Jakie sankcje grożą za zatajenie dochodów przed fiskusem

Zgodnie z zasadą powszechności opodatkowania PIT podlegają wszelkiego rodzaju dochody. Do wyjątków należą jedynie dochody zwolnione z podatku, wymienione w określonych przepisach ustawy o PIT (art. 21, art. 52, art. 52a i art. 52c) oraz dochody, od których minister finansów zaniechał w drodze rozporządzenia poboru podatku. Źródła przychodów wyliczone zostały w art. 10 ustawy o PIT, w tym m.in. stosunek pracy, działalność wykonywana osobiście czy działalność gospodarcza.

Zatajanie dochodów przed fiskusem wiąże się z dwiema zasadniczymi konsekwencjami.

Po pierwsze od dochodów z nieujawnionych źródeł (lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach) pobiera się podatek dochodowy od osób fizycznych według zryczałtowanej, sankcyjnej stawki w wysokości 75 proc.

Zobowiązanie podatkowe z nieujawnionych źródeł dochodów powstaje z dniem doręczenia decyzji organu podatkowego, po przeprowadzeniu postępowania. Zgodnie z ogólnymi zasadami zobowiązanie podatkowe nie powstaje, jeśli decyzja została doręczona po upływie 3 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym powstał obowiązek podatkowy. Od tej zasady jest jednak wyjątek przewidujący wydłużenie terminu na wydanie decyzji przez organ podatkowy. Zgodnie z art. 68 par. 4 Ordynacji podatkowej zobowiązanie z tytułu opodatkowania dochodu nieznajdującego pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów lub pochodzącego ze źródeł nieujawnionych nie powstaje, jeżeli decyzja ustalająca to zobowiązanie została doręczona po upływie 5 lat, licząc od końca roku, w którym upłynął termin do złożenia zeznania rocznego dla podatników PIT, za rok podatkowy, którego dotyczy decyzja. Oznacza to, że z dniem 1 stycznia 2011 r. przedawniły się roszczenia organów podatkowych w stosunku do podatników z tytułu nieujawnionych przychodów uzyskanych w okresie przed 1 stycznia 2005 r. i decyzja w tym zakresie nie może być wydana.

Po drugie podatnik, który nie ujawnia przed organem podatkowym podstawy opodatkowania, popełnia wykroczenie lub przestępstwo skarbowe w zależności od tego, jaka jest wysokość uszczuplenia wobec Skarbu Państwa. Nie bez znaczenia jest także to, że zastosowanie wobec podatnika przez organy podatkowe jednej w wymienionych dolegliwości, nie wyłącza zastosowania drugiej.

W związku z zasadą powszechności opodatkowania każdy podatnik musi liczyć się z możliwością kontroli ze strony organów podatkowych, w szczególności w sytuacji gdy jego wydatki np. na nabycie nieruchomości lub ruchomości znacznej wartości nie znajdują pokrycia w deklarowanych dochodach. To samo dotyczy podatników, którzy ponoszą znaczne wydatki, w ogóle nie wykazując żadnych dochodów. W praktyce zdarza się, że początkowa sporadyczna zarobkowa aktywność podatnika, który od czasu do czasu dokonuje sprzedaży, np. za pośrednictwem internetu, przeradza się w stałe źródło utrzymania. Podatnicy nie zawsze zdają sobie sprawę, że powinni w takiej sytuacji deklarować przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej.

Wyjaśnijmy, że wysokość przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych ustala się na podstawie poniesionych przez podatnika w roku podatkowym wydatków i wartości zgromadzonego mienia, jeżeli wydatki te i wartości nie znajdują pokrycia w mieniu zgromadzonym w roku podatkowym oraz w latach poprzednich, pochodzącym z przychodów opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania.

Podkreślić należy, że opodatkowanie przychodów ze źródeł nieujawnionych może nastąpić wyłącznie po przeprowadzeniu przez urzędy skarbowe postępowania podatkowego w trybie przepisów Ordynacji podatkowej. Postę- powanie podatkowe może zostać wszczęte bądź na żądanie strony, bądź też z urzędu. Datą wszczęcia postępowania na żądanie strony jest dzień doręczenia żądania organowi podatkowemu. Natomiast datą wszczęcia postępowania z urzędu jest dzień doręczenia stronie postanowienia o wszczęciu postępowania. Postępowanie podatkowe musi zostać zakończone w formie decyzji.

Jeżeli w trakcie postępowania podatkowego urząd skarbowy stwierdzi istnienie dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych, wydaje decyzję ustalającą wymiar zryczałtowanego PIT w wysokości 75 proc. tego dochodu. Dochodów opodatkowanych w taki sposób nie łączy się z dochodami opodatkowanymi na zasadach ogólnych. Natomiast jeżeli w trakcie postępowania podatkowego urząd skarbowy nie stwierdzi nadwyżki wydatków nad przychodami, wówczas zobowiązany jest wydać decyzję umarzającą postępowanie podatkowe z uwagi na jego bezprzedmiotowość.

