Cash pooling to kompleksowe zarządzanie płynnością finansową podmiotów powiązanych

Niedostateczna (cienka) kapitalizacja wiąże się z zastosowaniem ograniczeń w dofinansowywaniu spółek (z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjnych i komandytowo-akcyjnych) w efekcie przekroczenia przez nie - ustawowo określonego wskaźnika (na poziomie 1:1) wartości zadłużenia z tytułu pożyczek udzielonych im przez podmioty powiązane, zaliczone do grona kwalifikowanych pożyczkodawców - do wartości ich kapitału własnego.

Negatywne skutki podatkowe dokapitalizowywania spółek pożyczkami udzielanymi im przez wspólników/akcjonariuszy to wypłacanie odsetek zaliczanych do kosztów podatkowych zamiast podlegających opodatkowaniu i zależnych od wygenerowanego zysku - dywidend. W rezultacie spółki dysponują dużymi kosztami finansowymi związanymi z obsługą pożyczek i znacznie niższym niż przy pełnej kapitalizacji dochodem. W celu zredukowania tych negatywnych skutków podatkowych dokapitalizowywania spółek pożyczkami udzielanymi im przez wspólników/akcjonariuszy, ustawodawca wprowadził zakaz zaliczania przez spółkę do kosztów podatkowych (po przekroczeniu ustawowego limitu zadłużenia) nadwyżki wypłacanych przez nią odsetek od takich pożyczek (art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 ustawy o CIT).

Uwzględnienia wymaga przy tym to, że spółki - pożyczkobiorcy mogą uniknąć ograniczeń cienkiej kapitalizacji, wybierając alternatywny - w stosunku do metody opartej na relacji między zadłużeniem a kapitałem - sposób ograniczania skutków nadmiernego obniżania podstawy opodatkowania przy wykorzystaniu zewnętrznych źródeł finansowania. Zasady określono w art. 15c ustawy o CIT (rozwiązanie wyznaczające maksymalny poziom odliczania odsetek w drodze odwołania do określonego procentu wartości podatkowej aktywów oraz poziomu zysku z działalności operacyjnej EBIT^[1].

Ograniczanie kosztów

Cash pooling (konsolidacja rachunków bankowych) polega na cesji wierzytelności do jednego podmiotu i dokonywaniu w jego ramach ich rozliczeń w drodze kompensaty. Stanowi proces kompleksowego zarządzania płynnością finansową podmiotów powiązanych. Wykorzystuje koncentrację środków finansowych z sald kilku podmiotów (z ich jednostkowych rachunków bankowych) na wspólnym rachunku grupy kapitałowej (rachunek główny) w celu uzyskania efektu (korzyści) skali. Powstałe salda dodatnie, należące do poszczególnych uczestników systemu są inwestowane, zaś salda ujemne podlegają zbilansowaniu.

System cash poolingu może podlegać ograniczeniom niedostatecznej kapitalizacji (wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 30 stycznia 2014 r., sygn. akt I SA/Go 604/13; interpretacje indywidualne dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z 6 marca 2014 r., nr IPTPB3/423-472/13-4/IR i dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z 26 lutego 2014 r., nr ILPB4/423-473/13-2/ŁM). Przepływy środków finansowych dokonywane w ramach tego systemu wypełniają bowiem przesłanki umowy pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b ustawy o CIT. Zatem nawet gdy umowa cash poolingu polega na konwersji długu między podmiotami w niej uczestniczącymi czy subrogacji, jej faktycznym celem jest udostępnianie środków pieniężnych między podmiotami z grupy oraz generowanie przez te podmioty korzyści w formie odsetek. Możemy tu wyróżnić dwa przypadki:

● gdy spółka będzie wykazywała saldo debetowe (ujemne), a także łączna wartość zadłużenia wobec podmiotów powiązanych przekroczy wartość jej kapitału własnego, wówczas w odniesieniu do odsetek płaconych w związku z zawarciem umowy cash poolingu znajdą zastosowanie ograniczenia niedostatecznej kapitalizacji,

● gdy spółka zapłaci odsetki i będzie wykazywała saldo dodatnie (kredytowe) oraz nie będzie zadłużona wobec podmiotów powiązanych, ponieważ zadłużenie wobec tych podmiotów już spłaciła, przepisy o niedostatecznej kapitalizacji nie będą miały zastosowania.

Przejęcie praw

Struktura cash poolingu może się opierać na mechanizmie prawnym zdefiniowanym w prawie cywilnym jako subrogacja, czyli wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela poprzez spłacenie cudzego długu (art. 518 par. 1 pkt 1 k.c.). W przypadku systemów cash poolingu opartych na subrogacji, tzn. takich, w których uczestnicy systemu mający dodatnie saldo na rachunku spłacają dług (ujemne saldo) innych uczestników wobec banku, stając się nowymi wierzycielami wobec tych innych uczestników, odsetki spłacane po przeniesieniu wierzytelności stanowią koszt podatkowy tych innych uczestników.

