Czy straty powstałe na giełdzie można skompensować z innymi dochodami

Inwestowanie na giełdzie papierów wartościowych obecnie stało się o wiele trudniejsze niż w okresie trwającej wcześniej hossy. Mimo odbicia indeksów akcji od dna do dziś wiele walorów spółek giełdowych nie powróciło do poziomów sprzed kryzysu. Podobnie z innymi źródłami inwestycji, jak obligacje czy fundusze inwestycyjne. W efekcie podatnicy, którzy decydują się na inwestycje giełdowe, mogą ponosić straty. W niektórych przypadkach straty te można uwzględnić w rozliczeniu podatkowym za dany rok. Jak wynika jednak z wyroków sądów administracyjnych, w wielu przypadkach straty ze sprzedaży akcji nie pomniejszą dochodów z innych inwestycji czy zysków od oszczędności.

Korzystna zasada

Podatnicy szans na korzystne rozliczenie strat z giełdy upatrują w zasadzie wynikającej z art. 9 ust. 2 i 3 ustawy o PIT (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 361 z późn.zm.). Pierwszy z tych przepisów stanowi, że dochodem ze źródła przychodów jest nadwyżka sumy przychodów z tego źródła nad kosztami ich uzyskania osiągnięta w roku podatkowym. Jeżeli koszty uzyskania przekraczają sumę przychodów, różnica jest stratą ze źródła przychodów. [Przykład 1]

Drugi przepis określa z kolei wprost, że o wysokość straty ze źródła przychodów poniesionej w roku podatkowym można obniżyć dochód uzyskany z tego źródła w najbliższych kolejno po sobie następujących pięciu latach podatkowych, z tym że wysokość obniżenia w którymkolwiek z tych lat nie może przekroczyć 50 proc. kwoty tej straty.

Nie ma wątpliwości, że różnego rodzaju zyski z obrotu papierami wartościowymi, jednostkami uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych, odsetek itp. są zaliczane do jednego źródła przychodów, czyli kapitałów pieniężnych. Problem polega na tym, o czym wielu podatników zapomina, że różne dochody z tego źródła są opodatkowane w różny sposób. Część z nich, jak np. dochody z akcji, podatnik rozlicza sam w zeznaniu rocznym na podstawie informacji PIT-8C, którą otrzymuje z biura maklerskiego, a część, jak np. dywidendy czy odsetki z lokat bankowych, są opodatkowane w formie zryczałtowanej. Rozlicza je więc np. bank, który pomniejsza zysk o kwotę należnego podatku dochodowego, który odprowadza do fiskusa.

Poza zasadą korzystną dla podatników, o której mowa powyżej, obowiązuje jeszcze druga, wynikająca z art. 30a ust. 7 ustawy o PIT.

Zgodnie z nią dochodów (przychodów) opodatkowanych w formie zryczałtowanej nie łączy się z przychodami (dochodami) z innych źródeł, podlegającymi opodatkowaniu na zasadach ogólnych (według obowiązującej skali podatkowej). [Przykład 2]

Jeśli podatnik w ciągu roku zajmuje się kupnem i sprzedażą akcji na giełdzie i z jednych transakcji uzyskuje zyski, a z innych straty, to nie ma przeszkód, aby przed opodatkowaniem straty skompensować zyskami. W zeznaniu rocznym PIT-38 podatnik wykazuje przychód lub stratę, które osiągnął z całego obrotu akcjami w trakcie roku podatkowego. Do dochodów i strat z akcji stosuje się te same przepisy, są one tak samo rozliczane. Podatnik musi więc zapłacić prowizję za kupno i sprzedaż akcji, którą później zaliczy do kosztów. W działaniu matematycznym dodaje też zyski i straty osiągnięte z obrotu akcjami.

Inaczej jest jednak np. z odsetkami od lokat bankowych czy odsetkami z papierów wartościowych, jakimi są np. obligacje. W tym przypadku podatku nie rozliczamy w zeznaniu rocznym. Są to formy zryczałtowane i stosuje się tu zasadę, określoną w art. 30a ust. 7 ustawy o PIT. Ustawodawca nie pozwala w takim przypadku na rozliczenie kosztów (art. 30a ust. 6 ustawy o PIT). [Przykład 3]

Dochód z obligacji

Jednym z przykładów, gdzie nie jest możliwe skompensowanie strat z giełdy dochodami, są zyski osiągane z posiadanych obligacji. Przypadek taki rozstrzygały już sądy: WSA w Warszawie, a następnie NSA w wyroku z 24 maja 2011 r. (sygn. akt II FSK 1544/10).

