Jak korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn w 2009 roku

Paweł Jabłonowski, doradca podatkowy, Kancelaria Prawna Chałas i Wspólnicy

Paweł Jabłonowski

doradca podatkowy, Kancelaria Prawna Chałas i Wspólnicy

Na wstępie przypomnijmy, że zmiany te obejmują jedynie zwolnienie dla osób zaliczanych do tzw. zerowej grupy podatkowej. Grupa ta obejmuje, zgodnie z przepisem art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, w brzmieniu obowiązującym zarówno do 31 grudnia 2008 r., jak i od 1 stycznia 2009 r.: małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę. Osoby te, po spełnieniu określonych warunków formalnych, korzystają z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, niezależnie od wartości ani rodzaju nabytego majątku. Podstawowym wymogiem, od którego uzależnione zostało zwolnienie, jest zgłoszenie w urzędzie skarbowym faktu nieodpłatnego nabycia majątku od osoby najbliższej, w określonym przez ustawę terminie.

Zmiany, które do ustawy o podatku od spadków i darowizn zostały wprowadzone na mocy nowelizacji z 10 października 2008 r. (Dz.U. nr 203, poz. 1267), dotyczą właśnie terminu na dokonanie zgłoszenia o nabyciu własności rzeczy i praw majątkowych, których zachowanie gwarantuje zwolnienie od podatku od spadków i darowizn. Termin ten uległ wydłużeniu do sześciu miesięcy. W poprzednim stanie prawnym wynosił on miesiąc. Jest to więc znaczące wydłużenie terminu, które powinno ułatwić skorzystanie ze zwolnienia przez osoby najbliższe. Dodatkowo, zgodnie z nowymi przepisami podatnik, który z określonych przyczyn nie dokona zgłoszenia w nowym półrocznym terminie, nie straci automatycznie prawa do zwolnienia. Przed zmianami podatnik, który nie dopełnił obowiązku zawiadomienia fiskusa o nabytym spadku lub darowiźnie, z mocy ustawy podlegał opodatkowaniu na zasadach ogólnych, określonych dla nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej. Oznacza to, że musiał zapłacić podatek według skali progresywnej według stawki 3 proc., 5 proc. lub 7 proc.

Należy podkreślić, że wprowadzone zmiany są jak najbardziej słuszne. W wielu bowiem sytuacjach termin miesięczny okazywał się niewystarczający dla dokonania takiego zgłoszenia. Termin sześciu miesięcy niewątpliwie umożliwi skorzystanie z preferencji podatkowej większej liczbie osób.

Ustawodawca objął zmianą w zakresie wydłużenia terminu wszystkie przypadki nieodpłatnego nabycia. Półroczny termin na zgłoszenie dotyczy zatem nie tylko nabycia w drodze spadku lub darowizny, ale również m.in. zachowku, nieodpłatnego zniesienia współwłasności czy też zasiedzenia. Termin na dokonanie zgłoszenia zgodnie z przepisami ustawy o podatku od spadków i darowizn zasadniczo należy liczyć od dnia powstania obowiązku podatkowego, a w przypadku nabycia w drodze dziedziczenia - od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku.

Określając termin na dokonanie zgłoszenia podatnik powinien mieć również na uwadze ogólne zasady obliczania terminów wynikające z przepisów Ordynacji podatkowej. W świetle tych regulacji sześciomiesięczny termin na dokonanie zgłoszenia liczony jest w taki sposób, że kończy się z upływem dnia, który odpowiada początkowemu dniowi terminu (czyli w dacie, w jakiej nastąpiło nabycie własności rzeczy i praw majątkowych), a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było - w ostatnim dniu tego miesiąca.

W stanie prawnym obowiązującym do 31 grudnia 2008 r., termin na dokonanie zgłoszenia wynosił miesiąc i był liczony według tych samych zasad, co w praktyce przekładało się na to, że termin ten wynosił trzydzieści dni. Dodatkowo należy wskazać, że jeżeli koniec terminu do wykonania czynności przypada na sobotę lub dzień uznany ustawowo za wolny od pracy (są to niedziele i niektóre święta), termin upływa dnia następującego po dniu wolnym od pracy. Na przykład, jeżeli nabycia własności rzeczy i praw majątkowych dokonano 3 stycznia 2009 r., termin na dokonanie zgłoszenia takiego nabycia upłynie 3 lipca 2009 r.

Ponieważ powstanie obowiązku podatkowego, od którego należy liczyć termin na dokonanie zgłoszenia, jest niekiedy skutkiem zdarzeń prawnych niezależnych od woli nabywcy, może się zdarzyć, że podatnik dowie się o nabyciu majątku po upływie terminu do zgłoszenia. W tych wypadkach, zgodnie z nowymi przepisami, sześciomiesięczny termin na dokonanie zgłoszenia płynie od dnia powzięcia wiadomości o nabyciu majątku. Konieczne jest jednak uprawdopodobnienie faktu późniejszego powzięcia wiadomości o nabyciu.