Skutek subrogacji ustawowej jest podobny jak przy cesji wierzytelności (art. 509 par. 1 k.c.). W strukturze stosunku zobowiązaniowego osoba trzecia, która spłaciła dotychczasowego wierzyciela, zajmuje jego miejsce. Wskutek wstąpienia osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela, następuje zatem zmiana wierzyciela.

Sądy administracyjne i organy podatkowe (wyrok WSA w Warszawie z 15 czerwca 2012 r., sygn. akt III SA/Wa 2586/11; interpretacja dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z 5 lipca 2013 r., nr ILPB3/423-169/13-2/EK) stoją na stanowisku, że w chwili zapłaty (kapitalizacji) odsetek od pożyczek do nowego wierzyciela (po przeniesieniu wierzytelności w drodze subrogacji), spółce - pożyczkobiorcy przysługuje prawo zaliczenia odsetek do kosztów podatkowych, z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji.

Przeniesienie wierzytelności z tytułu pożyczek z dotychczasowego wierzyciela na podmiot kwalifikowany w rozumieniu przepisów o niedostatecznej kapitalizacji powoduje, że do odsetek płaconych na rzecz nowego wierzyciela (podmiotu kwalifikowanego) znajdą zastosowanie ograniczenia w zakresie niedostatecznej kapitalizacji. Powyższe potwierdzają wyroki sądów administracyjnych (por. wyrok NSA z 30 stycznia 2013 r., sygn. akt II FSK 1216/11; wyrok WSA w Poznaniu z 13 lutego 2014 r., sygn. akt I SA/Po 710/13). Zgodnie z nimi wspólnicy (akcjonariusze) spółki mogą swobodnie kształtować wielkość jej zadłużenia w celu osiągnięcia korzyści podatkowych w formie zaliczenia odsetek od pożyczki do kosztów uzyskania przychodów poprzez zmniejszanie zadłużenia w stosunku do podmiotów kwalifikowanych, dzięki spłacie części długu na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc zapłaty odsetek. Jeżeli w tym dniu nowym wierzycielem, w wyniku zbycia wierzytelności z tytułu udzielonej pożyczki przez kwalifikowanego pożyczkodawcę, jest podmiot inny niż podmiot kwalifikowany (dzięki czemu zadłużenie względem kwalifikowanych podmiotów nie będzie przekraczało wartości kapitału własnego spółki), przepis o cienkiej kapitalizacji nie będzie miał zastosowania. Istotne jest tu bowiem zadłużenie na ostatni dzień miesiąca, poprzedzającego miesiąc zapłaty odsetek wyłącznie wobec wskazanych w ustawie kwalifikowanych podmiotów, a nie wobec jakichkolwiek podmiotów, nawet jeżeli nabyły one wierzytelność od podmiotów kwalifikowanych.

Spotkać się można również z interpretacjami odmiennymi (por. interpretacje dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z 14 listopada 2011 r., nr IBPBI/2/423-1009/11/BG i dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 22 lipca 2009 r., nr IPPB3/423-320/09-2/ER). Zgodnie z nimi negatywne konsekwencje cienkiej kapitalizacji występują wyłącznie w odniesieniu do pożyczek udzielonych przez podmioty powiązane (pożyczkodawców kwalifikowanych), niezależnie od tego, czy na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc zapłaty odsetek podmioty te nadal są podmiotami kwalifikowanymi. W efekcie zmiana wierzyciela, np. poprzez przeniesienie wierzytelności z tytułu pożyczki (w tym i odsetek od pożyczki) z pożyczkodawcy kwalifikowanego na inny podmiot, niebędący pożyczkodawcą kwalifikowanym, nie skutkuje brakiem ograniczeń wynikających z niedostatecznej kapitalizacji. Analogicznie przepisów o niedostatecznej kapitalizacji nie stosuje się w odniesieniu do pożyczek udzielonych przez podmioty niekwalifikowane, niezależnie od tego, czy na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc zapłaty odsetek pożyczka została przeniesiona na podmiot kwalifikowany.

Zmiana dotychczasowego wierzyciela poprzez subrogację nie skutkuje ponowną weryfikacją wystąpienia ograniczeń wynikających z niedostatecznej kapitalizacji. W wyniku przeniesienia wierzytelności na inny podmiot, równocześnie przechodzi na niego ogół uprawnień przysługujących dotychczasowemu wierzycielowi, który zostaje wyłączony ze stosunku zobowiązaniowego, jaki wiązał go z dłużnikiem (spółką - pożyczkobiorcą). Sam stosunek zobowiązaniowy nie ulega jednak zmianie, zmienia się jedynie podmiot uczestniczący w nim po stronie wierzyciela.

W księgach

Otrzymaną od swojego wspólnika (akcjonariusza) pożyczkę spółka (pożyczkobiorca) powinna zaksięgować na koncie Pozostałe rozrachunki, tworząc do niego odpowiednie konta analityczne. Pożyczka powinna zostać ujęta w kwocie wymagającej zapłaty (art. 28 ust. 1 pkt 8 ustawy o rachunkowości) w dacie jej wpływu na rachunek bankowy zapisem:

● Wn konto Rachunki i kredyty bankowe,

● Ma konto Pozostałe rozrachunki (w analityce: Pożyczka od wspólnika/akcjonariusza).

