Jakie uprawnienia kontrolne otrzymają inspektorzy skarbowi

W obecnie obowiązującym stanie prawnym brak jest regulacji określającej wprost uprawnienia organów kontroli skarbowej do pozyskiwania informacji i danych niezbędnych dla realizacji celów kontroli skarbowej (w tym także bez zgody i wiedzy podmiotu, którego dotyczą informacje/dane). Jest to następstwem stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: TK) niekonstytucyjności art. 7b ustawy o kontroli skarbowej (wyrok z 17 czerwca 2008 r., sygn. akt K 8/04), wskutek czego 26 czerwca 2008 r. przedmiotowa regulacja utraciła moc prawną. Zgodnie z przywołanym przepisem, organy kontroli skarbowej były uprawnione do zbierania i wykorzystywania w celu realizacji ustawowych zadań wszelakich informacji, w tym danych osobowych - także bez wiedzy i zgody osoby, której dane te dotyczyły. Administrator danych miał obowiązek udostępnić kontrolerom żądane dane osobowe na podstawie imiennego upoważnienia organu kontroli skarbowej, okazanego przez inspektora lub pracownika wraz z legitymacją służbową. Bardzo szeroki i nieprecyzyjny zakres cytowanego przepisu spowodował, że Trybunał Konstytucyjny uznał go za sprzeczny z określonym w art. 51 ust. 2 Konstytucji RP zakazem pozyskiwania i gromadzenia informacji o obywatelach w zakresie przekraczającym ilość niezbędną w demokratycznym państwie prawa.

Zgodnie z proponowanym brzmieniem art. 7c ustawy o kontroli skarbowej, organy kontroli skarbowej w celu realizacji ustawowych zadań określonych w znowelizowanym art. 2 ust. 1 pkt 1 - 3 ustawy (tj. w celu kontroli: rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania oraz prawidłowości wpłacania podatków, niezgłoszonej do opodatkowania działalności gospodarczej oraz źródeł pochodzenia majątku i opodatkowania dochodów ze źródeł nieujawnionych lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach) mogą zbierać i wykorzystywać informacje, w tym dane osobowe, od osób prawnych, jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej oraz osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą o zdarzeniach mogących mieć wpływ na powstanie lub wysokość zobowiązania podatkowego oraz przetwarzać je w rozumieniu przepisów o ochronie danych osobowych, także bez zgody i wiedzy osoby, której te dane dotyczą. Informacje będą przekazywane w terminie i formie zakreślonej przez organ kontroli skarbowej w postanowieniu wskazującym okoliczności, z których wynika konieczność pozyskania żądanych informacji. Adresatowi będzie przysługiwało prawo do zaskarżenia postanowienia w drodze zażalenia do generalnego inspektora kontroli skarbowej (dalej: GIKS). Po wyczerpaniu toku instancji, ostateczne postanowienie w sprawie wydania żądanych informacji będzie podlegało zaskarżeniu do sądu administracyjnego na zasadach ogólnych. Jak wynika z uzasadnienia projektu nowelizacji ustawy o kontroli skarbowej, proponowany art. 7c wypełnia wszystkie wymogi postawione przez TK w wyroku z 2008 roku.

Niestety, proponowane rozwiązanie nie uwzględnia w całości wyrażonego w wyroku TK wymogu niezbędności przekazania określonych danych lub informacji dla potrzeb realizacji zadań kontroli skarbowej. Przykładowo, mogą zaistnieć sytuacje, w których organy kontroli skarbowej, posiadając już uzasadnione przypuszczenia co do zaistnienia określonych nieprawidłowości w stopniu wystarczającym dla skutecznego przeprowadzenia postępowania kontrolnego, mogą w dalszym ciągu podejmować próby niejawnego gromadzenia i przetwarzania kolejnych danych lub informacji w tym zakresie, dokonując tym samym władczej ingerencji w przewidziane konstytucją prawo do poszanowania prywatności. Proponowane rozwiązanie nie zawiera, niestety, mechanizmu uniemożliwiającego stosowanie tego rodzaju praktyk.

To kolejny aspekt omawianego zagadnienia. Proponowane rozwiązanie nie nakazuje organom kontroli skarbowej wykazać lub chociażby uprawdopodobnić wystąpienia w sposób kumulatywny następujących przesłanek uzasadniających żądanie przekazania danych: uzyskanie żądanych danych osobowych jest niezbędne dla wykazania (uprawdopodobnienia) określonych nieprawidłowości, domniemane nieprawidłowości i okoliczności potwierdzające ich zaistnienie nie mogą być stwierdzone na podstawie innego dowodu. Aby uniknąć kolejnych potencjalnych sporów co do konstytucyjności omawianego rozwiązania, postulowałbym rozważenie wprowadzenia przepisów czyniących zadość przedstawionym wymogom niezbędności i istotności żądanych przez organy kontroli skarbowej danych lub informacji.

Kwestią budzącą istotne wątpliwości jest również zagadnienie wykonalności postanowień o żądaniu przekazania danych lub informacji. Zgodnie z proponowanym art. 7e ustawy o kontroli skarbowej, do postanowienia o żądaniu przekazania danych lub informacji stosuje się odpowiednio przepisy rozdziałów 14-16 działu IV Ordynacji podatkowej. Wobec braku odesłania do rozdziału 16a Ordynacji podatkowej, regulującego kwestię wykonalności rozstrzygnięć organów podatkowych, nie można wykluczyć, iż już pierwszoinstancyjne postanowienie organu kontroli skarbowej będzie podlegało wykonaniu w terminach i formie zakreślonych przez organy kontroli skarbowej (nawet mimo jego zaskarżenia do GIKS). Brak tego odesłania oznacza również brak możliwości ubiegania się przez podmiot zobowiązany o wstrzymanie wykonalności postanowienia o żądaniu przekazania danych lub informacji.

W razie wniesienia skargi na postanowienie, organ, który wydał zaskarżone postanowienie, może wstrzymać z urzędu lub na wniosek skarżącego jego wykonanie w całości lub w części, chyba że zachodzą przesłanki, od których w postępowaniu administracyjnym uzależnione jest nadanie decyzji lub postanowieniu rygoru natychmiastowej wykonalności. Tym samym, zobowiązany do przekazania danych będzie przynajmniej uprawniony do żądania wstrzymania wykonalności zaskarżonego postanowienia (o ile tego rodzaju postanowienie nie zostanie wydane z urzędu). Ponadto, po przekazaniu sądowi skargi, sąd może na wniosek skarżącego wydać postanowienie o wstrzymaniu wykonania w całości lub w części zaskarżonego postanowienia, jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. W takim przypadku, w celu wstrzymania wykonalności zaskarżonego postanowienia o żądaniu przekazania danych lub informacji, nad zobowiązanym będzie ciążył obowiązek wykazania tych okoliczności.

@RY1@i02/2010/094/i02.2010.094.086.012a.001.jpg@RY2@

Szymon Daszuta, counsel, doradca podatkowy w zespole doradztwa podatkowego kancelarii Salans

Rozmawiała Ewa Matyszewska