Sąd, rozstrzygając spór dotyczący możliwości odliczenia strat z jednego źródła od dochodów z innego, wskazał, że dochód (przychód) z odsetek i dyskonta od papierów wartościowych jest opodatkowany w formie zryczałtowanego podatku dochodowego, zgodnie z art. 30a ust. 1 pkt 2 ustawy o PIT. Natomiast dochód uzyskany z odpłatnego zbycia papierów wartościowych lub podobnych instrumentów finansowych jest opodatkowany 19-proc. stawką od uzyskanego dochodu, zgodnie z art. 30b ust. 1 ustawy o PIT.

Odsetki od papierów wartościowych - kontynuował sąd - stanowią jeden z rodzajów przychodów z kapitałów pieniężnych, który nie generuje kosztów uzyskania, a to oznacza, że w tym przypadku nie może powstać strata w rozumieniu art. 9 ust. 2 ustawy o PIT. W konsekwencji nie ma więc również zastosowania podstawowa i korzystna dla podatników zasada z art. 9 ust. 3, która - przypomnijmy - pozwala obniżyć dochód od straty z tego samego źródła przychodów w ciągu pięciu lat.

NSA przestrzegł jednak, że powyższy przepis ma zastosowanie do ściśle określonych strat od przychodów wymienionych przez ustawodawcę w art. 9 ust. 6 ustawy o PIT. Przepis ten wskazuje, że zasada z art. 9 ust. 3 ustawy ma zastosowanie do strat z odpłatnego zbycia udziałów w spółkach mających osobowość prawną, papierów wartościowych, w tym z odpłatnego zbycia pożyczonych papierów wartościowych (sprzedaż krótka) i odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw z nich wynikających, oraz z tytułu objęcia udziałów (akcji) w spółkach mających osobowość prawną albo wkładów w spółdzielniach w zamian za wkład niepieniężny w postaci innej niż przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część.

Nie ma w nim więc mowy o stratach z przychodów od odsetek i dyskonta. W praktyce więc nie można skompensować przychodów lub strat ze sprzedaży akcji przychodami lub stratami z odsetek od obligacji. Dotyczy to więc zarówno sytuacji, gdy podatnik uzyskuje stratę z akcji i dochód z obligacji, jak i sytuacji odwrotnej.

Dochody z funduszy

Podobnie jak w przypadku dochodów z obligacji sądy orzekają, że nie można skompensować przychodów z funduszy inwestycyjnych stratami z akcji. Stanowisko takie potwierdził m.in. NSA w wyroku z 28 września 2011 r. (sygn. akt II FSK 565/10, prawomocny). Wyjaśnijmy, że sąd orzekał o sytuacji odwrotnej, tj. podatnik uzyskał stratę z funduszy inwestycyjnych i dochody z akcji. Wyrok ma jednak zastosowanie także do sytuacji, gdy podatnik ma stratę z giełdy, a zysk z funduszy.

Podatnik uzyskał początkowo korzystny wyrok WSA w Warszawie, który wskazał, że przepisy ustawy o PIT nie pozbawiają skarżącego prawa do odliczenia straty z tytułu udziału w funduszach kapitałowych, osiągniętej w danym roku podatkowym, od dochodu uzyskanego przez skarżącego w tym samym roku z odpłatnego zbycia akcji. Wyrok ten uchylił NSA. Stwierdził, że dochody z umorzenia jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych w skali całego roku podatkowego podlegają opodatkowaniu 19-proc. podatkiem. Nie łączy się ich jednak z dochodami opodatkowanymi według skali. Sąd uzasadniał wyrok identycznie jak orzeczenie dotyczące obligacji. W razie odpłatnego zbycia akcji dochód albo stratę podatnik określa samodzielnie w zeznaniu PIT-38, mając na uwadze różnicę między sumą przychodów i kosztów ich uzyskania. Do rozliczenia tego zobowiązania nie włącza się strat poniesionych z tytułu inwestycji kapitałowych, opodatkowanych według odmiennych zasad, a więc strat z umorzenia jednostek uczestnictwa w funduszach. Zdaniem NSA podatnik nie może straty z udziału w funduszach kapitałowych odliczyć od dochodu z odpłatnego zbycia akcji.

