Jak jest opodatkowany zapis i polecenia testamentowe

Zapis testamentowy regulowany jest przepisami kodeksu cywilnego. Polega na tym, że spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Spadkodawca może obciążyć zapisem także zapisobiercę. W takim przypadku mówimy o dalszym zapisie. Przedmiotem zapisu mogą być zarówno rzeczy oznaczone co do gatunku, jak i rzecz oznaczona co do tożsamości, w tym np. używany samochód.

Nieodpłatne nabycie rzeczy i praw majątkowych podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn. Formy nabycia podlegającego opodatkowaniu reguluje art. 1 ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przepis ten wymienia obok m.in. nabycia tytułem dziedziczenia również nabycie tytułem zapisu, dalszego zapisu, a także polecenia testamentowego.

Art. 968 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Opodatkowaniu podlega nabycie m.in. w drodze zapisu własności rzeczy znajdujących się w kraju lub praw majątkowych wykonywanych na terenie kraju. Jednak w określonych sytuacjach opodatkowaniu może podlegać także nabycie składników majątku spadkodawcy znajdującego się za granicą. Do opodatkowania nabycia rzeczy znajdujących się za granicą lub praw majątkowych wykonywanych za granicą dochodzi wtedy, gdy w chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, nabywca był obywatelem polskim lub miał miejsce stałego pobytu w kraju.

W praktyce oznacza to, że podatkowi podlegają zapis rzeczy znajdujących się za granicą także wtedy, gdy w chwili otwarcia spadku nabywca był obywatelem polskim, nawet jeśli ma miejsce stałego pobytu za granicą. Z drugiej strony, brak obywatelstwa w przypadku osób, które mieszkają w Polsce, nie chroni ich przed podatkiem. Polskiemu podatkowi podlegają również osoby, które posiadają więcej niż jedno obywatelstwo, w tym polskie.

Art. 1, art. 2 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.).

Ustawa o podatku od spadków i darowizn odmiennie określa moment powstania obowiązku podatkowego w przypadku nabycia majątku po zmarłej osobie. Moment ten został wskazany odrębnie dla nabycia w drodze dziedziczenia, zapisu, polecenia czy też zachowku. Zapis oznacza dyspozycję spadkodawcy, którą nakłada na spadkobiercę lub zapisobiercę (dalszy zapis) obowiązek dokonania pewnego przysporzenia na rzecz innej osoby. Z chwilą otwarcia spadku powstaje stosunek zobowiązaniowy, w którym zapisobierca jest wierzycielem, a spadkobierca dłużnikiem. Przy braku odmiennej woli spadkodawcy zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Często również spadkodawca wskazuje termin wykonania zapisu przez spadkobiercę.

Przy nabyciu w drodze zapisu obowiązek podatkowy powstaje z chwilą wykonania zapisu. Od tego momentu należy liczyć miesięczny termin na złożenie zeznania podatkowego. Zatem w przypadku zapisu obowiązek podatkowy nie powstaje z chwilą śmierci spadkodawcy, lecz uzależniony jest od skutecznej realizacji zapisu przez spadkobiercę. Musi zatem dojść do nabycia przez zapisobiercę zapisanego świadczenia pieniężnego, żeby powstał obowiązek podatkowy.

Roszczenie z tytułu zapisu przedawnia się z upływem pięciu lat od dnia wymagalności zapisu.

Art. 6 ust. 1 pkt 2, art. 17a ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.).

Podstawę opodatkowania podatnikiem od spadków i darowizn stanowi wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych po potrąceniu długów i ciężarów (czysta wartość), ustalona według stanu rzeczy i praw majątkowych w dniu nabycia i cen rynkowych z dnia powstania obowiązku podatkowego. Oznacza to, że podstawę opodatkowania w przypadku nabycia domu należało określić według cen rynkowych z dnia wykonania zapisu, czyli przeniesienia własności domu. Jego wartość uległa jednak znacznemu obniżeniu na skutek pożaru. W takiej sytuacji ustawodawca w sposób szczególny uregulował zasady ustalania podstawy opodatkowania.

