Ustawa z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (cz. 3)

1. W przypadku gdy osoba, o której mowa w art. 4 ust. 2, lub członek rodziny tej osoby przebywa poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy przekazuje wniosek wraz z dokumentami marszałkowi województwa.

2. W przypadku przebywania osoby, o której mowa w art. 4 ust. 2, lub członka rodziny tej osoby w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze lub po dniu jej wydania poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, o którym mowa w ust. 1, organ właściwy występuje do marszałka województwa o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

3. Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się w przypadku wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej lub pobytu turystycznego, leczniczego lub związanego z podjęciem przez dziecko kształcenia poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

4. W przypadkach, o których mowa w ust. 1 i 2, marszałek województwa ustala, czy w przekazanej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

5. W przypadku gdy marszałek województwa w sytuacji, o której mowa w ust. 1, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, wydaje decyzję zgodnie z art. 11.

6. W przypadku gdy marszałek województwa w sytuacji, o której mowa w ust. 2, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla decyzję przyznającą świadczenie wychowawcze od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu państwa, o którym mowa w ust. 1, w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

7. W przypadku, o którym mowa w ust. 6, marszałek województwa wydaje decyzję w sprawie świadczenia wychowawczego zgodnie z art. 11 od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu państwa, o którym mowa w ust. 1, w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

8. W przypadku gdy marszałek województwa ustali, że w sprawie nie mają zastosowania przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego:

1) przekazuje sprawę organowi właściwemu w celu ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego - w przypadku, o którym mowa w ust. 1;

2) informuje o tym fakcie organ właściwy - w przypadku, o którym mowa w ust. 2.

9. Organ właściwy w przypadku, o którym mowa w ust. 8 pkt 1, ustala prawo do świadczenia wychowawczego od miesiąca złożenia wniosku, o którym mowa w ust. 1.

10. Marszałek województwa ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 25 stosuje się odpowiednio.

11. W przypadku zwrotu przez instytucję państwa, o którym mowa w ust. 1, nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego marszałek województwa może umorzyć pozostałą kwotę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w całości lub w części, w szczególności jeżeli pozostała kwota wynika z różnicy kursowej.

●Artykuł 16 u.p.p.w.d. reguluje procedurę postępowania między gminą i marszałkiem województwa w sprawach świadczenia wychowawczego w kontekście przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Tym samym przepis ten reguluje zasady ustalania właściwości organu przyznającego świadczenia. Procedura określona w art. 16 u.p.p.w.d. jest identyczna jak obowiązująca w tym zakresie regulacja dotycząca procedury postępowania między gminą i marszałkiem województwa w sprawach świadczeń rodzinnych w kontekście przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w u.ś.r.

●W świetle definicji zawartej w art. 2 pkt 15 u.p.p.w.d. przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego zawarte są w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE z 2004 r. L 166, s. 1 ze zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 5, s. 72 ze zm.) oraz rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącym wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE z 2009 r. L 284, s. 1 ze zm.). Pojęcie to zostało szczegółowo omówione w pierwszej części komentarza do art. 2 pkt 15 u.p.p.w.d.

Świadczenie wychowawcze w rozumieniu przepisów unijnych jest świadczeniem rodzinnym (świadczeniem o charakterze rodzinnym).

●Mechanizm koordynacji świadczeń o charakterze rodzinnym w ramach przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego nie jest rozwiązaniem nowym. Funkcjonuje od dnia wejścia Polski do Unii Europejskiej. Mechanizm koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego zapobiega jednoczesnemu pobieraniu pełnej kwoty świadczeń o charakterze rodzinnym na te same dzieci w dwóch państwach w tym samym czasie.

Zgodnie z zasadą zakazu kumulacji świadczeń o charakterze rodzinnym przewidzianych w przepisach unijnych dana osoba nie może w takiej sytuacji jednocześnie pobierać pełnej kwoty świadczeń w dwóch państwach członkowskich UE. Natomiast otrzyma najwyższą możliwą kwotę świadczeń przewidzianą w ustawodawstwie jednego z tych państw (z reguły właściwe do wypłaty świadczeń jest państwo, w którym jest wykonywana praca).

●Reguły pierwszeństwa określające, które państwo będzie wypłacało dane świadczenia w przypadku zbiegu praw do świadczeń w co najmniej dwóch państwach, wskazuje art. 68 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z art. 68 ust. 1 tego rozporządzenia w przypadkach, w których na podstawie ustawodawstwa więcej niż jednego państwa członkowskiego udzielane są świadczenia w tym samym okresie i dla tych samych członków rodziny, mają zastosowanie następujące zasady pierwszeństwa:

a) w przypadku świadczeń wypłacanych przez więcej niż jedno państwo członkowskie z różnych tytułów kolejność jest następująca: w pierwszej kolejności prawa udzielane z tytułu zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w drugiej kolejności prawa udzielane z tytułu otrzymywania emerytury lub renty i w ostatniej kolejności prawa uzyskiwane na podstawie miejsca zamieszkania;

b) przy świadczeniach wypłacanych przez więcej niż jedno państwo członkowskie z tego samego tytułu kolejność pierwszeństwa ustalana jest przez odniesienie do następujących kryteriów dodatkowych:

- przy świadczeniach uzyskiwanych z tytułu zatrudnienia lub pracy na własny rachunek: miejsce zamieszkania dzieci, pod warunkiem że taka praca jest wykonywana i, dodatkowo, w odpowiednim przypadku, najwyższa kwota świadczeń przewidzianych przez kolidujące ustawodawstwa. W tym ostatnim przypadku koszt świadczeń dzielony jest według kryteriów określonych w rozporządzeniu wykonawczym;

- w przypadku świadczeń uzyskiwanych na podstawie otrzymywania emerytur lub rent: miejsce zamieszkania dzieci, pod warunkiem że emerytura lub renta jest wypłacana na podstawie jego ustawodawstwa i, dodatkowo, w odpowiednim przypadku, najdłuższy okres ubezpieczenia lub zamieszkania na podstawie kolidujących ustawodawstw;

- w przypadku świadczeń uzyskiwanych na podstawie miejsca zamieszkania: miejsce zamieszkania dzieci.

●Przy zbiegu uprawnień świadczenia rodzinne są udzielane zgodnie z ustawodawstwem wyznaczonym jako mające pierwszeństwo na podstawie przepisów art. 68 ust. 1 ww. rozporządzenia. Uprawnienia do świadczeń rodzinnych z tytułu innych kolidujących ustawodawstw są zawieszane do kwoty przewidzianej przez pierwsze ustawodawstwo i w odpowiednim przypadku jest określany dodatek dyferencyjny dla sumy, która przekracza tę kwotę. Jednak taki dodatek dyferencyjny nie musi być przewidziany dla dzieci zamieszkujących w innym państwie członkowskim, kiedy uprawnienie do przedmiotowego świadczenia wynika wyłącznie z miejsca zamieszkania.

●Jeżeli zgodnie z art. 67 ww. rozporządzenia w instytucji właściwej państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo ma zastosowanie, zostaje złożony wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych, ale nie z tytułu prawa pierwszeństwa wynikającego z przepisów art. 68 ust. 1 i 2, to:

a) instytucja ta niezwłocznie przekazuje taki wniosek instytucji właściwej państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo ma zastosowanie z tytułu pierwszeństwa, informuje zainteresowanego i bez uszczerbku dla przepisów rozporządzenia wykonawczego dotyczących tymczasowego przyznawania świadczeń zapewnia, jeżeli to konieczne, dodatek dyferencyjny wspomniany w ust. 2;

b) instytucja właściwa państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo ma zastosowanie z tytułu pierwszeństwa, rozpatruje ten wniosek tak, jak gdyby został on złożony bezpośrednio do niej, a dzień, w którym wniosek taki został złożony w pierwszej instytucji, uważa się za dzień złożenia wniosku w instytucji mającej pierwszeństwo.

