Niższy próg przy wnoszeniu skargi kasacyjnej

Zachowanie terminu

Art. 369 par. 3 k.p.c. dodany przez art. 1 pkt 38 ustawy nowelizującej.

brak

Termin, o którym mowa w par. 1 i 2, uważa się za zachowany także wtedy, gdy przed jego upływem strona wniosła apelację do sądu drugiej instancji. W takim wypadku sąd ten niezwłocznie przesyła apelację do sądu, który wydał zaskarżony wyrok.

Dotychczas zasadą było wnoszenie środka zaskarżenia do sądu, który dane orzeczenie wydał, a zachowanie terminu miało miejsce, gdy przekazanie pisma (środka zaskarżenia) przez sąd niewłaściwy nastąpiło w czasie przepisanym do wniesienia tego pisma. Dodany art. 369 par. 3 k.p.c. stanowi, że zachowanie terminu nastąpi także, gdy środek zaskarżenia zostanie wniesiony do sądu drugiej instancji. Sąd ten ma obowiązek przesłać apelację do sądu pierwszej instancji niezwłocznie. To jednak pozostaje już bez związku z koniecznością zachowania terminu z par. 1. Takie procedowanie wydłuży postępowanie międzyinstancyjne (podczas gdy założeniem ustawodawcy miało być skrócenie postępowania). Odchodzący wymóg złożenia środka zaskarżenia w oznaczonym terminie tylko do sądu wydającego zaskarżone orzeczenie wydaje się jak najbardziej właściwy - zachowany pozostaje system daleko idących pouczeń strony o zasadach wnoszenia środka zaskarżenia. Nie podlega też kwestii, że w każdej sprawie do sądu wydającego orzeczenie w pierwszej instancji należy wiele czynności koniecznych do przeprowadzenia po wydaniu orzeczenia (usuwanie braków środka zaskarżenia i przy tej okazji ewentualne zwolnienia od kosztów sądowych, sporządzanie uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia).

Nierozpoznanie istoty sprawy

Art. 394¹ par. 1 k.p.c. i par. 3 zmienione oraz par. 1¹ dodany przez art. 1 pkt 39 ustawy nowelizującej.

Par. 1. Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji: 1)odrzucające skargę kasacyjną oraz skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia; 2) co do kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji.

Par. 3. Do postępowania przed Sądem Najwyższym toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio art. 394 par. 2 i 3, art. 395 i art. 397 par. 1, art. 398¹⁰, art. 398¹⁴, art. 398¹⁵ par. 1 zdanie pierwsze, art. 398¹⁶, art. 398¹⁷, art. 398²¹.

Par. 1 k.p.c. Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz na postanowienie sądu drugiej lub pierwszej instancji odrzucające skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Par. 1¹. Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Par. 3. Do postępowania przed Sądem Najwyższym toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio art. 394 par. 2 i 3, art. 395, art. 397 par. 1, art. 398⁶ par. 3, art. 398¹⁰, art. 398¹⁴, art. 398¹⁵ par. 1 zdanie pierwsze, art. 398¹⁶, art. 398¹⁷ i art. 398²¹.

Nowe rozwiązanie przewiduje ograniczenie kategorii spraw podlegających rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy na skutek zażalenia od rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji. Dotyczy to orzeczeń nieprawomocnych - co do kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Omawiany przepis mówił o stosowaniu do postępowania przed Sądem Najwyższym odpowiednio przepisów o postępowaniu zażaleniowym (art. 394 - 397 k.p.c.) i kasacyjnym (art. 398¹⁰ - 398²¹ k.p.c.). Nowa regulacja mówiąca o odpowiednim stosowaniu przepisów do postępowania przed Sądem Najwyższym toczącego się na skutek zażalenia nadal będzie obejmować: termin do wniesienia zażalenia, wymogi formalne stawiane zażaleniu, tryb przedstawiania akt z zażaleniem, autokontrolę sądową orzeczenia, rozpoznawanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, odrzucenie środka zaskarżenia bądź jego zwrócenie sądowi z brakami, skład sądu. Będzie obejmować także oddalenie środka zaskarżenia bądź uchylenie zaskarżonego orzeczenia, postępowanie w przypadku wyłonienia się zagadnienia prawnego oraz odpowiednie stosowanie przepisów o apelacji, ale też odrzucenie środka zaskarżenia albo jego zwrócenie sądowi w celu usunięcia dostrzeżonych braków (art. 398⁶ par. 3 k.p.c.).

