Albo 19 proc., albo zasady ogólne

Przedsiębiorcy mogą lokować nadwyżki finansowe w papiery wartościowe (np. akcje, obligacje). Mogą też zabezpieczać wartość bieżących kontraktów przed niekorzystnymi zmianami cen na rynku papierów wartościowych, towarów oraz walut przez stosowanie pochodnych instrumentów finansowych.

W przypadku osób prowadzących indywidualną działalność gospodarczą zyski i straty zanotowane z tytułu zbycia instrumentów finansowych albo realizacji praw z nich wynikających z reguły stanowią odrębne źródło przychodów od przychodów firmowych.

Tak będzie w sytuacji, gdy inwestycje finansowe indywidualnego przedsiębiorcy albo też przedsiębiorcy będącego wspólnikiem spółki osobowej nie są przedmiotem prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Jeżeli przedmiotem działalności danego przedsiębiorcy nie jest inwestowanie w instrumenty finansowe, a przedsiębiorca taki nadwyżki pieniężne inwestuje w instrumenty finansowe na rynku kapitałowym, to uzyskany w ten sposób przychód zakwalifikowany zostanie do źródła przychodów z kapitałów pieniężnych, który podlega wykazaniu w odrębnym zeznaniu podatkowym. Uzyskany dochód opodatkowany jest 19-proc. stawką.

W przeciwnym razie, jeżeli inwestycje przedsiębiorcy byłyby dokonywane w ramach jego działalności (konieczne uzyskanie zezwolenia na obrót instrumentami finansowymi), to wtedy rozliczane byłyby na zasadach ogólnych łącznie z pozostałymi przychodami firmy.

Z kolei w przypadku firm - spółek kapitałowych będących osobami prawnymi, przychód z tytułu zbycia instrumentów finansowych jest kwalifikowany jako przychód z działalności gospodarczej i opodatkowany na zasadach ogólnych, podobnie jak inne przychody związane z działalnością gospodarczą. Pewne wątpliwości budzić może kwestia opodatkowania VAT transakcji, których przedmiotem są pierwotne oraz pochodne instrumenty finansowe.

Dla podatników CIT przychodem są otrzymane pieniądze, wartości pieniężne, w tym również różnice kursowe. Zgodnie z ogólną zasadą zaliczania wydatków do kosztów uzyskania przychodów, kosztami są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów. Wyjątkiem są wydatki wyłączone z katalogu kosztów, wymienione w art. 16 ust. 1 ustawy o CIT.

I tak, zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 8 tej ustawy, nie stanowią kosztów uzyskania przychodów - w momencie ich poniesienia - wydatki na objęcie (nabycie pierwotne) lub nabycie papierów wartościowych. Wydatki takie są jednak kosztem uzyskania przychodu z odpłatnego zbycia tych papierów wartościowych, w tym z tytułu wykupu przez emitenta papierów wartościowych.

Rozliczenie przychodu z tytułu zbycia papierów wartościowych zgodnie z powyższymi zasadami oznacza, że z chwilą zbycia papierów wartościowych powstaje u nabywcy przychód. Dopiero też w momencie rozpoznania przychodu wydatek poniesiony na objęcie lub nabycie papierów wartościowych staje się kosztem podatkowym. Do tego czasu jest kosztem zawieszonym.

W przypadku inwestycji np. w obligacje, przychodem z tytułu ich wykupu przez emitenta są otrzymane pieniądze, wartości pieniężne w pełnej kwocie uzyskanej z tego tytułu.

Podobny mechanizm rozpoznawania przychodów i kosztów uzyskania przychodów, jak przedstawiony wyżej, ma również zastosowanie w przypadku odkupienia tytułów uczestnictwa lub jednostek uczestnictwa w funduszach kapitałowych albo umorzenia jednostek uczestnictwa, tytułów uczestnictwa oraz certyfikatów inwestycyjnych w funduszach kapitałowych.

Z reguły największe trudności w rozpoznaniu zysków i strat przez spółki pojawiają się w przypadku transakcji na pochodnych instrumentach finansowych. Przychód podatkowy z tytułu transakcji związanych z pochodnymi instrumentami finansowymi może powstać, jeśli nastąpi: zbycie pochodnego instrumentu finansowego, realizacja praw wynikających z instrumentu, rezygnacja z prawa wynikającego instrumentu.