●Zgodnie z art. 8 pkt 4 u.p.p.w.d. omawianego w drugiej części komentarza świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeżeli członkowi rodziny przysługuje za granicą na dziecko świadczenie o podobnych charakterze do świadczenia wychowawczego, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Artykuł 16 u.p.p.w.d. reguluje sposób postępowania w przypadku, gdy osoba ubiegająca się czy otrzymująca świadczenie wychowawcze lub członek rodziny tej osoby przebywają poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej - w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz w Szwajcarii w dwóch sytuacjach:

- na etapie ubiegania się o świadczenie wychowawcze,

- w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze lub po dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze.

●Sposób postępowania, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze lub członek rodziny tej osoby przebywają poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej - w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Szwajcarii - określa art. 16 ust. 1 u.p.p.w.d. Natomiast sposób postępowania w przypadku przebywania osoby otrzymującej świadczenie wychowawcze lub członka jej rodziny poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej - w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Szwajcarii - w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze lub po dniu wydania tej decyzji reguluje art. 16 ust. 2 u.p.p.w.d.

●Artykuł 16 ust. 1 u.p.p.w.d. reguluje sytuację, gdy co najmniej jeden członek rodziny osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub osoba ubiegająca się o to świadczenie przebywa poza granicami RP w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) oraz Szwajcarii.

Nie każde pozostawanie członka rodziny wnioskodawcy lub samego wnioskodawcy poza granicami Polski na obszarze jednego z państw członkowskich UE lub EOG oraz Szwajcarii oznacza, że należy stosować art. 16 ust.1 u.p.p.w.d. Pojęcie "przebywanie" oznacza posiadanie miejsca pobytu lub miejsca zamieszkania na terenie jednego z ww. państw. Natomiast pojęcia "pobyt" oraz "zamieszkanie" zostały zdefiniowane w przepisach prawa wspólnotowego - w art. 1 lit. j i k rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE z 2004 r. L 166, s. 1 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 5, s. 72 ze zm.).

●"Pobyt" w rozumieniu niniejszego rozporządzenia oznacza "pobyt czasowy". Natomiast "zamieszkanie" w świetle art. 1 lit. k ww. rozporządzenia oznacza "miejsce, w którym osoba zwykle przebywa". Interpretacja pojęcia "miejsce zamieszkania" pojawia się również w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. W orzeczeniu w sprawie di Paolo (C-76/76) ETS uznał, że pod pojęciem "państwa członkowskiego, w którym pracownik zamieszkuje" należy rozumieć państwo, w którym pracownik" (...) zwykle mieszka i gdzie koncentrują się jego interesy życiowe".

Pojęcie "miejsce zamieszkania" jest zdefiniowane również w polskim prawie wewnętrznym. Regulacje dotyczące miejsca zamieszkania określa kodeks cywilny. Zgodnie z art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Spod zakresu pojęcia przebywania wyłączone zostały wszelkie wyjazdy lub pobyty o charakterze turystycznym, leczniczym lub związane z podjęciem przez dziecko kształcenia poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej. Oznacza to, że procedura określona w art. 16 ust. 1 nie ma zastosowania w przypadku wyjazdu osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub członka jej rodziny poza granice Polski w celu pobytu turystycznego, leczniczego lub związanego z podjęciem przez dziecko kształcenia poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

●Przekazanie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wraz z dokumentami do marszałka województwa może nastąpić w przypadku przebywania osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub członka jej rodziny w jednym z państw wymienionych w art. 16 ust. 1 u.p.p.w.d. Tym samym organ właściwy nie może przekazać sprawy marszałkowi województwa w przypadku, gdy nie jest możliwe ustalenie państwa faktycznego przebywania ww. osób.

●Przed przekazaniem wniosku wraz z dokumentami marszałkowi województwa organ właściwy powinien przeprowadzić postępowanie sprawdzające, mające na celu ustalenie dwóch okoliczności czy faktów: charakteru przebywania (czy jest to charakter turystyczny, zarobkowy, leczniczy, inny) i faktycznego miejsca przebywania osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub członków jej rodziny.

●Gdy osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze lub członkowie jej rodziny przebywają poza granicami RP w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Szwajcarii właściwym sposobem postępowania wydaje się być zastosowanie art. 75 par. 2 k.p.a, czyli przyjęcie od wnioskodawcy oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań co do charakteru wyjazdu lub pobytu oraz miejsca pobytu poza granicami RP.

●Artykuł 16 ust. 2 u.p.p.w.d. ma zaś zastosowanie w sytuacji, gdy osobie ustalono już prawo do świadczenia wychowawczego, a więc ewentualna koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego nastąpi w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze lub po dniu wydania decyzji przyznającej to świadczenie. Kolejną przesłanką powodującą konieczność zastosowania tego przepisu jest wyjazd członka rodziny wnioskodawcy (w tym także samego wnioskodawcy) do jednego z państw, w którym stosuje się przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w trakcie otrzymywania świadczenia wychowawczego. Zaistnienie ww. przesłanek nakłada na organ właściwy obowiązek wystąpienia do marszałka województwa o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Procedura określona w art. 16 ust. 2 u.p.p.w.d., analogicznie jak procedura uregulowana w art. 16 ust. 1 u.p.p.w.d., nie ma zastosowania w razie wyjazdu osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub członka jej rodziny poza granice Polski w celu pobytu turystycznego, leczniczego lub związanego z podjęciem przez dziecko kształcenia poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

●W każdej sytuacji, gdy organ właściwy poweźmie wiadomość o wyjeździe członka rodziny wnioskodawcy (w tym samego wnioskodawcy) poza granice RP do państwa objętego koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy jest zobowiązany niezwłocznie przeprowadzić postępowanie mające na celu ustalenie charakteru wyjazdu lub pobytu oraz miejsca pobytu.

W przypadku gdy w ramach ww. postępowania organ właściwy stwierdzi, że wyjazd lub pobyt wnioskodawcy albo członka rodziny wnioskodawcy ma charakter turystyczny lub inny określony w art. 16 ust. 3 u.p.p.w.d., wszczęte postępowanie powinno zostać umorzone. W sytuacji gdy organ właściwy ustali, że wyjazd lub pobyt nie mają charakteru określonego w art. 16 ust. 3 u.p.p.w.d., organ ten ma obowiązek wystąpić do marszałka województwa o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wyżej omówione postępowanie może zostać pominięte wtedy, gdy organ właściwy będzie dysponował z urzędu wiedzą co do zaistnienia bądź niezaistnienia przesłanek koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Może to mieć miejsce np. wówczas, gdy sprawa dotyczyć będzie osoby, co do której marszałek województwa wydał już wcześniej w tej samej sprawie decyzję w sprawie świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego i poinformował organ właściwy.

●Podsumowując, organ właściwy, tj. wójt, burmistrz bądź prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się lub otrzymującej świadczenie wychowawcze, powinien przeprowadzić czynności procesowe zmierzające do ustalenia:

- miejsca wyjazdu lub pobytu wnioskodawcy lub członków jego rodziny,

- charakteru wyjazdu lub pobytu zarówno w przypadku zaistnienia okoliczności określonych w art. 16 ust. 1, jak i w art. 16 ust. 2 u.p.p.w.d.