Ewidencja księgowa odsetek od pożyczki uwarunkowana jest celem, na jaki została zaciągnięta pożyczka. W przypadku gdy otrzymana pożyczka zostanie przeznaczona na bieżącą działalność obrotową spółki, odsetki od pożyczki powinny zostać ujęte w ciężar kosztów finansowych zapisem:

● Wn konto Koszty finansowe,

● Ma konto Pozostałe rozrachunki (w analityce: Pożyczka od wspólnika/akcjonariusza).

Jeżeli otrzymana pożyczka ma być przeznaczona przez spółkę na sfinansowanie zakupu lub budowy środka trwałego, wówczas - do chwili przekazania środka trwałego do używania - odsetki od pożyczki będą zwiększać wartość początkową tego środka, a w kosztach zostaną ujęte dopiero poprzez odpisy amortyzacyjne. Dlatego też do momentu oddania środka trwałego do używania odsetki od pożyczki księgowane są:

● Wn konto Środki trwałe w budowie,

● Ma konto Pozostałe rozrachunki (w analityce: Pożyczka od wspólnika/akcjonariusza).

Po przekazaniu środka trwałego do używania odsetki od pożyczki ujmuje się:

● Wn konto Koszty finansowe,

● Ma konto Pozostałe rozrachunki (w analityce: Pożyczka od wspólnika/akcjonariusza).

Odsetki naliczone przez spółkę od pożyczki udzielonej jej przez wspólnika (akcjonariusza) będą podatkowo stanowić koszt uzyskania przychodu, z uwzględnieniem przepisów o niedostatecznej kapitalizacji (art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 ustawy o CIT).

Na spółce wypłacającej swoim wspólnikom/akcjonariuszom (osobom fizycznym) odsetki z tytułu udzielonej pożyczki ciąży obowiązek pobrania i wpłacenia (jako płatnik) do właściwego urzędu skarbowego zryczałtowanego podatku od przychodu z tytułu odsetek w wysokości 19 proc. Spłata pożyczki wraz z odsetkami, po potrąceniu zryczałtowanego podatku dochodowego od wypłaconych odsetek, wymaga ujęcia w ewidencji księgowej spółki poprzez dokonanie następujących zapisów:

1) potrącenie zryczałtowanego podatku dochodowego od kwoty wypłacanych odsetek: Wn konto Pozostałe rozrachunki (w analityce: Pożyczka od wspólnika/akcjonariusza), Ma konto Rozrachunki publicznoprawne,

2) spłata pożyczki wraz z odsetkami pomniejszona o potrącony zryczałtowany podatek dochodowy: Wn konto Pozostałe rozrachunki (w analityce: Pożyczka od wspólnika/akcjonariusza), Ma konto Rachunki i kredyty bankowe,

3) wpłata do właściwego urzędu skarbowego zryczałtowanego podatku dochodowego: Wn konto Rozrachunki publicznoprawne, Ma konto Rachunki i kredyty bankowe.

^[1] EBIT (ang. Earnings Before Interest and Taxes) - zysk przed spłatą odsetek i opodatkowaniem (zysk z działalności operacyjnej; zysk operacyjny).

PRZYKŁAD

Pożyczka od wspólnika

Spółka otrzymała od swojego wspólnika pożyczkę na sfinansowanie bieżącej działalności operacyjnej w wysokości 100 000 zł oprocentowaną 2 proc. w skali roku. Spółka powinna ująć w swojej ewidencji operacje związane z otrzymaną pożyczką:

@RY1@i02/2015/168/i02.2015.168.008000200.101.gif@RY2@

Objaśnienia:

1. Otrzymanie pożyczki od wspólnika kwota 100 000 zł: strona Wn konta Rachunki i kredyty bankowe, strona Ma konta Pozostałe rozrachunki;

2. Naliczenie odsetek od otrzymanej pożyczki kwota 2000 zł: strona Wn konta Koszty finansowe, strona Ma konta Pozostałe rozrachunki;

3. Potrącenie zryczałtowanego podatku dochodowego od kwoty wypłaconych odsetek - 380 zł: strona Wn konta Pozostałe rozrachunki, strona Ma konta Rozrachunki publicznoprawne;

4. Spłata pożyczki wraz z odsetkami, pomniejszona o potrącony zryczałtowany podatek dochodowy kwota 101 620 zł: strona Wn konta Pozostałe rozrachunki, strona Ma konta Rachunki i kredyty bankowe;

5. Wpłata do właściwego urzędu skarbowego zryczałtowanego podatku dochodowego kwota 380 zł: strona Wn konta Rozrachunki publicznoprawne, strona Ma konta Rachunki i kredyty bankowe.

Marek Barowicz

specjalista z zakresu rachunkowości

Podstawa prawna

Ustawa z 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 330 ze zm.). Ustawa z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 851 ze zm.). Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121 ze zm.).