Jak skutecznie domagać się wznowienia postępowania podatkowego

Wznowienie postępowania to instytucja dająca podatnikowi możliwość ponownego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia sprawy podatkowej zakończonej ostateczną decyzją (czyli takiej, od której nie służy odwołanie). Wznawia się postępowanie, jeżeli to, w którym została wydana decyzja ostateczna, było dotknięte kwalifikowaną wadą. Przepis art. 240 Ordynacji podatkowej przewiduje 11 przesłanek wznowienia postępowania. Można wśród nich wyróżnić trzy grupy.

Pierwszą grupę stanowią przesłanki dotyczące podatnika. Należy do niej zaliczyć sytuację, gdy podatnik nie brał udziału w postępowaniu podatkowym z przyczyn niezawinionych oraz sytuację ujawnienia istotnych dla sprawy nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów, które istniały w dniu wydania decyzji, lecz nie były znane organowi, który wydał decyzję. Drugą grupę stanowią przesłanki związane z popełnieniem przestępstwa. Chodzi tutaj przede wszystkim o wydanie decyzji w wyniku przestępstwa (np. przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów) oraz przypadek, gdy dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe. Fałszywym dowodem może być np. księga podatkowa, zeznanie świadka, opinia biegłego, oświadczenie. Ze wskazanych przyczyn postępowanie może być wznowione, gdy właściwy sąd wyda orzeczenie stwierdzające sfałszowanie dowodu lub popełnienie przestępstwa. Trzecią grupę tworzą przesłanki oparte na orzeczeniach Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS), wyrokach Trybunału Konstytucyjnego (TK) oraz sytuacje, gdy ratyfikowana umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania lub inna ratyfikowana umowa międzynarodowa, której stroną jest Polska, ma wpływ na treść wydanej decyzji.

Postępowania w sprawie wznowienia mają charakter wyjątkowy i występują rzadko. Praktyka pokazuje, że coraz częstszym powodem wznowienia postępowania są przychylne dla podatników orzeczenia ETS oraz wyroki TK. Należy jednak pamiętać, że wyrok ETS może być podstawą wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną tylko wtedy, gdy decyzja ta była wydana wcześniej, niż zapadł wyrok. Termin do wystąpienia z wnioskiem o wznowienie postępowania wynosi tylko miesiąc, dlatego podatnicy powinni na bieżąco śledzić najnowsze orzecznictwo ETS.

Powodem wznowienia postępowania nie może być nowa wykładnia przepisów prawa podatkowego, np. dokonywana przez ministra finansów w interpretacjach ogólnych, ani orzecznictwo polskich sądów administracyjnych.

Podatnik ma prawo brać udział w każdym stadium postępowania oraz w każdej czynności prowadzonej przez organy podatkowe. Klasyczny przykład nieuczestniczenia niezawinionego występuje w sytuacji, gdy organ nie zawiadomi strony o przeprowadzaniu dowodów albo o prawie zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym.

Brak zawinienia strony będzie miał miejsce również, gdy strona nie może wziąć udziału w postępowaniu z powodu przeszkód nie do przezwyciężenia, tzn. okoliczności od niej niezależnych, np. wskutek wypadku losowego, choroby, klęski żywiołowej. W celu udowodnienia niezawinionego udziału strony w postępowaniu podatnik może przedkładać każdy rodzaj dowodu, który nie jest sprzeczny z prawem, np. zwolnienie lekarskie, zaświadczenie, dokumenty.

Zasadą jest, że wznowienie postępowania następuje zarówno z urzędu, jak i na żądanie strony. Jednak trzy spośród 11 podstaw wznowienia mogą być wyłącznie przedmiotem wniosku strony. Ma to miejsce, po pierwsze, w przypadku gdy strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu - termin do złożenia takiego wniosku wynosi miesiąc od dnia powzięcia wiadomości o wydaniu decyzji. Ponadto w przypadku zaistnienia podstawy związanej z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego tutaj także ustawodawca przewidział termin miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia oraz w razie ratyfikowania umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania lub innej umowy międzynarodowej, mającej wpływ na treść wydanej decyzji. Podatnik musi być więc bardzo czujny.