●Obowiązek przeprowadzenia czynności procesowych mających na celu ustalenie ww. okoliczności wynika z zasad ogólnych postępowania administracyjnego - zasady uwzględnienia interesu społecznego oraz słusznego interesu strony (art. 7 k.p.a.) oraz zasady szybkości postępowania (art. 12 k.p.a.). W związku z powyższym organ właściwy prowadzący postępowanie administracyjne w sprawie świadczenia wychowawczego powinien w miarę możliwości dążyć do jak najszybszego rozstrzygnięcia sprawy poprzez wydanie decyzji administracyjnej przez uprawniony organ w możliwie najkrótszym terminie. Ustalenie wszelkich okoliczności faktycznych mogących się przyczynić do jak najszybszego wyjaśnienia sprawy na szczeblu jak najbliższym obywatelowi, czyli w gminie jego miejsca zamieszkania, uwzględnia zarówno interes społeczny, jak i słuszny interes strony.

●Wraz z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego organ właściwy powinien przekazać marszałkowi województwa dokumentację zebraną w trakcie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego zawierającą w szczególności następujące informacje niezbędne do prowadzenia dalszego postępowania:

- adres zamieszkania wnioskodawcy lub członka jego rodziny poza granicami Polski na obszarze państwa członkowskiego UE lub EOG, oraz

- charakter i cel wyjazdu lub pobytu poza granicami RP na obszarze państwa członkowskiego UE lub EOG.

W sytuacji gdy nie jest możliwe ustalenie ww. informacji, przekazywanie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego do marszałka województwa nie jest uzasadnione, ponieważ brak ww. danych praktycznie uniemożliwia marszałkowi województwa jednoznaczne rozstrzygnięcie, czy w danej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

●Artykuł 16 ust. 4 i ust. 5 u.p.p.w.d. określa obowiązki marszałka województwa. Po otrzymaniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wraz z dokumentacją, na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. marszałek województwa ustala, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zadaniem marszałka województwa jest określenie, na podstawie właściwego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 i nr 987/2009 właściwego ustawodawstwa, tj. ustalenie, czy w danej sprawie istnieją przesłanki zastosowania prawa wspólnotowego, czy też powinna ona zostać rozstrzygnięta wyłącznie w oparciu na przepisach prawa krajowego.

●W art. 16 ust. 5, 6 i 7 u.p.p.w.d. zostały określone obowiązki marszałka województwa, w przypadku gdy ustali on, że w danej sprawie mają zastosowanie unijne przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Gdy przed wydaniem decyzji ustalającej prawo do świadczenia wychowawczego w związku z zaistnieniem przesłanek określonych w art. 16 ust. 1 u.p.p.w.d. wniosek zostanie przekazany do marszałka województwa, który ustali, że w danej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, sprawa ta nie trafia ponownie do samorządu gminnego, tj. do organu właściwego, którym w świetle art. 2 pkt 11 u.p.p.w.d. jest wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się lub otrzymującej świadczenie wychowawcze. W tej sytuacji z art. 16 ust. 5 u.p.p.w.d. wyraźnie wynika, że organem wydającym decyzję w sprawie świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego jest marszałek województwa.

●Zaistnienie uprawnienia do świadczenia o charakterze rodzinnym w innym państwie (tj. w państwie objętym koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego) powoduje pojawienie się właściwości rzeczowej marszałka województwa. Tym samym powoduje to zmianę właściwości organu uprawnionego do prowadzenia postępowania i wydania decyzji na terytorium RP z organu właściwego - wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, na marszałka województwa.

Istotne jest to, że moment zaistnienia uprawnienia do świadczeń w innym państwie nie jest tożsamy ze złożeniem w tym państwie wniosku o świadczenie ani z momentem przyznania tych świadczeń. Moment ten powinien być wyznaczony przez marszałka województwa na podstawie odpowiednich przepisów rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 i nr 987/2009.

W przypadku zaś gdy organ właściwy wystąpi do marszałka województwa z wnioskiem o ustalenie, czy mają zastosowanie unijne przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z zaistnieniem okoliczności określonych w art. 16 ust. 2 u.p.p.w.d. i marszałek województwa ustali, że w danej sprawie mają zastosowanie ww. przepisy, organ właściwy dokonuje czynności określonych w art. 16 ust. 6 u.p.p.w.d. W tej sytuacji organ właściwy jest zobowiązany uchylić decyzję przyznającą świadczenie wychowawcze od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu państwa, o którym mowa w art. 16 ust. 1 u.p.p.w.d. w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wyłączną kompetencję do uchylenia decyzji administracyjnej ma ten organ, który wydał decyzję. Oznacza to, że w takiej sytuacji decyzję przyznającą świadczenie wychowawcze jest zobowiązany uchylić ten organ właściwy, który tę decyzję wydał. Uchylenie ww. decyzji powinno nastąpić ze skutkiem od dnia wskazanego w informacji marszałka województwa przekazanej na mocy art. 16 ust. 6 u.p.p.w.d. To z kolei powoduje konieczność wydania przez marszałka województwa, na podstawie art. 16 ust. 6 w związku z art. 11 u.p.p.w.d., decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu państwa, o którym mowa w ust. 1, w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

●Należy zauważyć, że konstrukcja przepisów u.p.p.w.d. dotycząca procedury postępowania w przypadkach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego powoduje, iż strona postępowania, w sprawie której marszałek województwa ustalił, iż mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i w konsekwencji organ właściwy uchylił decyzję przyznającą świadczenie wychowawcze, nie ponosi żadnych konsekwencji w związku ze zmianą właściwości rzeczowej organu zobowiązanego do dalszego prowadzenia postępowania w sprawie.

●W drodze postępowania prowadzonego na podstawie art. 16 ust. 4 marszałek województwa może ustalić, że w danej sprawie będą miały zastosowanie wyłącznie przepisy krajowe - w tej sprawie nie będą stosowane przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Sposób postępowania w przypadku ustalenia przez marszałka województwa, że w danej sprawie właściwe jest jedynie ustawodawstwo polskie, reguluje art. 16 ust. 8 i 9 u.p.p.w.d.

W świetle art. 16 ust. 8 marszałek województwa dokonuje dwóch czynności:

- przekazuje sprawę organowi właściwemu w celu ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, jeśli organ właściwy nie przyznał wcześniej świadczenia wychowawczego danej osobie, tj. w sytuacji określonej w art. 16 ust. 1 u.p.p.w.d.,

- informuje organ właściwy o tym, że w danej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, jeżeli decyzja przyznająca świadczenie wychowawcze została już wydana przez organ właściwy, tj. w sytuacji określonej w art. 16 ust. 2 u.p.p.w.d.

W przypadku przekazania przez marszałka województwa informacji, o której mowa w art. 16 ust. 8 pkt 2 u.p.p.w.d. (tj. informacji o tym, że w danej sprawie nie mają zastosowania przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego), decyzja wydana przez organ właściwy pozostaje w mocy i jest realizowana do końca okresu, na jaki świadczenie zostało przyznane.

●Z kolei art. 16 ust. 9 u.p.p.w.d. reguluje obowiązki organu właściwego, w sytuacji gdy marszałek województwa ustali, że nie mają zastosowania przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w sprawie, w której nie wydano wcześniej decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze na dany okres. Organ właściwy po otrzymaniu tej sprawy od marszałka województwa, w celu ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego jest zobowiązany ustalić prawo do świadczenia wychowawczego od miesiąca złożenia wniosku przez wnioskodawcę, a więc zgodnie z art. 18 u.p.p.w.d.

●W każdym przypadku przyznania świadczenia wychowawczego świadczenie to wypłaca organ właściwy, tj. wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Oznacza to, że również w sytuacji gdy świadczenie wychowawcze zostało przyznane decyzją marszałka województwa, a więc w sprawie, w której mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia, świadczenie to wypłaca organ właściwy. Kwestia ta została jednoznacznie uregulowana w art. 11 ust. 3 u.p.p.w.d.