Dodajmy, że w przypadku funduszy inwestycyjnych, nie można skompensować też strat z jednego rodzaju funduszy (np. akcyjnych) zyskami z umorzenia jednostek w innym rodzaju funduszy (np. rynku pieniężnego lub stabilnego wzrostu), chyba że robimy to w ramach tzw. funduszy parasolowych. W takim przypadku rozliczamy poszczególne rodzaje funduszy, które wchodzą jako subfundusze do jednego funduszu. Podatnik może przenosić udziały między poszczególnymi subfunduszami w ramach funduszu parasolowego i nie zapłaci podatku aż do momentu umorzenia jednostek w funduszu parasolowym.

Dochód z odsetek

Kolejnym przykładem dochodów, których nie można skompensować stratą z obrotu akcjami na giełdzie, są przychody z odsetek od lokat bankowych. Jest to kolejny strumień przychodów, które są opodatkowane zryczałtowanym podatkiem dochodowym. W konsekwencji podatek od odsetek z lokat pobiera płatnik, którym w tym przypadku jest bank. Podatnik nie musi ani nie może więc go w żaden sposób później rozliczyć.

PRZYKŁADY

1 Jak rozliczyć stratę podatkową poniesioną na giełdzie papierów wartościowych

Niestety podatnik nie będzie mógł skompensować straty z giełdy zyskiem z lokaty bankowej. W przypadku lokaty zysk podatnika wyniesie 550 zł, a od niego płatnik (bank) pobierze podatek w wysokości 19 proc., czyli w praktyce 104,5 zł. Nie ma jednak możliwości rozliczenia tego zysku ze stratą w ten sposób, że od kwoty 550 zł (zysk z lokaty) odejmiemy 250 zł (50 proc. straty z akcji, bo taki jest teoretycznie limit odliczenia straty w jednym roku). Takie działanie pozwoliłoby zmniejszyć kwotę podatku dochodowego do zapłaty, ale nie można tego zrobić, ponieważ inaczej rozliczamy lokaty, a inaczej zyski/straty z giełdy. Dochód z giełdy podatnik musi rozliczyć sam w zeznaniu. Z kolei od lokat płacimy podatek zryczałtowany i jest on pobierany przez płatnika. Nie ma więc możliwości połączenia jednego z drugim.

2 Co może stanowić w rozliczeniu PIT koszt uzyskania przychodów

Generalnie kosztami uzyskania przychodów z odpłatnego zbycia papierów wartościowych i udziałów są wydatki na ich nabycie. Jak wyjaśnia Ministerstwo Finansów, do kosztów w szczególności można zaliczyć prowizje, zapłacone przy kupnie i sprzedaży papierów wartościowych, opłaty związane z prowadzeniem lub założeniem rachunku inwestycyjnego oraz transferu papierów wartościowych. Co więcej, kosztem będą też np. zapłacone odsetki i prowizje od kredytów na zakup papierów wartościowych lub udziałów.

Pokażmy to na przykładzie. Załóżmy, że podatnik zaciągnął kredyt w wysokości 10 tys. zł na zakup 100 akcji spółki i zapłacił prowizję w wysokości 100 zł oraz odsetki w wysokości 50 zł. Ponieważ przy zakupie akcji była 50-proc. redukcja, to okazało się, że podatnik nabył w praktyce 50 akcji za kwotę 5 tys. zł. Jeśli będzie chciał sprzedać te akcje, to będzie mógł zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów część prowizji oraz część odsetek. W praktyce będzie to kwota: 5000/10 000 x 100 zł, czyli 50 zł prowizji oraz 5000/10 000 x 50 zł, czyli 25 zł z tytułu odsetek od kredytu. Kwotę prowizji i odsetek od kredytu należy więc pomniejszyć o realne koszty nabycia akcji. Mimo że podatnik zaciągnął kredyt na 100 akcji, to udało się mu kupić jedynie 50, dlatego koszty też może rozliczyć w połowie.

3 Czy biuro maklerskie wykaże wszystkie transakcje inwestora giełdowego

Biuro może rozliczyć jedynie te transakcje, które są mu znane. Dotyczy to zarówno przychodów, jak i kosztów ich uzyskania. Skoro biuro miało jedynie informację o sprzedanych akcjach pierwszej spółki, to tylko takie rozliczenie przedstawi w informacji PIT-8C. Podatnik będzie jednak mógł również rozliczyć w zeznaniu rocznym przychód i koszty z innych transakcji. W przypadku sprzedaży akcji w celu ich umorzenia podatek rozliczany jest ryczałtowo i musiał go pobrać płatnik. Nie należy więc wykazywać go w zeznaniu.

Łukasz Zalewski

lukasz.zalewski@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 9 ust. 2 i 3, art. 30a i 30b ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 361 z późn. zm.).