Należy zwrócić uwagę na nowe rozwiązanie, jakim jest zażalenie do Sądu Najwyższego w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Obecnie już poddaje się krytyce możliwość zażaleń od kasatoryjnych orzeczeń sądu drugiej instancji. Jeżeli uzasadnieniem wprowadzenia takiego rozwiązania miałoby być nadużywanie instytucji uchylenia orzeczenia pierwszej instancji, to jest to kwestia polemiczna. Sądy drugiej instancji, jako instancja merytoryczna, zajmują się rozstrzyganiem spraw ex novo i kończą je merytorycznym rozstrzygnięciem kończącym spór pomiędzy stronami. Postępowanie w drugiej instancji obejmuje postępowanie dowodowe, nierzadko rozbudowane i nie jest uzasadnione twierdzenie projektodawców zmian co do zbyt częstego uciekania się sądów do uchylania wyroków sądu pierwszej instancji. Jeśli się twierdzi, że praktyka sądów drugiej instancji przedłuża postępowanie w sprawie, to wypada zauważyć, że postępowanie prowadzone w wyniku zaskarżenia do Sądu Najwyższego orzeczenia o uchyleniu tak samo wymaga czasu, jak postępowanie w wyniku przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji na skutek uchylenia. Zróżnicowany w judykaturze sposób interpretowania "nierozpoznania istoty sprawy", co podnoszą projektodawcy zmian, także nie może tu być wyznacznikiem wprowadzenia nowej regulacji - jeżeli tak jest, to wynika to z brzmienia art. 386 par. 4 k.p.c. (sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości). Zatem to ten przepis należałoby zmienić. Już teraz nasuwa się wiele pytań co do charakteru postępowania "z zażalenia na wyrok sądu drugiej instancji niekończący postępowania w sprawie".

Prawa i wolności obywatelskie

Art. 394² par. 1 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 40 ustawy nowelizującej.

Par. 1. Zażalenie do innego równorzędnego składu sądu drugiej instancji przysługuje na postanowienie tego sądu: 1) oddalające wniosek o wyłączenie sędziego; 2) w przedmiocie skazania świadka, biegłego, strony, jej pełnomocnika oraz osoby trzeciej na grzywnę, zarządzenia przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka oraz odmowy zwolnienia świadka i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowadzenia, z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.

Par. 2. W postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia, o którym mowa w par. 1, przepisy art. 394 par. 2 i 3, art. 395 par. 1, art. 396 i art. 397 par. 1, 1¹ i par. 2 zdanie pierwsze stosuje się odpowiednio.

Par. 1 k.p.c. Na postanowienia sądu drugiej instancji, których przedmiotem są oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego, zwrot kosztów procesu, skazanie świadka, biegłego, strony, jej pełnomocnika oraz osoby trzeciej na grzywnę, zarządzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka, odmowa zwolnienia świadka i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowadzenia, przysługuje zażalenie do innego składu tego sądu, z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.

Par. 2. W postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia, o którym mowa w par. 1, przepisy art. 394 par. 2 i 3, art. 395 par. 1, art. 396 i art. 397 par. 1, 1¹ i par. 2 zdanie pierwsze stosuje się odpowiednio.

