może tego dokonać tylko wobec decyzji niezaskarżonych. W przeciwnym wypadku mogłoby dojść do sytuacji, w której prawomocne orzeczenie sądu (np. uwzględniające odwołanie w jakiejś części) mogłoby zostać zmienione przez ZUS na podstawie przepisów ubezpieczeniowych w trybie nieistniejącym w kodeksie postępowania cywilnego.

Wyjątkowo ustawodawca przyznał ZUS prawo do wydania decyzji po zakończonym postępowaniu sądowym, jeżeli zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które mają wpływ na prawo lub zobowiązanie, a nowa decyzja byłaby korzystna dla zainteresowanego. Gdy jednak z nowych dowodów wynika, że prawo nie istnieje lub zobowiązanie jest wyższe niż określone w decyzji pierwotnej, ZUS musi wystąpić do właściwego sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania.

Warunki

Na podstawie k.p.a. ZUS może stwierdzić nieważność decyzji, jeżeli decyzja:

1) została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości;

2) została wydana bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa;

3) dotyczy sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną;

4) została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie;

5) była niewykonalna w dniu wydania i jej niewykonalność ma charakter trwały;

6) w razie jej wykonania wywołałaby czyn zagrożony karą;

7) zawiera wadę powodującą jej nieważność z mocy prawa.

@RY1@i02/2014/211/i02.2014.211.03300010a.802.jpg@RY2@

Joanna Śliwińska radca prawny

Joanna Śliwińska

radca prawny

Podstawa prawna

Art. 83 i 83a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

Art. 156 i 157 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.).

Art. 477⁹ par. 1 i art. 477¹⁴ par. 1 i 2 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.).