●Artykuł 16 ust. 10 i 11 u.p.p.w.d. reguluje kwestie właściwości organów w zakresie dochodzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Na zasadach określonych w art. 25 u.p.p.w.d. marszałek województwa ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Przy zwrocie przez instytucję państwa, o którym mowa w art. 16 ust. 1 u.p.p.w.d., nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, marszałek województwa może umorzyć pozostałą kwotę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w całości lub w części, w szczególności jeżeli pozostała kwota wynika z różnicy kursowej.

●Artykuł 16 ust. 11 u.p.p.w.d. daje marszałkowi województwa uprawnienie do umorzenia tej część nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, która nie została zwrócona przez instytucję państwa, o którym mowa w art. 16 ust. 1 u.p.p.w.d. Tym samym regulacja ta zapobiega niedopuszczalnej w myśl przepisów unijnych ewentualności podwójnego potrącania świadczeń. Rozstrzygnięcie w indywidualnej sprawie, czy i w jakiej kwocie zostanie umorzone nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w całości lub w części, z uwzględnieniem kwoty zwrotu dokonanej przez państwo, o którym mowa w art. 16 ust. 1, należy do marszałka województwa.

●Ponadto, zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 3 u.p.p.w.d., za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6 (tj. w sytuacji, gdy marszałek województwa ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego), za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze.

Od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w ww. sytuacji naliczane są odsetki ustawowe. [przykłady 1 i 2]

1. Organ właściwy oraz marszałek województwa prowadzący postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego są obowiązani do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji od organów podatkowych lub ministra właściwego do spraw finansów publicznych, organów emerytalno-rentowych oraz z rejestrów publicznych, w tym z rejestru PESEL, o którym mowa w przepisach o ewidencji ludności, drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, lub drogą pisemną, odpowiednio:

1) informacji o dochodzie podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych każdego członka rodziny, udzielanych przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego, zawierających dane o wysokości:

a) dochodu,

b) składek na ubezpieczenia społeczne odliczonych od dochodu,

c) należnego podatku;

2) danych, o których mowa w art. 14 ust. 2 pkt 1 lit. a, b, d, f, g oraz k;

3) informacji o wysokości składek na ubezpieczenie zdrowotne, w tym informacji o wysokości składek od poszczególnych płatników i okresach opłacania przez nich tych składek;

4) informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721, z późn. zm.), obejmującej następujące dane:

a) datę i rodzaj wydanego orzeczenia,

b) datę złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności,

c) okres, na jaki zostało wydane orzeczenie.

2. W przypadku, gdy w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności znajduje się więcej niż jedno orzeczenie wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, dotyczące tej samej osoby, informacja, o której mowa w ust. 1 pkt 4, jest przekazywana wyłącznie na podstawie orzeczeń, które potwierdzają prawo do świadczenia wychowawczego.

3. W przypadku braku w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności informacji, o której mowa w ust. 1 pkt 4, organ właściwy oraz marszałek województwa prowadzący postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego wzywają osobę, o której mowa w art. 13 ust. 1, do dołączenia orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności.

4. W przypadku awarii systemów teleinformatycznych służących do wymiany informacji drogą elektroniczną, o której mowa w ust. 1, organ właściwy oraz marszałek województwa prowadzący postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego uzyskują informacje, o których mowa w ust. 1, w drodze pisemnej wymiany informacji. Organy podatkowe, organy emerytalno-rentowe oraz podmioty prowadzące rejestry publiczne przekazują te informacje niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 14 dni od dnia otrzymania wniosku organu właściwego lub marszałka województwa prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego.

5. W przypadku braku możliwości samodzielnego uzyskania przez organ właściwy lub marszałka województwa informacji, o których mowa w ust. 1 pkt 1-3, z przyczyn nieleżących po stronie organu właściwego lub marszałka województwa, organ właściwy lub marszałek województwa prowadzący postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego wzywają osobę, o której mowa w art. 13 ust. 1, do dołączenia tych informacji.

●Przepis wskazuje informacje, które organ właściwy oraz marszałek województwa powinni pozyskać, udokumentować oraz zweryfikować samodzielnie. Obejmują one informacje o dochodzie członka rodziny podlegającym opodatkowaniu na podstawie art. 27, 30b, 30c, 30e oraz 30f u.p.d.o.f., czyli dochodzie opodatkowanym na zasadach ogólnych, obejmującym dochody:

- podlegające opodatkowaniu na zasadach ogólnych zgodnie z art. 27 u.p.d.o.f.,

- uzyskane z odpłatnego zbycia papierów wartościowych lub pochodnych instrumentów finansowych, w tym z realizacji praw wynikających z tych instrumentów,

- z odpłatnego zbycia udziałów (akcji) oraz z tytułu objęcia udziałów (akcji) za wkład niepieniężny w postaci innej niż przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część (art. 30b u.p.d.o.f.),

- z pozarolniczej działalności gospodarczej lub działów specjalnych produkcji rolnej uzyskanych przez podatników rozliczających się podatkiem linowym na podstawie art. 30c u.p.d.o.f., z zastrzeżeniem art. 29, 30 i 30d u.p.d.o.f. (art. 30 c u.p.d.o.f.),

- z odpłatnego zbycia nieruchomości lub ich części oraz udziału w nieruchomości, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego lub użytkowego oraz prawa do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej oraz prawa wieczystego użytkowania gruntów (art. 30e u.p.d.o.f.),

- zagranicznej spółki kontrolowanej uzyskane przez podatnika podlegającego nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu (art. 30 f u.p.d.o.f.)

Dane te powinny zawierać:

- informacje o wysokości dochodu, wysokości składki na ubezpieczenie społeczne odliczonej od tegoż dochodu oraz należnym podatku,

- znajdujące się w bazie PESEL informacje o: imieniu i nazwisku członka rodziny oraz jego dacie urodzenia, numerze PESEL, stanie cywilnym, obywatelstwie oraz płci,

- informacje o wysokości składek na ubezpieczenie zdrowotne członka rodziny, ze wskazaniem wysokości składek od poszczególnych płatników oraz okresów, w jakich były one odprowadzane,

- potwierdzenie faktu legitymowania się przez dziecko będące członkiem rodziny odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie u.r.z.s.z.o.n., ze wskazaniem podstawowych informacji zawierających wskazanie rodzaju orzeczenia, jego daty, daty wystąpienia z wnioskiem o wydanie tegoż orzeczenia oraz okresu, na jaki zostało ono wydane.

●Zgodnie z art. 3 u.r.z.s.z.o.n. ustawodawca ustalił trzy stopnie niepełnosprawności: znaczny, umiarkowany oraz lekki. Ponadto zgodnie z przepisami u.r.z.s.z.o.n. dla osób, które nie ukończyły 16. roku życia, nie określa się stopnia niepełnosprawności, lecz jedynie zalicza się je do kategorii osób niepełnosprawnych. Informację o odpowiednim orzeczeniu organ właściwy oraz marszałek województwa powinni pozyskać z Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności (EKSMOON), który został utworzony na podstawie art. 6d u.r.z.s.z.o.n.

Podstawowym celem EKSMOON jest gromadzenie danych dotyczących procesu orzekania o niepełnosprawności, wspomaganie rejestracji i procesu wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez wojewódzkie i powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Ponadto system ten jest wykorzystywany do kontroli wniosków i odwołań oraz orzeczeń, a także do prowadzenia bieżących analiz przez pełnomocnika rządu ds. osób niepełnosprawnych. Warunki techniczne do funkcjonowania systemu zapewnia minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego.