Ponieważ przepisy uzależniają nałożenie na podatnika sankcyjnego 75-proc. PIT od przeprowadzenia postępowania podatkowego, taka stawka podatku nie powinna mieć zastosowania wobec podatnika, który sam, dobrowolnie zadeklaruje zaległy podatek. W takiej sytuacji trzeba jednak liczyć się z koniecznością zapłaty nie tylko zaległej należności, ale również odsetek od zaległości podatkowej (obecnie 13,5 proc. w skali roku).

Podatnik, który zataja uzyskiwane dochody przed fiskusem, popełnia ponadto czyn zagrożony karami określonymi w kodeksie karnym skarbowym (w szczególności na podstawie art. 54 kodeksu karnego skarbowego).

W przypadku uchylania się od opodatkowania poprzez nieujawnianie podstawy opodatkowania lub nieskładanie deklaracji podatkowej kwalifikacja tego czynu jako przestępstwa lub wykroczenia skarbowego zależy od wysokości podatku narażonego na uszczuplenia. W opisanej sytuacji ze względu na przekroczenie tzw. ustawowego progu między przestępstwem a wykroczeniem (6930 zł) mamy do czynienia z przestępstwem skarbowym. Za takie przestępstwo podatnikowi grozi kara grzywny do 720 stawek dziennych albo kara pozbawienia wolności, albo obie te kary łącznie. Kara pozbawienia wolności nie będzie jednak miała zastosowania, jeżeli kwota podatku narażonego na uszczuplenie jest małej wartości. W takiej sytuacji sprawca czynu zabronionego podlega jedynie karze grzywny do 720 stawek dziennych. Mała wartość to taka, która w czasie popełnienia czynu zabronionego nie przekracza dwustukrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia. Zatem przykładowo w 2011 r. wynosi ona 277 200 zł (minimalne wynagrodzenie w tym roku to 1386 zł). Z uwagi na małą wartość uszczuplenia w rozumieniu przepisów kodeksu karnego skarbowego podatnikowi grozi kara grzywny w stawkach dziennych za przestępstwo skarbowe.

Zgodnie z jego brzmieniem podatnik, który nie ujawnia właściwemu organowi podstawy lub przedmiotu opodatkowania, lub nie składa deklaracji, przez co naraża podatek na uszczuplenie, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności, albo obu karom łącznie. Najniższa grzywna za przestępstwo w tym roku może wynieść 462 zł, natomiast najwyższa 13 305 600 zł.

Jeżeli natomiast kwota podatku narażonego na uszczuplenie nie przekracza ustawowego progu, sprawca czynu będzie podlegał karze grzywny za wykroczenie skarbowe. Ustawowy próg w 2011 roku wynosi 6930 zł.

Nie podlega karze za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, kto złożył prawnie skuteczną korektę deklaracji podatkowej wraz z uzasadnieniem przyczyny korekty i w całości uiścił, niezwłocznie lub w terminie wyznaczonym przez uprawniony organ, należność publicznoprawną uszczuploną lub narażoną na uszczuplenie, co wynika z art. 16a kodeksu karnego skarbowego. Przepis ten pozwala w przypadku złożenia błędnej deklaracji na dokonanie jej korekty, co w praktyce odbywa się bez konieczności korzystania z mechanizmu czynnego żalu regulowanego w art. 16 kodeksu karnego skarbowego. Wystarczające jest złożenie korekty deklaracji podatkowej z uzasadnieniem jej przyczyn oraz uiszczenie podatku.

Grzywna za wykroczenie skarbowe może wynosić maksymalnie 27 720 zł, lub 2772 zł w przypadku gdy zostaje nałożona mandatem.

Istotne jest to, że nawet podatnik, któremu organ podatkowy ustalił zaległość podatkową z nieujawnionych źródeł przychodów, narażony jest na sankcje karne skarbowe. W praktyce mamy tu do czynienia z zastosowaniem podwójnej sankcji wobec tej samej osoby za ten sam czyn, co rodziło wątpliwości w sprawie zgodności z konstytucyjną zasadą państwa prawnego. Trybunał Konstytucyjny rozstrzygnął je w wyroku z 12 kwietnia 2011 r. (sygn. akt P 90/08), uznając, że równoczesne stosowanie obu sankcji jest zgodne z konstytucją.

Warto zwrócić uwagę, że w przypadku zatajania działalności gospodarczej często dochodzi do zbiegu różnych przestępstw skarbowych, związanych z brakiem rozliczeń VAT, wystawianiem faktur czy ewidencjonowaniem obrotów za pomocą kas fiskalnych (przy założeniu, że taki obowiązek istniał, w związku z wysokością uzyskiwanych dochodów i w konsekwencji utratą prawa do stosownych zwolnień). Ostatecznie karalność zależeć będzie w szczególności od wagi naruszeń prawa podatkowego, uszczuplonych kwot.

Magdalena Majkowska

magdalena.majkowska@infor.pl

Art. 9, art. 20 ust. 1 i 3, art. 30 ust. 1 pkt 7 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Art. 54 ustawy z 10 września 1999 r. - Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 111, poz. 765 z późn. zm.).

Art. 165 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).