Przy transakcjach finansowych ustalenie podatnika VAT sprawia kłopoty

Trudności z ustaleniem, która strona transakcji finansowej powinna zostać uznana za podatnika VAT, dotyczą w szczególności transakcji wymiany walut oraz transakcji na instrumentach pochodnych. W dalszym ciągu brakuje także jednolitej praktyki w zakresie określenia podmiotu świadczącego usługę w przypadku transakcji obrotu wierzytelnościami.

W zakresie transakcji na instrumentach pochodnych oraz transakcji wymiany walut często obydwie strony takiej transakcji są zobowiązane do dokonania wzajemnych świadczeń. Taka sytuacja występuje np. w przypadku zawierania rzeczywistych transakcji na instrumentach pochodnych (np. forward, swap), gdy w dniu zapadalności takich transakcji obydwie strony są zobowiązane do dokonania wzajemnych rozliczeń. W przypadku transakcji pochodnych nierzeczywistych strona zobowiązana do dokonania świadczenia na rzecz drugiej strony transakcji jest natomiast znana dopiero po zakończeniu tej transakcji.

W związku ze specyfiką transakcji finansowych, w celu ustalenia strony będącej podatnikiem z tytułu takich transakcji należy ustalić nie tyle stronę zobowiązaną do dokonania świadczenia, ile stronę, która jest stroną aktywną w tej transakcji. Za podatnika VAT powinna być uznana ta strona transakcji, która w ramach prowadzonej działalności gospodarczej oferuje innym podmiotom zawieranie różnorodnych transakcji finansowych. Strona bierna, która jedynie korzysta z takiej oferty, zasadniczo nie będzie występowała w charakterze podatnika VAT.

Wydaje się zatem, że można przyjąć ogólne założenie, że jeżeli jedną ze stron transakcji finansowej jest instytucja finansowa, to ona jest usługodawcą i podatnikiem VAT z tytułu takiej transakcji. W przypadku zawierania transakcji finansowych między podmiotami niebędącymi instytucjami finansowymi ustalanie podmiotu świadczącego usługę wymaga natomiast indywidualnej analizy w celu ustalenia strony aktywnej w tej transakcji. Nie można także wykluczyć zaistnienia sytuacji, w której żadna ze stron nie będzie traktowana jako podatnik VAT, ponieważ żadna ze stron, zawierając taką transakcję nie będzie działała w charakterze podatnika VAT.

Podobne zasady ustalania podmiotu świadczącego usługę należy przyjąć w zakresie transakcji obrotu wierzytelnościami. W przypadku sprzedaży wierzytelności na rzecz wyspecjalizowanej instytucji finansowej, to ta instytucja powinna zostać uznana za podmiot świadczący usługę.

Instytucja ta jest stroną aktywną, która oferuje udzielenie finansowania w zamian za przeniesienie na jej rzecz własności wierzytelności. Sprzedawca wierzytelności jest natomiast zainteresowany poprawą płynności finansowej poprzez pozyskanie środków pieniężnych w zamian za przeniesienie na rzecz takiej instytucji własności wierzytelności.

W praktyce organy podatkowe powszechnie uznają, że w przypadku transakcji zbycia wierzytelności podmiotem świadczącym usługę jest nabywca wierzytelności. W orzecznictwie sądów administracyjnych brak jest jednak takiej jednomyślności. W wyroku z 25 lutego 2010 r. (sygn. akt III SA/Wa 1766/09) WSA w Warszawie uznał, że przy sprzedaży wierzytelności podmiotem świadczącym usługę jest nabywca wierzytelności. Z kolei NSA w wyroku z 12 stycznia 2010 r. (sygn. akt I FSK 1627/08) stwierdził, że nabycie przez bank wierzytelności pieniężnej od innego banku nie jest usługą w rozumieniu ustawy o VAT, w szczególności nie jest usługą ściągania długów.

Michał Chyła

starszy konsultant w Deloitte

opracowała Ewa Matyszewska