Należy podkreślić, że w sytuacji gdy w EKSMOON znajduje się więcej niż jedno orzeczenie wydane na podstawie u.r.z.s.z.o.n. dotyczące danej osoby, organ właściwy oraz marszałek województwa pozyskają tylko orzeczenie niezbędne do potwierdzenia uprawnienia do świadczenia wychowawczego. W sytuacji gdy osoba wskaże we wniosku o świadczenie wychowawcze, że członkiem jej rodziny jest dziecko legitymujące się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności, a fakt ten nie zostanie potwierdzony przy użyciu EKSMOON, organ właściwy lub marszałek województwa wezwie osobę, która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie wychowawcze, o przedłożenie właściwego orzeczenia.

●Powyższe rozwiązanie jest odstępstwem od ogólnej zasady wyrażonej w art. 17 u.p.p.w.d., która nakazuje organowi właściwemu oraz marszałkowi województwa prowadzącym postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego samodzielne pozyskanie określonych w tym przepisie danych. Co do zasady podmioty te powinny pozyskać ww. informacje elektronicznie za pośrednictwem Centralnego Systemu Informatycznego Zabezpieczenia Społecznego (Emp@tia). Jeśli ze względu na awarię techniczną, organ właściwy lub marszałek województwa nie będzie w stanie pozyskać drogą elektroniczną ww. danych, zgodnie z art. 17 ust. 4 u.p.p.w.d., powinien on ustalić te informacje w drodze pisemnej wymiany informacji. W takim przypadku może on wystąpić ze zbiorczym wnioskiem do właściwego organu, w którym wystąpi o udzielenie informacji dotyczących wielu osób. Organy podatkowe, właściwe organy emerytalno-rentowe oraz podmioty prowadzące rejestry publiczne mają obowiązek niezwłocznego przekazania informacji, jednak nie później niż w ciągu 14 dni od otrzymania wniosku.

Ustawodawca przewidział w art. 17 ust. 5 u.p.p.w.d., że w sytuacjach wyjątkowych, gdy organ właściwy oraz marszałek województwa z przyczyn niezależnych nie będą w stanie sami pozyskać informacji określonych w art. 17 ust. 1 u.p.p.w.d., mogą wezwać osobę występującą z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego o dołączenie do wniosku odpowiednich dokumentów.

Należy podkreślić, że zgodnie z art. 17 u.p.p.w.d., organ właściwy oraz marszałek województwa muszą najpierw podjąć działania zmierzające do samodzielnego pozyskania informacji określonych w art. 17 ust. 1 u.p.p.w.d. i dopiero gdy okażą się one nieskuteczne, mogą wezwać osobę, która wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, do jego uzupełnienia o ww. informacje pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpatrzenia.

Ponadto należy zauważyć, że podmioty realizujące świadczenia wychowawcze zgodnie z art. 220 k.p.a. nie mogą żądać od strony postępowania ani zaświadczeń, ani oświadczeń na potwierdzenie faktów lub stanów prawnych, które są im znane z urzędu. Oznacza to, że jeżeli podmioty te posiadają już określone informacje, np. na temat sytuacji dochodowej osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze w związku z prowadzonymi wcześniej postępowaniami w sprawach o świadczenia rodzinne lub o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to nie mogą ponownie żądać dokumentów na potwierdzenie tych faktów.

1. Prawo do świadczenia wychowawczego ustalane jest na okres od dnia 1 października do dnia 30 września roku następnego.

2. Prawo do świadczenia wychowawczego ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu, o którym mowa w ust. 1, nie wcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką lub przysposobienia dziecka.

3. Jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się, począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

4. W przypadku gdy prawo do świadczenia wychowawczego uzależnione jest od niepełnosprawności dziecka, prawo do świadczenia wychowawczego ustala się na okres, o którym mowa w ust. 1, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. W tym przypadku prawo do świadczenia wychowawczego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia, nie dłużej jednak niż do końca okresu, o którym mowa w ust. 1.

5. W razie utraty dochodu prawo do świadczenia wychowawczego ustala się od pierwszego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła utrata dochodu, nie wcześniej jednak niż od miesiąca złożenia wniosku.

6. W przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczenia wychowawczego, świadczenie nie przysługuje od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty.

●Przepis określa daty graniczne przyznawania świadczenia wychowawczego: datę początkową i datę końcową. Regulacje te są identyczne jak regulacje obowiązujące w tym zakresie w ustawie z 27 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 169).

W art. 18 ust. 1 u.p.p.w.d. określono ogólną zasadę ustalania prawa do świadczenia wychowawczego na dany okres. Zgodnie z tym przepisem prawo do świadczenia wychowawczego ustalane jest co do zasady na okres od 1 października do 30 września roku następnego. Pierwszy okres, na który jest ustalane prawo do świadczenia wychowawczego, rozpoczął się z dniem wejścia w życie ustawy (czyli 1 kwietnia 2016 r.) i kończy się 30 września 2017 r. - wynika to z przepisu przejściowego, art. 48 ust. 1 u.p.p.w.d.

●Artykuł 18 ust. 2 u.p.p.w.d. reguluje datę początkową, od jakiej ustala się prawo do świadczenia wychowawczego. Co do zasady prawo to ustala się od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Warunkiem ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego jest złożenie wniosku wraz z prawidłowo wypełnionymi dokumentami.

Jednocześnie należy pamiętać o przepisie przejściowym z art. 49 u.p.p.w.d. Zgodnie z art. 49 ust. 1 u.p.p.w.d. w przypadku złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy prawo do świadczenia wychowawczego na podstawie tego wniosku ustala się, począwszy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, tj. od 1 kwietnia 2016 r.

Ustalenie i wypłata świadczenia wychowawczego w przypadku złożenia wniosku w ustawowym terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy następuje w ciągu 3 miesięcy, licząc od dnia złożenia wniosku z prawidłowo wypełnionymi dokumentami.

●Prawo do świadczenia wychowawczego nie może jednak zostać ustalone wcześniej niż odpowiednio od urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką lub przysposobienia dziecka.

Szczególna regulacja dotycząca daty początkowej, od której prawo do świadczenia wychowawczego jest ustalane, dotyczy prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności. Świadczeniem wychowawczym uzależnionym od niepełnosprawności jest świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko (rozumiane jako jedyne lub najstarsze dziecko w rodzinie w wieku do ukończenia 18. roku życia), które jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego wyższego w przypadku, gdy członkiem rodziny jest dziecko niepełnosprawne. Natomiast pod pojęciem dziecka niepełnosprawnego w myśl art. 2 pkt 9 u.p.p.w.d. należy rozumieć dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności określonym w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych albo orzeczeniem o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności.

Prawo do świadczenia wychowawczego w sytuacji, gdy zostaną spełnione warunki określone w art. 18 ust. 2, ustala się za okres wstecz uwzględniający czas rozpatrywania sprawy przez organ właściwy do ustalania niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

Prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w sytuacji, gdy członkiem rodziny jest dziecko niepełnosprawne, ustala się, począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, jeżeli zostaną spełnione warunki określone w art. 18 ust. 2 u.p.p.w.d. Aby prawo do świadczenia wychowawczego mogło zostać ustalone od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego musi zostać złożony w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

●Należy podkreślić, że postępowanie np. o ustalenie stopnia niepełnosprawności jest odrębnym postępowaniem od postępowania w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego i złożenie wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności nie wszczyna postępowania o świadczenie wychowawcze. Dlatego też konieczne jest złożenie oddzielnego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego.

●Artykuł 18 ust. 4 u.p.p.w.d. określa daty końcowe przyznawania świadczenia wychowawczego uzależnionego od niepełnosprawności dziecka. Co do zasady, w przypadku gdy członkiem rodziny jest dziecko niepełnosprawne zdefiniowane w art. 2 pkt 9 u.p.p.w.d., prawo do świadczenia wychowawczego ustala się na okres od 1 października do 30 września roku następnego. Jednak w sytuacji gdy orzeczenie o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony, prawo do świadczenia ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia, nie dłużej jednak niż do 30 września roku następnego.

●W art. 18 ust. 5 u.p.p.w.d. została uregulowana początkowa data, od której ustala się prawo do świadczenia wychowawczego w przypadku utraty dochodu. Natomiast w art. 18 ust. 6 u.p.p.w.d. określono datę końcową otrzymywania świadczenia wychowawczego w przypadku uzyskania dochodu. Należy podkreślić, że nie każda utrata czy uzyskanie dochodu będą powodowały uzyskanie lub utratę prawa do świadczenia wychowawczego.

Artykuł 18 ust. 5 i 6 u.p.p.w.d. dotyczy tylko tych sytuacji, w których wnioskodawca ubiega się o świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko, bowiem tylko wtedy sytuacja dochodowa rodziny wnioskodawcy (utrata/uzyskanie dochodu) ma wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Ponadto odpowiednio art. 8 ust. 5 i 6 u.p.p.w.d. stosuje się tylko do utraty/uzyskania dochodu w rozumieniu art. 2 pkt 19 i 20 u.p.p.w.d. Definicja utraty i uzyskania dochodu została omówiona w komentarzu do art. 2 pkt 19 i 20 u.p.p.w.d. i art. 7 u.p.p.w.d. [przykłady 3-6]

1. W przypadku złożenia nieprawidłowo wypełnionego wniosku, podmiot realizujący świadczenie wychowawcze wzywa pisemnie osobę ubiegającą się o świadczenie do poprawienia lub uzupełnienia wniosku w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania. Niezastosowanie się do wezwania skutkuje pozostawieniem wniosku bez rozpatrzenia.

2. W przypadku, gdy osoba złoży wniosek bez wymaganych dokumentów, podmiot realizujący świadczenie wychowawcze przyjmuje wniosek i wyznacza termin nie krótszy niż 14 dni i nie dłuższy niż 30 dni na uzupełnienie brakujących dokumentów. Niezastosowanie się do wezwania skutkuje pozostawieniem wniosku bez rozpatrzenia.

3. W przypadku, gdy przyczyną niedostarczenia wymaganego dokumentu przez osobę składającą wniosek jest brak wydania dokumentu przez właściwą instytucję w ustawowo określonym w odrębnych przepisach terminie, świadczenie wychowawcze przysługuje, począwszy od miesiąca, w którym wniosek został złożony.

●Artykuł 19 u.p.p.w.d. jest przepisem szczególnym w stosunku do odpowiedniej regulacji k.p.a. (art. 64 par. 2 k.p.a.). Należy podkreślić, że organ administracji publicznej jest zobowiązany do przyjęcia każdego podania. Zgodnie z art. 63 par. 2 k.p.a. podanie (żądanie, wyjaśnienia, odwołanie, zażalenie) powinno zawierać co najmniej wskazanie osoby, od której pochodzi, jej adres i żądanie oraz czynić zadość innym wymaganiom ustalonym w przepisach szczególnych. Jeśli w podaniu nie został wskazany adres wnoszącego, a organ nie jest w stanie ustalić tego adresu na podstawie posiadanych danych, podanie takie pozostawia się bez rozpoznania (art. 64 par. 1 k.p.a.). Powyższe oznacza, że odmowa przyjęcia wniosku jest działaniem bezprawnym. Organ właściwy ma obowiązek przyjąć każdy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego i nie może odmówić przyjęcia wniosku, który zawiera braki formalne.

●Artykuł 19 u.p.p.w.d., który zawiera identyczną regulację jak obowiązująca w tym zakresie regulacja w u.ś.r., rozróżnia dwa rodzaje nieprawidłowości, jakie mogą dotyczyć wniosku - złożenie nieprawidłowo wypełnionego wniosku oraz złożenie wniosku bez wymaganych dokumentów. Jednocześnie u.p.p.w.d. przewiduje, że konsekwencją nieusunięcia tych nieprawidłowości w wyznaczonym terminie będzie ten sam skutek - pozostawienie wniosku bez rozpatrzenia.

●Zgodnie z art. 19 ust. 1 u.p.w.w.d., w sytuacji gdy osoba złoży nieprawidłowo wypełniony wniosek, organ właściwy oraz marszałek województwa wzywa pisemnie osobę ubiegającą się o świadczenie do poprawienia lub uzupełnienia wniosku w terminie 14 dni od otrzymania wezwania.

●Za nieprawidłowo wypełniony należy uznać wniosek, w którym osoba nie wypełniła wszystkich koniecznych rubryk, wniosek zawierający błędy w wypełnionych rubrykach, a także wniosek niezłożony na właściwym formularzu stanowiącym załącznik nr 1 do r.s.t.p.s.ś.w.

●Należy podkreślić, że pisemne wezwanie do poprawienia lub uzupełnienia wniosku powinno spełniać określone wymogi formalne. W związku z tym, poza określeniem daty, nazwy podmiotu, od którego pochodzi, podpisu osoby upoważnionej, musi zawierać także wskazanie nieprawidłowości, które powinny zostać usunięte przez osobę składającą wniosek, termin wyznaczony do ich usunięcia oraz określenie konsekwencji nieusunięcia nieprawidłowości w wyznaczonym terminie.

●Ustawodawca ściśle określił termin przewidziany do poprawy nieprawidłowo złożonego wniosku. Wynosi on 14 dni od otrzymania wezwania przez osobę. Zgodnie z art. 57 par. 1 k.p.a., jeśli początkiem terminu określonego w dniach jest pewne zdarzenie - w tym przypadku skuteczne doręczenie osobie wezwania - przy obliczaniu tego terminu nie uwzględnia się dnia, w którym zdarzenie to nastąpiło. Upływ ostatniego z wyznaczonej liczby dni uważa się za koniec terminu.

●Natomiast w przypadku gdy wnioskodawca złoży wniosek bez wymaganych dokumentów, podmiot realizujący świadczenie wychowawcze ma obowiązek przyjąć wniosek i wezwać do jego uzupełnienia o brakujące dokumenty w terminie nie krótszym niż 14 dni i nie dłuższym niż 30 dni. W takiej sytuacji organ właściwy lub marszałek województwa jest zobowiązany do dokładnego określenia, o jakie dokumenty należy uzupełnić wniosek, oraz wskazania, w jakiej formie i w jakim terminie powinny one zostać dołączone do wniosku.

●Należy podkreślić, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.p.p.w.d. podmiot realizujący świadczenia wychowawcze ma obowiązek pozyskania niektórych danych samodzielnie. Regulacja ta została szczegółowo omówiona w komentarzu do art. 17 u.p.p.w.d.

●Konsekwencją niezastosowania się osoby, która wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, do wezwania organu o poprawienie tego wniosku lub do uzupełnienia go o wymagane dokumenty, jest pozostawienie wniosku bez rozpatrzenia. Zarówno przepisy u.p.p.w.d., jak i przepisy wykonawcze do tej ustawy nie wskazują, w jakiej formie prawnej organ właściwy oraz marszałek powinni pozostawić wniosek bez rozpatrzenia. Jednolite i ugruntowane orzecznictwo wojewódzkich sądów administracyjnych w zakresie analogicznych uregulowań u.ś.r. wskazuje, że pozostawienie wniosku bez rozpatrzenia jest czynnością materialno-techniczną¹ i w związku z brakiem właściwej podstawy prawnej organ nie może rozstrzygnąć o pozostawieniu wniosku bez rozpatrzenia w drodze decyzji administracyjnej czy postanowienia².