Ustawa nie wskazuje formy uprawdopodobnienia, może to zatem nastąpić przy użyciu dowolnego środka dowodowego. Zastosowanie powyższej preferencji znajdzie zastosowanie przeważnie przy dziedziczeniu. Możliwa jest jednak taka sytuacja, w której darczyńca złożył odpowiednie oświadczenie w formie aktu notarialnego, a zgoda na przyjęcie darowizny nastąpi dopiero po okresie sześciu miesięcy od jej dokonania.

Tak, istnieje taka możliwość, o ile spadek zostanie zarejestrowany, czyli zostanie notarialnie poświadczony u notariusza po 31 grudnia 2008 r. Wynika to z faktu, że moment śmierci spadkodawcy jest momentem nabycia spadku. Od tego należy odróżnić moment przyjęcia spadku. Należy podkreślić, że to dwa zupełnie inne momenty. W obecnym stanie prawnym spadek możemy przyjąć na dwa sposoby. Poświadczając ten fakt przed notariuszem albo, po przeprowadzeniu postępowania sądowego, uzyskując postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Podkreślić należy, że zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma takie same skutki jak prawomocne postanowienie sądu stwierdzające nabycie spadku. W konsekwencji osoby dokonujące poświadczenia dziedziczenia u notariusza korzystają również ze zwolnienia podatkowego zawiadamiając organ podatkowy o nabyciu spadku. W przypadku rejestracji spadku przed notariuszem termin na dokonanie zgłoszenia będzie liczony od daty, z jaką zostanie podpisany i przyjęty akt notarialny.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Jak już wskazywałem, osoba lub osoby, które są spadkobiercami, nabywają spadek z chwilą jego otwarcia. Zgodnie z ustawą o podatku od spadków i darowizn obowiązek podatkowy powstaje z chwilą przyjęcia spadku. Natomiast zgodnie z ustawą nowelizującą ustawę o podatku od spadków i darowizn, wydłużone terminy stosuje się w przypadkach, w których obowiązek podatkowy powstał po 31 grudnia 2008 r.

Zatem nabycie spadku niekoniecznie musi nastąpić po 1 stycznia 2009 r. Ważny natomiast jest moment, kiedy ten spadek zostanie przyjęty. W praktyce oznacza to, że termin wydłużony będzie dotyczył sytuacji, w których obowiązek podatkowy powstał po 31 grudnia 2008 r. Jeżeli więc jego przyjęcie, czy to w formie aktu notarialnego czy postanowienia sądu, nastąpi po 1 stycznia 2009 r., to do spadku znajdą zastosowanie nowe przepisy przewidujące sześciomiesięczny termin na złożenie zgłoszenia o nabyciu własności rzeczy i praw majątkowych, którego zachowanie gwarantuje zwolnienie od podatku od spadków i darowizn.

Jeżeli chodzi o inne przypadki nabycia, w szczególności darowizny, to w przypadku umów darowizny, które nie są zawierane w formie aktu normalnego, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia. W konsekwencji obdarowany skorzysta z wydłużonego terminu na dokonanie zgłoszenia w urzędzie skarbowym, jeżeli przedmiot darowizny otrzyma nie wcześniej niż 1 stycznia 2009 r.

Nie. Jedyną zmianą, jaką przewiduje ostatnia nowelizacja ustawy o podatku od spadków i darowizn, jest wydłużenie terminu na dokonanie zgłoszenia o nabyciu własności rzeczy i praw majątkowych, którego zachowanie gwarantuje zwolnienie od podatku od spadków i darowizn. W pozostałym zakresie przepisy pozostają bez zmian. Co prawda na formularzu o zgłoszeniu nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych istnieje adnotacja (na końcu formularza) o tym, że w przypadku dziedziczenia zgłoszenie składa się w terminie miesiąca od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, jednakże wydaje się, że zapis taki ma charakter jedynie instrukcyjny, w związku z czym pozostaje bez wpływu na obowiązki nakładane na podatnika. Jednakże Ministerstwo Finansów z pewnością zdecyduje się na zmianę formularza w tym zakresie, aby usunąć wszelkie wątpliwości. Jednakże taka zmiana, z czysto praktycznego punktu widzenia, wydaje się być nieistotna dla podatnika. Reasumując, biorąc pod uwagę zmianę, jaka zostanie dokonana w ustawie o podatku od spadków i darowizn, żadne inne zmiany przepisów ani formularzy nie wydają się być konieczne.

Bez zmian pozostaną również szczególne obowiązki dokumentacyjne w przypadku otrzymania darowizny pieniężnej. Tak jak dotychczas całkowite zwolnienie z podatku będzie uwarunkowane nie tylko zgłoszeniem nabycia rzeczy lub praw majątkowych w urzędzie skarbowym, ale również udokumentowaniem jej otrzymania dowodem przekazania na rachunek bankowy nabywcy albo jego rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub przekazem pocztowym. Dotyczy to przypadków, gdy wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby w okresie pięciu lat, poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, przekracza 9637 zł.