Jeżeli przed dokonaniem wymiaru podatku nastąpi ubytek rzeczy spowodowany siłą wyższą, do ustalenia wartości przyjmuje się stan rzeczy w dniu dokonania wymiaru, jednak odszkodowanie za ubytek należne z tytułu ubezpieczenia należy wliczyć do podstawy wymiaru.

Art. 7 ust. 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.).

Ustawodawca określił w ustawie o podatku od spadków i darowizn katalog osób, które mogą bez podatku nieodpłatnie nabywać rzeczy i prawa majątkowe. Są to: małżonek, zstępni (dzieci, wnuki itd.), wstępni (rodzice, dziadkowie itd.), pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha. Osoby te (najbliższa rodzina) podlegają zwolnieniu od spadków i darowizn bez względu na formę nabycia. Oznacza to, że preferencja podatkowa ma również zastosowanie wtedy, gdy osoby te nabyły majątek w drodze zapisu.

Warunkiem zwolnienia jest jednak poinformowanie urzędu skarbowego o nabyciu majątku, jeżeli jego wartość przekroczyła 9637 zł. Nie chodzi tu jednak o wartość jednorazowego nabycia. Do wyliczenia tego limitu przyjmuje się wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczając do niej wartość rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych.

Zgłoszenia dokonuje się na formularzu SD-Z2. Trzeba go złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. W przypadku zapisu będzie to 6 miesięcy od dnia wykonania zapisu (otrzymania pieniędzy). Podatnik w części D formularza SD-Z2 powinien zaznaczyć, że pieniądze nabył w drodze zapisu, a następnie wskazać rodzaj dokumentu potwierdzającego nabycie. Może to być testament, ewentualnie prawomocne orzeczenie sądu, jeżeli świadczenie w formie zapisu zostało zasądzone przez sąd, wobec braku jego dobrowolnego spełnienia przez spadkobiercę. Następnie w części F podatnik zaznacza, że nabył środki pieniężne, a w części G formularza, że zapis pochodzi od dziadka, czyli wstępnego.

Art. 4a ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.).

Siostrzeniec podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn na zasadach określonych dla II grupy podatkowej. W grupie tej znajdują się m.in. zstępni rodzeństwa. Dla nabywców zaliczonych do II grupy podatkowej stawki podatku od spadków i darowizn, które będą miały zastosowanie do opodatkowania zapisu, wynoszą 7 proc., 9 proc. lub 12 proc. w zależności od wartości rynkowej mieszkania. Kwota wolna od podatku w tej grupie podatkowej wynosi 7276 zł.

W przypadku nabycia mieszkania przez osoby zaliczone do II grupy podatkowej w drodze dziedziczenia, zapisu, dalszego zapisu lub polecenia testamentowego, istnieje możliwość skorzystania ze specjalnej ulgi. Polega ona na tym, że nie wlicza się do podstawy opodatkowania czystej wartości nieruchomości (po odjęciu długów i ciężarów) do łącznej wysokości nieprzekraczającej 110 mkw. powierzchni użytkowej. W praktyce ulga pozawala w ogóle nie płacić podatku od nieruchomości nieprzekraczającej wskazanego metrażu. Może z niej korzystać osoba, które nie posiada własnego mieszkania.

Podatnik, na którego zostanie przeniesiona własność nieruchomości w wykonaniu zapisu, powinien złożyć zeznanie podatkowe SD-3. Podatnicy, którzy mają prawo do ulgi, muszą pamiętać, aby informację o tym zamieścić w zeznaniu podatkowym w części H - uwagi składającego zeznanie. Tylko w takiej sytuacji organ podatkowy, wydając decyzję w sprawie wysokości podatku, będzie mógł uwzględnić to zwolnienie.

Art. 16 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.).

Magdalena Majkowska

magdalena.majkowska@infor.pl