Przepisy ustawy o CIT definiują pochodne instrumenty finansowe jako prawa majątkowe, których cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od ceny walorów bazowych: towarów, walut obcych, waluty polskiej, złota dewizowego, platyny dewizowej lub papierów wartościowych, albo od wysokości stóp procentowych lub indeksów, a w szczególności opcje i kontrakty terminowe. Przychód wynikający z takich transakcji rozliczany jest na zasadach ogólnych, tak jak pozostałe przychody z działalności gospodarczej.

W szczególności do instrumentów pochodnych zalicza się transakcje terminowe, takie jak kontrakty forward lub futures, opcje oraz kontrakty swap. Pochodne instrumenty finansowe podzielić można na rzeczywiste oraz nierzeczywiste instrumenty finansowe. Instrumenty rzeczywiste rozliczane są poprzez fizyczną dostawę instrumentu bazowego, natomiast instrumenty nierzeczywiste poprzez różnicę między ceną umowną a ceną rzeczywistą instrumentu bazowego.

W przypadku instrumentów rzeczywistych przychód i koszt generowany przez spółkę jest równy wartości przekazywanego jej instrumentu bazowego przez drugą stronę kontraktu. Z kolei przy instrumentach nierzeczywistych rozpatrywana jest różnica pomiędzy przychodem a kosztem, który może być zyskiem lub stratą. Dla spółki przychód powstanie w dniu ostatecznego rozliczenia kontraktu. W tym samym dniu rozpoznane zostaną też koszty uzyskania przychodów.

Opodatkowaniu VAT podlega m.in. odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju. Z racji tego, że instrumenty finansowe jako prawa majątkowe nie są towarami opodatkowanymi dla celów VAT, oznacza to, że podatnicy prowadzący działalność gospodarczą nie dokonują rozliczenia VAT z tego tytułu.

Z drugiej jednak strony transakcje na instrumentach pochodnych świadczą dla przedsiębiorców wyspecjalizowane instytucje finansowe. Wykonują one wtedy usługę pośrednictwa finansowego, która jest sklasyfikowana jako podlegająca zwolnieniu z VAT. Zatem dla spółki - klienta banku czy domu maklerskiego kwoty uzyskane z tytułu rozliczenia instrumentów finansowych nie stanowią obrotu dla celów VAT.

W przypadku lokat kapitału w instrumenty nominowane w walutach obcych konieczne jest przeliczenie.Przychody przelicza się na złote według kursu średniego Narodowego Banku Polskiego z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień uzyskania przychodu. Podobnie koszty poniesione w walutach obcych przelicza się na złote według kursu średniego ogłaszanego przez NBP z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień poniesienia kosztu.

● akcje, prawa poboru, prawa do akcji, warranty subskrypcyjne, kwity depozytowe, obligacje, listy zastawne, certyfikaty inwestycyjne i inne zbywalne papiery wartościowe, w tym inkorporujące prawa majątkowe odpowiadające prawom wynikającym z akcji lub z zaciągnięcia długu, wyemitowane na podstawie właściwych przepisów prawa polskiego lub obcego,

● inne zbywalne prawa majątkowe, które powstają w wyniku emisji, inkorporujące uprawnienie do nabycia lub objęcia papierów wartościowych określonych wyżej, lub wykonywane poprzez dokonanie rozliczenia pieniężnego (prawa pochodne).

● kontrakt forward - umowa nakładająca na jedną stronę obowiązek dostarczenia, a na drugą - odbioru aktywów o określonej ilości, w określonym terminie w przyszłości i po określonej cenie, ustalonej w momencie zawierania kontraktu,

● kontrakt futures - umowa o określonej standardowej charakterystyce, będąca przedmiotem obrotu w obrocie regulowanym, nakładająca na jedną stronę obowiązek dostarczenia, a na drugą - odbioru aktywów o określonej ilości, w określonym terminie w przyszłości i po określonej cenie, ustalonej w momencie zawierania kontraktu,

● opcja - kontrakt, w wyniku którego jednostka nabywa prawo kupna - opcja kupna (call) lub sprzedaży - opcja sprzedaży (put) aktywów podstawowych po określonej z góry cenie i w określonym czasie,

● kontrakt swap - umowa zamiany przyszłych płatności na warunkach z góry określonych przez strony.

Przemysław Molik

przemysław.molik@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 12 ust. 1 pkt 1, ust. 3a pkt 1; art. 15 ust. 1; art. 16 ust. 1 pkt 8, 8b ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 54, poz. 654 z późn. zm.).

Art. 2 pkt 6; art. 5 ust. 1; art. 7; art. 8 ust. 1; załącznik nr 4 poz. 2 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. nr 54, poz. 535 z późn. zm.).