●Podmiot realizujący świadczenia wychowawcze ma obowiązek pisemnie zawiadomić osobę, która złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze, o pozostawieniu jej wniosku bez rozpatrzenia. Jednocześnie należy podkreślić, że w takiej sytuacji osobie przysługuje zażalenie do organu wyższego stopnia na podstawie art. 37 par. 1 k.p.a., a następnie w razie nieuwzględnienia zażalenia skarga na bezczynność organu do sądu administracyjnego.

●Natomiast w sytuacji gdy wnioskodawca poprawi lub uzupełni wniosek o wymagane dokumenty w terminie wskazanym przez organ właściwy lub marszałka województwa organ właściwy uzna wniosek za skutecznie złożony w pierwotnej dacie jego skierowania do organu właściwego.

●Zgodnie z art. 19 ust. 3 u.p.p.w.d., w przypadku gdy przyczyną niedostarczenia wymaganego dokumentu przez osobę składającą wniosek jest brak wydania dokumentu przez właściwą instytucję w terminie ustawowo określonym w odrębnych przepisach, świadczenie wychowawcze przysługuje, począwszy od miesiąca, w którym wniosek został złożony. Powyższe rozwiązanie ma chronić osoby wnioskujące o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przed negatywnymi skutkami opieszałości oraz brakiem działania odpowiednich organów.

1. W przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie.

2. Osoby otrzymujące świadczenie wychowawcze, instytucje publiczne i organizacje pozarządowe są obowiązane do udzielania, na żądanie organu właściwego lub marszałka województwa, wyjaśnień oraz informacji co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

●Sytuacja podmiotu uprawionego do świadczenia wychowawczego przez okres, na jaki zostało ustalone prawo do tego świadczenia, nie musi być stała. Zmiany sytuacji rodzinnej osoby uprawionej do świadczenia wychowawczego mogą mieć różną postać. Może to być np. zmiana sytuacji dochodowej rodziny, zmiana składu rodziny czy też zaistnienie negatywnych przesłanek powodujących utratę prawa do świadczenia wychowawczego, m.in. zawarcie przez dziecko związku małżeńskiego.

●Ustawodawca, wychodząc naprzeciw mogącym się pojawiać różnym zmianom sytuacji osób pobierających świadczenie wychowawcze w trakcie okresu, na jaki świadczenie zostało przyznane, wskazał określony sposób postępowania tych osób.

●W art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. na osobę otrzymującą świadczenie wychowawcze został nałożony obowiązek niezwłocznego powiadamiania organu wypłacającego to świadczenie o wystąpieniu wszelkich zmian mogących mieć wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Istotne jest to, że obowiązek ten nie dotyczy każdej zmiany sytuacji osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, lecz dotyczy zmiany mającej wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W przypadku osoby pobierającej świadczenie wychowawcze na jedyne, a więc w rozumieniu u.p.p.w.d. pierwsze dziecko zmianą sytuacji, która może mieć wpływ na prawo do świadczenia, jest zmiana sytuacji dochodowej, np. uzyskanie zatrudnienia przez członka rodziny, ponieważ prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko jest uzależnione od spełniania kryterium dochodowego. Natomiast w przypadku świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko w rodzinie zmianą sytuacji, która może mieć wpływ na prawo do świadczenia, jest np. zmiana liczby członków rodziny.

●Obowiązek określony w komentowanym art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. dotyczy osoby otrzymującej świadczenie wychowawcze, a więc matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka lub opiekuna prawnego dziecka.

●Komentowany przepis nakłada na osobę otrzymującą świadczenie wychowawcze obowiązek powiadamiania organu wypłacającego świadczenie, tj. wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się lub otrzymującej świadczenie wychowawcze, o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do tego świadczenia. Ustawodawca posługuje się tu pojęciem organu wypłacającego, a nie ustalającego prawo do świadczenia. Organ wypłacający to nie zawsze bowiem ten sam organ, który świadczenie przyznał (w sprawach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego właściwym do przyznania świadczenia jest marszałek województwa, a świadczenie na podstawie art. 11 ust. 3 wypłaca organ właściwy w rozumieniu art. 2 pkt 11 u.p.p.w.d.).

●Pouczenie w sprawie obowiązku informowania o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego jest zawarte we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego.

●Niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

●Obowiązek informowania o zmianach w sytuacji dochodowej rodziny, w szczególności o uzyskaniu dochodu, dotyczy wyłącznie osób ubiegających się/otrzymujących świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko w rozumieniu ustawy.

●Artykuł 20 ust. 1 u.p.p.w.d. nie reguluje formy, w jakiej powiadomienie o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego ma zostać dokonane. W związku z powyższym, z powodu braku uregulowania tej kwestii w u.p.p.w.d., należy przyjąć, że zgodnie z art. 28 u.p.p.w.d będą miały zastosowanie przepisy k.p.a. Formy składania podań (żądań, wyjaśnień, odwołań, zażaleń) reguluje art. 63 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem podania (żądania, wyjaśnienia, odwołania, zażalenia) mogą być wnoszone pisemnie, telegraficznie, za pomocą telefaksu lub ustnie do protokołu, a także za pomocą innych środków komunikacji elektronicznej przez elektroniczną skrzynkę podawczą organu administracji publicznej utworzoną na podstawie ustawy z 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1114 ze zm.).

●W myśl art. 63 par. 2 k.p.a. podanie powinno zawierać co najmniej wskazanie osoby, od której pochodzi, jej adres i żądanie oraz czynić zadość innym wymaganiom ustalonym w przepisach szczególnych. W świetle art. 63 par. 3 k.p.a. podanie wniesione pisemnie albo ustnie do protokołu powinno być podpisane przez wnoszącego, a protokół ponadto przez pracownika, który go sporządził. Gdy podanie wnosi osoba, która nie może lub nie umie złożyć podpisu, podanie lub protokół podpisuje za nią inna osoba przez nią upoważniona, czyniąc o tym wzmiankę obok podpisu.

●Podanie wniesione w formie dokumentu elektronicznego powinno:

1) być uwierzytelnione przy użyciu mechanizmów określonych w art. 20a ust. 1 albo 2 ustawy z 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1114 ze zm.);

2) zawierać dane w ustalonym formacie zawartym we wzorze podania określonym w odrębnych przepisach, jeżeli te przepisy nakazują wnoszenie podań według określonego wzoru;

3) zawierać adres elektroniczny wnoszącego podanie.

●Jeżeli podanie wniesione w formie dokumentu elektronicznego nie zawiera adresu elektronicznego, organ administracji publicznej przyjmuje, że właściwy jest adres elektroniczny, z którego nadano podanie wniesione w formie dokumentu elektronicznego, a gdy wniesiono je w innej formie i zawiera ono żądanie, o którym mowa w art. 391 par. 1 pkt 2 k.p.a., doręczenie pism następuje na adres wskazany zgodnie z par. 2, przy czym w pierwszym piśmie poucza się o warunku podania adresu elektronicznego w żądaniu doręczania pism środkami komunikacji elektronicznej.

●Organ administracji publicznej jest zobowiązany potwierdzić wniesienie podania, jeżeli wnoszący tego zażąda. W razie wniesienia podania w formie dokumentu elektronicznego organ jest zobowiązany potwierdzić wniesienie podania przez doręczenie urzędowego poświadczenia odbioru na wskazany przez wnoszącego adres elektroniczny.

●Urzędowe poświadczenie odbioru podania wniesionego w formie dokumentu elektronicznego zawiera:

1) informację o tym, że pisma w sprawie będą doręczane za pomocą środków komunikacji elektronicznej;

2) pouczenie o prawie do rezygnacji z doręczania pism za pomocą środków komunikacji elektronicznej, o którym mowa w art. 391 par. 1d k.p.a.

