Po wyroku TK: dobrowolne alimenty też uprawniają do renty rodzinnej

Renta rodzinna może być przyznana m.in. rozwiedzionemu małżonkowi, który w dniu śmierci współmałżonka miał ustalone prawo do alimentów z jego strony. Do niedawna obowiązywał przepis, który wymagał, aby prawo to było stwierdzone wyrokiem sądu lub ugodą sądową. Został on jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja uznany za sprzeczny z Konstytucją RP.

Także po rozwodzie

Rentę rodzinną mogą uzyskać członkowie rodziny osoby zmarłej, tj. m.in. dzieci własne zmarłego, rodzice, rodzeństwo oraz wdowa lub wdowiec. Każdy z nich musi spełnić określone warunki przewidziane w ustawie o emeryturach i rentach z FUS (dalej: ustawa emerytalna).

Prawo do renty rodzinnej może nabyć również rozwiedziony małżonek, który spełnia warunki przyznania tego świadczenia wymagane od wdowy lub wdowca, tj.:

ww chwili śmierci współmałżonka osiągnął wiek 50 lat lub był wtedy częściowo lub całkowicie niezdolny do pracy lub

wjeden z wymienionych wyżej warunków spełnił w okresie nie dłuższym niż 5 lat od daty śmierci małżonka lub od zaprzestania wychowywania dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej, lub

wwychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym małżonku, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18. roku życia, lub

wsprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.

Dodatkowym warunkiem, jaki musi spełnić rozwiedziony małżonek ubiegający się o rentę rodzinną, jest posiadanie w dniu śmierci współmałżonka prawa do alimentów z jego strony. Obowiązujący w tym zakresie przepis był dość restrykcyjny i wymagał, aby ustalenie to nastąpiło w drodze wyroku sądu lub ugody sądowej. W przeciwnym razie ZUS odmawiał przyznania renty rodzinnej. Jedna z osób, która otrzymała taką decyzję odmowną, po wyczerpaniu drogi odwoławczej złożyła skargę konstytucyjną. Domagała się w niej uznania przepisu za niezgodny z Konstytucją RP.

Trybunał innego zdania

TK 13 maja 2014 r., rozpatrując złożoną skargę, orzekł, że art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim uzależnia prawo małżonki rozwiedzionej do renty rodzinnej od wymogu posiadania w dniu śmierci męża prawa do alimentów z jego strony ustalonych wyłącznie wyrokiem lub ugodą sądową, jest niezgodny z Konstytucją RP.

W komunikacie wydanym po rozprawie trybunał podkreślił, że zakwestionowana regulacja nie uwzględniała tego, że obowiązek alimentacyjny między rozwiedzionymi małżonkami może być realizowany dobrowolnie, bez potrzeby występowania na drogę sądową. Zdaniem trybunału ustawodawca powinien promować dobrowolne realizowanie obowiązku alimentacyjnego przez małżonków rozwiedzionych, a nie zmuszać ich do występowania na drogę sądową, jak czynił to zakwestionowany przepis.

Z komunikatu wydanego po wyroku TK wynika, że potwierdzeniem prawa do alimentów może być nie tylko orzeczenie lub ugoda sądowa, lecz także umowa. Może ona być zawarta w sposób dorozumiany, a o jej istnieniu może świadczyć to, że alimenty były faktycznie uiszczane przez byłego małżonka do dnia jego śmierci na rzecz osoby uprawnionej.

Wyrok TK został ogłoszony 26 maja 2014 r. i od tego dnia obowiązuje. Jego wejście w życie oznacza, że utracił moc art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej w zakresie zakwestionowanym przez trybunał. Ustawodawca podejmie zapewne próbę nowelizacji tego przepisu, uwzględniając kierunki działań wyznaczone przez trybunał. Trudno jednak na razie ocenić, jak szybko to nastąpi. Nie wiadomo też jeszcze obecnie, jaki tryb postępowania przyjmie ZUS w stosunku do bieżąco wpływających spraw, a w szczególności w jaki sposób rozwiedziony małżonek będzie mógł udokumentować fakt realizowania obowiązku alimentacyjnego w sytuacji, gdy obowiązek ten nie był stwierdzony przez sąd.

Jeden miesiąc lub trzy

Wejście w życie wyroku trybunału rzutuje również na dotychczasowe sprawy załatwione przez ZUS negatywnie z tego powodu, że rozwiedziony małżonek nie udowodnił, iż w dniu śmierci współmałżonka miał ustalone wyrokiem lub ugodą sądową prawo do alimentów z jego strony.

W przypadku gdy od negatywnej decyzji zostało złożone odwołanie i postępowanie przed sądem powszechnym zakończyło się wydaniem prawomocnego wyroku, osoba, która chciałaby obecnie uzyskać prawo do renty rodzinnej, powinna złożyć skargę o wznowienie postępowania do sądu, który wydał ten wyrok. Musi to zrobić w terminie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku TK.

Znacznie krótszy termin na zgłoszenie swojego żądania mają osoby, które nie odwołały się od niekorzystnej decyzji ZUS odmawiającej prawa do renty rodzinnej. Jeśli od doręczenia tej decyzji nie minęło więcej niż 5 lat, mają one miesiąc od dnia wejścia w życie (ogłoszenia) wyroku TK na wystąpienie do ZUS ze skargą o wznowienie postępowania. W związku z tym, że ogłoszenie wyroku miało miejsce 26 maja 2014 r., ostatnim dniem, w którym będzie można wystąpić z takim żądaniem jest 26 czerwca 2014 r.

W wyniku złożenia skargi o wznowienie postępowania ZUS wyda nową decyzję, w której przyzna rentę rodzinną, oczywiście przy założeniu, że zostały spełnione wszystkie inne wymagane warunki. Prawo do świadczenia będzie mogło być przyznane nie wcześniej niż od dnia ogłoszenia wyroku trybunału z 13 maja 2014 r., tj. od 26 maja 2014 r.

Marek Opolski

ekspert od emerytur i rent

Podstawa prawna

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja 2014 r. (sygn. akt SK 61/13, Dz.U. z 2014 r. poz. 683).

Art. 65-67 oraz art. 70 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.).