Rzecz dotyczy postępowań wpadkowych (mających charakter uboczny w stosunku do głównego nurtu sprawy, nierozstrzygających sprawy co do jej istoty). Co istotne - poszerza się system tzw. zaskarżeń poziomych o zwrot kosztów procesu. Dotychczas zażalenia w tym przedmiocie podlegały przedstawieniu Sądowi Najwyższemu (oczywiście z uwzględnieniem możliwości autokontroli). Od maja bieżącego roku zażalenia będą przedmiotem rozpoznania sądu drugiej instancji i choć nowy przepis nie uszczegóławia, że chodzi o koszty procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, to wydaje się, że właśnie chodzi tylko o takie koszty (tzn. koszty procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji). Wynika to z zasady jednoinstancyjnej kontroli orzeczeń sądowych. Przepis ten jest wyrazem ochrony przyznawanej stronie, w sytuacji gdy rozstrzygnięcie (postanowienie) sądu dotyczy praw i wolności obywatelskich - by zapewnić standard konstytucyjny wynikający z art. 78 Konstytucji RP (mówiący o prawie do zaskarżenia orzeczeń wydanych w I instancji ), ale też nie angażować autorytetu Sądu Najwyższego.

Skarga kasacyjna

Art. 398² par. 1 k.p.c. zmieniony przez art. 1 pkt 41 ustawy nowelizującej.

Skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, w sprawach gospodarczych - niższa niż siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, a w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - niższa niż dziesięć tysięcy złotych. Jednakże w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia także w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem.

Skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, a w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - niższa niż dziesięć tysięcy złotych. Jednak w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia skarga kasacyjna przysługuje także w sprawach o odszkodowanie z tytułu wyrządzenia szkody przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem.

Nowe brzmienie omawianego przepisu wiąże się ze zlikwidowaniem procedury odrębnej - gospodarczej i poddania spraw jednakowemu postępowaniu ogólnemu, czyli cywilnemu. Ulega obniżeniu próg zaskarżalności skargą kasacyjną prawomocnych orzeczeń. Sprawy poprzednio zwane w kodeksie gospodarczymi będą mogły być zaskarżone, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia wyniesie już pięćdziesiąt tysięcy złotych. Oznacza to szerszy dostęp do Sądu Najwyższego dla podmiotów skarżących orzeczenia sądów drugiej instancji.

Skarga na postanowienie referendarza

Art. 398²² par. 1 i par. 2 k.p.c. zmienione przez art. 1 pkt 42 ustawy nowelizującej.

Par. 1. Na orzeczenie referendarza sądowego co do istoty sprawy, orzeczenie kończące postępowanie, orzeczenia, o których mowa w art. 394 par. 1 pkt 1, 2, 4², 5 - 9, orzeczenie co do nadania klauzuli wykonalności, a także orzeczenia co do stwierdzenia wykonalności europejskiego nakazu zapłaty i co do wydania zaświadczenia, o którym mowa w art. 795⁸, przysługuje skarga, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Skargę rozpoznaje sąd, w którym wydano zaskarżone orzeczenie.

Par. 2. W razie wniesienia skargi orzeczenie referendarza sądowego traci moc, z wyjątkiem orzeczenia o nadaniu klauzuli wykonalności i orzeczeń o stwierdzeniu wykonalności europejskiego nakazu zapłaty i o wydaniu zaświadczenia, o którym mowa w art. 795⁸.

Par. 1 k.p.c. Na orzeczenia referendarza sądowego co do istoty sprawy oraz na orzeczenia kończące postępowanie, jak również na orzeczenia, o których mowa w art. 394 par. 1 pkt 1, 2, 4² i 5 - 9, przysługuje skarga, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Skargę rozpoznaje sąd, w którym wydano zaskarżone orzeczenie.

Par. 2. W razie wniesienia skargi orzeczenie referendarza sądowego traci moc.

Zmodyfikowany został zakres orzeczeń referendarza sądowego, podlegających zaskarżeniu skargą. Zmiana komentowanego przepisu wynika ze zmiany regulacji dotyczących czynności referendarza podejmowanych w postępowaniu egzekucyjnym. Z uwagi na potrzebę zapewnienia sprawności i szybkości tego postępowania przyjęto, że wniesienie skargi na postanowienie referendarza w postępowaniu egzekucyjnym nie spowoduje utraty mocy zaskarżonego postanowienia, sąd w tych sprawach będzie orzekał jako druga instancja (art. 767^3a k.p.c.).

Lidia Sularzycka

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie