Na wstęp do lokalu mieszkalnego wykorzystywanego w działalności przedsiębiorca musi wyrazić zgodę

Organy podatkowe mogą działać jedynie na podstawie przepisów prawa, stąd dla każdej ich czynności konieczna jest konkretna podstawa prawna. Przepisy Ordynacji podatkowej wskazują katalog podstawowych uprawnień przysługujących kontrolującym w toku kontroli. Jak wyjaśnia Izabela Rymanowska, ekspert z Ernst & Young, należy do nich m.in. prawo żądania udostępniania akt, ksiąg i wszelkiego rodzaju dokumentów związanych z przedmiotem kontroli oraz prawo do sporządzania z nich odpisów, kopii, wyciągów, notatek, wydruków i udokumentowanego pobierania danych w formie elektronicznej (ale nie dostępu do systemu podatnika), jak też żądania przeprowadzenia spisu z natury. Ustawa wskazuje też, że kontrolujący są uprawnieni do zbierania innych niezbędnych materiałów w zakresie objętym kontrolą.

Kontrolujący mogą również przesłuchiwać świadków, kontrolowanego oraz osoby upoważnione do reprezentowania kontrolowanego lub prowadzenia jego spraw, pracowników oraz osoby współdziałające z kontrolowanym. Kontrolujący mają także prawo zasięgania opinii biegłych. W obu wskazanych przypadkach kontrolowany (lub jego upoważniony zastępca ustanowiony w trybie art. 281a Ordynacji podatkowej lub osoba upoważniona specyficznie do reprezentowania kontrolowanego na cele konkretnej kontroli podatkowej) jest zawiadamiany o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków lub opinii biegłych przynajmniej na 3 dni przed jego przeprowadzeniem. Zawiadomienie o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z oględzin powinno nastąpić z kolei nie później niż bezpośrednio przed podjęciem tych czynności. - Kontrolujący mogą odstąpić od zawiadamiania o przesłuchaniu, opinii biegłych lub oględzinach, gdy okoliczności sprawy uzasadniają natychmiastowe wykonanie tych czynności, a osoby, które powinny być zawiadomione, są nieobecne - dodaje ekspert z Ernst & Young.

W pewnych uzasadnionych przypadkach kontrolujący mogą także zażądać wydania - na czas trwania kontroli - akt, ksiąg czy innych dokumentów księgowych. Ponieważ tego typu żądania mogą znacznie utrudnić prowadzenie działalności gospodarczej, mogą one zostać sformułowane tylko w razie powzięcia uzasadnionego podejrzenia, że dokumenty te są nierzetelne (tj. dokonane w nich zapisy nie odzwierciedlają stanu rzeczywistego) lub gdy podatnik nie zapewnia kontrolującym warunków umożliwiających wykonywanie czynności kontrolnych związanych z badaniem tej dokumentacji (np. nie udostępnia kontrolującym samodzielnego pomieszczenia i miejsca do przechowywania dokumentów). Kontrolujący mogą także żądać wydania próbek towarów podatnika na czas kontroli.

Szczególnym uprawnieniem związanym z kontrolą jest prawo wstępu na grunt oraz do budynków, lokali lub innych pomieszczeń kontrolowanego, jak również prawo żądania okazania majątku podlegającego kontroli oraz do dokonania jego oględzin. - Do wstępu na teren kontrolowanej jednostki po wszczęciu kontroli wystarcza legitymacja służbowa; podatnik nie ma przy tym obowiązku udostępniania kontrolującym kart wstępu czy kluczy umożliwiających samodzielny wstęp do jednostki - dodaje Izabela Rymanowska. Kontrolujący podlegają zawsze przepisom o bhp.

Ekspert przypomina, że Ordynacja podatkowa zawiera pewne dodatkowe ograniczenia dotyczące wstępu i oględzin terenu, budynku lub lokalu kontrolowanego, gdy ma on charakter mieszkalny. Zgodnie z przepisami oględziny tych miejsc mogą zostać przeprowadzone tylko wówczas, gdy zostały one wskazane jako miejsce wykonywania działalności gospodarczej lub jako siedziba kontrolowanego, gdy jest to niezbędne dla ustalenia lub określenia wysokości zobowiązania podatkowego lub podstawy opodatkowania lub gdy jest to konieczne do zweryfikowania poniesienia wydatków na cele mieszkaniowe uprawniających do skorzystania z ulg podatkowych. Co do zasady, oględziny takie są dokonywane za zgodą kontrolowanego (w razie braku zgody kontrolowanego kontrolujący mogą dokonać oględzin tych miejsc jedynie za zgodą prokuratora rejonowego).

Z kolei oględziny połączone z przeszukaniem lokalu mieszkalnego, innego pomieszczenia lub rzeczy mogą być dokonane tylko wtedy, gdy powzięto informację o prowadzeniu niezgłoszonej do opodatkowania działalności gospodarczej albo w przypadku gdy są tam przechowywane przedmioty, księgi podatkowe, akta lub inne dokumenty mogące mieć wpływ na ustalenie istnienia obowiązku podatkowego lub określenie wysokości zobowiązania podatkowego. Dla przeprowadzenia tych czynności każdorazowo wymagana jest zgoda prokuratora rejonowego.

Kontrolowany ma więc obowiązek udostępnienia gruntów, budynków, lokali związanych z przedmiotem kontroli, sporządzenia na żądanie spisu z natury, udzielania w wyznaczonym terminie wszelkich wyjaśnień dotyczących przedmiotu kontroli, dostarczania kontrolującemu żądanych dokumentów oraz zapewnienia kontrolującemu warunków do pracy, w tym w miarę możliwości udostępnienia samodzielnego pomieszczenia i miejsca do przechowywania dokumentów.

- Nikogo nie powinna dziwić prośba kontrolujących o wylegitymowanie się w celu ustalenia tożsamości w trakcie przeprowadzanej przez nich kontroli - mówi ekspert z Ernst & Young. Uprawnienie to wynika wprost z przepisów, powinno jednak być realizowane tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla potrzeb kontroli.

- W celu utrwalenia dowodów w sprawie kontrolowany ma obowiązek umożliwić kontrolującym (nieodpłatnie) filmowanie, fotografowanie, dokonywanie nagrań dźwiękowych oraz utrwalanie stanu faktycznego za pomocą innych nośników informacji - przypomina Izabela Rymanowska. Przedsiębiorca musi też przedstawić na żądanie kontrolującego - na własny koszt - tłumaczenie na język polski dokumentacji dotyczącej spraw będących przedmiotem kontroli sporządzonej w języku obcym (przepisy nie wymagają przy tym, aby było to tłumaczenie przysięgłe).

Warto również wskazać, że obowiązki kontrolowanych nie ustają z końcem kontroli. Ordynacja podatkowa zawiera regulację zobowiązującą kontrolowanego do zawiadomienia organu podatkowego o każdej zmianie adresu dokonanej w ciągu 6 miesięcy od dnia zakończenia kontroli podatkowej, w sytuacji gdy w toku kontroli podatkowej ujawnione zostały nieprawidłowości. Jak wyjaśnia ekspert z Ernst & Young, w razie niedopełnienia tego obowiązku postanowienie o wszczęciu postępowania podatkowego uznaje się za doręczone pod adresem, pod który doręczono protokół kontroli.

Celem tego przepisu jest zagwarantowanie organowi podatkowemu możliwości skutecznego wszczęcia postępowania podatkowego w następstwie kontroli podatkowej, co uwarunkowane jest de facto znajomością przez organ aktualnego adresu.

Uprawnienia kontrolujących mogą być realizowane w pełni tylko wtedy, gdy kontrolowany wywiąże się z nałożonego na niego przez przepisy obowiązku umożliwienia kontrolującym wykonywania ich uprawnień. Innymi słowy, kontrolowany ma obowiązek umożliwienia kontrolującym przeprowadzenia kontroli podatkowej.

Jeśli podatnik odmówi współpracy z kontrolującymi, a w ekstremalnych przypadkach podejmie próby stawienia jej oporu, który uniemożliwia lub utrudnia przeprowadzenie czynności kontrolnych, kontrolujący mogą wezwać na pomoc policję, Straż Graniczną lub straż miejską (gminną). Mogą też zwrócić się o asystę tych służb, gdy zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że na taki opór natrafią. Wskazane organy nie mogą odmówić udzielenia pomocy lub asysty kontrolującym.

● 12 dni roboczych w przypadku mikroprzedsiębiorców,

● 18 dni roboczych u małych przedsiębiorców,

● 24 dni robocze u średnich przedsiębiorców,

● 48 dni roboczych u pozostałych przedsiębiorców.

Ewa Matyszewska

ewa.matyszewska@infor.pl