Wniosek powinien zawierać co najmniej treść żądania (tj. wskazanie, że podatnik wnosi o wznowienia postępowania), a także wskazanie osoby, od której pochodzi wniosek, oraz adresu podatnika (miejsca zamieszkania, siedziby, NIP).

Ustawodawca nie uregulował skutków prawnych zbiegu dwóch trybów weryfikacji decyzji, to znaczy trybu wznowienia postępowania i trybu stwierdzenia nieważności decyzji. Wszczęcie każdego z powyższych trybów oparte jest na innych przesłankach. W praktyce podatnik powinien zadecydować, z którego chce skorzystać. Ze względów merytorycznych w pierwszej kolejności powinno zostać wszczęte postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji, gdyż w wyniku tego postępowania następuje wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Jeżeli obydwa postępowania toczą się równocześnie, organ podatkowy z urzędu lub na wniosek podatnika powinien zawiesić postępowanie o wznowienie postępowania.

Wszczęcie postępowania w sprawie wznowienia postępowania następuje w formie postanowienia. Przedmiotem postępowania w sprawie wznowienia jest ustalenie, czy postępowanie, w którym zapadła decyzja ostateczna, było dotknięte wadą. Jak podkreśla się w orzecznictwie, należy odróżnić dwa etapy procedury. Pierwszy to postępowanie wznowieniowe (rozpoznawcze), w którym organ ustala, czy występują podstawy wznowienia. Drugi etap to już właściwe postępowanie dotyczące określonego zobowiązania podatkowego, w którym organ może wydać trzy różnego rodzaju decyzje.

Organ podatkowy prowadzący postępowanie nie jest związany ustaleniami stanu faktycznego i prawnego dokonanego w postępowaniu, w którym zapadła decyzja ostateczna. Sprawa o wznowienie jest więc zwykłą sprawą podatkową. Tym samym podatnik ma prawo przekładać nowe dowody i powoływać nowe okoliczności, np. może żądać przeprowadzenia oględziny, przekładać opinie biegłych.

Postępowanie w sprawie wznowienia kończy się decyzją, natomiast jeżeli przedmiotem postępowania było postanowienie, organ wydaje postanowienie. Po zakończeniu postępowania w sprawie wznowienia postępowania organ podatkowy może wydać trzy rodzaje decyzji.

Po pierwsze, jeżeli stwierdzi istnienie przesłanek wznowienia postępowania, wydaje decyzję, w której może uchylić w całości lub w części decyzję dotychczasową, w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy lub umarza postępowania w sprawie. Jeżeli podatnik poniósł szkodę wskutek decyzji ostatecznej następnie uchylonej w wyniku wznowienia postępowania, ma prawo domagać się odszkodowania w toku postępowania cywilnego za rzeczywistą szkodę wyrządzoną taką decyzją.

Po drugie, organ może odmówić uchylenia decyzji dotychczasowej w całości lub w części, jeżeli nie stwierdzi istnienia przesłanek wznowienia.

Trzecim rodzajem decyzji jest decyzja organu o odmowie uchylenia dotychczasowej decyzji w całości lub w części, jeżeli stwierdzi istnienie przesłanek wznowienia, ale w wyniku uchylenia mogłaby zostać wydana wyłącznie decyzja rozstrzygająca istotę sprawy tak jak decyzja dotychczasowa lub wydanie nowej decyzji orzekającej co do istoty sprawy nie mogłoby nastąpić z uwagi na upływ terminów przedawnienia.

@RY1@i02/2009/199/i02.2009.199.086.011a.001.jpg@RY2@

Anna Łukaszewicz-Obierska, radca prawny, partner w WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr

 radca prawny, partner w WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr

Rozmawiała Magdalena Majkowska