●Poinformowanie organu właściwego o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego przez osobę otrzymującą to świadczenie rodzi po stronie organu właściwego obowiązek ponownego zweryfikowania prawa do świadczenia wychowawczego.

●Art. 20 ust. 2 u.p.p.w.d. reguluje uprawnienie organu właściwego (wójta, burmistrza lub prezydenta miasta) lub marszałka województwa do występowania z żądaniem udzielenia wyjaśnień i informacji co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego od podmiotów wskazanych w tym przepisie. Organ właściwy oraz marszałek województwa mogą żądać udzielenia od organów wyjaśnień i informacji tylko co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Oznacza to, że z uprawnienia uregulowanego w komentowanym przepisie nie mogą skorzystać w celu pozyskania informacji, które nie mają wpływu na prawo do świadczenia. Organ właściwy lub marszałek województwa na mocy art. 20 ust. 2 u.p.p.w.d. nie może żądać udostępnienia wyjaśnień lub informacji, które wykraczają poza zakres ustalania prawa do świadczenia wychowawczego. Przepis art. 20 ust. 2 umożliwia wystąpienie przez organ właściwy lub marszałka województwa z żądaniem udzielenia:

- wyjaśnień, a więc ustosunkowania się do stanu już istniejącego znanego organowi, lecz z jakichś przyczyn wątpliwych czy sprzecznych, oraz

- informacji, a więc okoliczności nowych.

Przepis nie wskazuje formy, w jakiej organ właściwy lub marszałek województwa może wystąpić z żądaniem udzielenia wyjaśnień i informacji co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

●Art. 20 ust. 3 wskazuje podmioty zobowiązane do udzielenia wyjaśnień i informacji w przypadku, gdy z takim żądaniem wystąpi organ właściwy lub marszałek województwa. Są to: osoby otrzymujące świadczenie wychowawcze, instytucje publiczne oraz organizacje pozarządowe.

1. Świadczenie wychowawcze wypłaca się nie później niż ostatniego dnia miesiąca, za który przyznane zostało świadczenie wychowawcze.

2. W przypadku złożenia wniosku w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego po 10. dniu miesiąca, świadczenie wychowawcze za dany miesiąc wypłaca się najpóźniej ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym złożono wniosek.

3. Wnioski w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego na kolejny okres są przyjmowane od dnia 1 sierpnia danego roku.

4. W przypadku gdy osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze na kolejny okres złoży wniosek wraz z dokumentami do dnia 31 sierpnia, ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz wypłata tego świadczenia przysługująca za miesiąc październik danego roku następuje do dnia 31 października tego roku.

5. W przypadku gdy osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze na kolejny okres złoży wniosek wraz z dokumentami w okresie od dnia 1 września do dnia 31 października danego roku, ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz wypłata świadczenia przysługującego za miesiąc październik następuje do dnia 30 listopada tego roku.

6. Podmiot realizujący świadczenie wychowawcze jest obowiązany poinformować osoby ubiegające się o to świadczenie o terminach składania wniosków, o których mowa w ust. 4 i 5.

●Przepis reguluje zagadnienia związane z wypłatą świadczeń wychowawczych. Świadczenia wychowawcze wypłaca organ właściwy, czyli wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby, która wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. W myśl art. 11 ust. 3 u.p.pw.d. także w sytuacji, gdy świadczenia wychowawcze są przyznane decyzją marszałka województwa, wypłaca je organ właściwy.

●Wypłata świadczenia jest czynnością materialno-techniczną mającą na celu wykonanie decyzji administracyjnej. Ogólna zasada wyrażona w art. 21 ust. 1 u.p.p.w.d. wskazuje, że organ właściwy wypłaca świadczenie wychowawcze nie później niż ostatniego dnia miesiąca, za który zostało ono przyznane.

●Zgodnie z art. 18 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. prawo do świadczenia wychowawczego ustala się co do zasady od 1 października do 30 września kolejnego roku, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym do organu właściwego wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. W przypadku odpowiednio: urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką lub przysposobienia dziecka, prawo do świadczenia ustala się nie wcześniej niż od wystąpienia tego zdarzenia.

●Należy podkreślić, że zgodnie z art. 110 k.p.a. w związku z art. 28 u.p.p.w.d. organ właściwy, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej doręczenia lub ogłoszenia osobie, która wystąpiła z wnioskiem. Biorąc pod uwagę, że zgodnie z art. 27 ust. 3 u.p.p.w.d. decyzje przyznające świadczenia wychowawcze są natychmiast wykonalne, wypłata świadczenia wychowawczego musi nastąpić na podstawie decyzji niekoniecznie ostatecznej, jednak skutecznie doręczonej osobie będącej stroną danego postępowania.

●Ustawodawca przewidział, że w przypadku złożenia przez osobę wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego po 10. dniu danego miesiąca, świadczenie wychowawcze za ten miesiąc zostanie wypłacone najpóźniej do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym złożono wniosek. Takie rozwiązanie ma zapewnić organowi wystarczający czas na wydanie decyzji administracyjnej, jej doręczenie oraz wypłatę świadczenia. Jednocześnie należy podkreślić, że gdy osoba wystąpi z wnioskiem o świadczenie wychowawcze do 10. dnia danego miesiąca, powinno ono zostać wypłacone jej w tym samym miesiącu.

●Sposób wypłaty świadczeń wychowawczych zależy od decyzji podmiotu realizującego te świadczenia. Wypłata może nastąpić przelewem na konto bankowe, a także w ustalony przez organ właściwy sposób. Decydując o sposobie wypłaty świadczeń wychowawczych, organ właściwy powinien uwzględnić specyfikę danej gminy, potrzeby osób pobierających świadczenia wychowawcze, dotychczasową praktykę w zakresie wypłaty świadczeń rodzinnych oraz swoje możliwości organizacyjne i techniczne. Świadczenia wychowawcze mogą być realizowane m.in. przekazem pocztowym, gotówką w kasie danego podmiotu czy poprzez zasilenie karty przedpłaconej (prepaid).

●Warto zwrócić uwagę, że przepisy przejściowe u.p.p.w.d. przewidują szczególne regulacje dotyczące terminu złożenia wniosku, terminu rozpatrzenia wniosku i wypłaty przyznanego świadczenia wychowawczego przez organ właściwy w okresie od 1 kwietnia do 1 lipca 2016 r. (art. 49 u.p.p.w.d.).

●W razie złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, tj. w terminie od 1 kwietnia do 1 lipca 2016 r. włącznie, prawo do świadczenia wychowawczego na podstawie tego wniosku ustala się od dnia wejścia w życie ustawy, tj. od 1 kwietnia 2016 r., i w konsekwencji wypłata świadczenia nastąpi w takim przypadku z odpowiednim wyrównaniem.

●Natomiast rozpatrzenie przez organ właściwy wniosku (tj. ustalenie i wypłata przyznanego świadczenia wychowawczego) złożonego w ww. terminie następuje w terminie do trzech miesięcy, licząc od dnia złożenia wniosku z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. [przykład 7]

●Natomiast w przypadku złożenia wniosku po 1 lipca 2016 r., zastosowanie mają podstawowe przepisy art. 18 i art. 21 u.p.p.w.d., zgodnie z którymi prawo do świadczenia ustala się od miesiąca złożenia wniosku.

●Osoby mogą składać wnioski w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego na kolejny okres od 1 sierpnia danego roku. Wprowadzenie takiej regulacji ma na celu ochronę urzędów gminy lub innych jednostek organizacyjnych gminy, których pracownicy z upoważnienia organu właściwego zajmują się realizacją świadczeń wychowawczych, przed falą przedwcześnie złożonych wniosków.

●W przypadku gdy osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze na kolejny okres złoży wniosek wraz z dokumentami do 31 sierpnia, ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz wypłata tego świadczenia przysługująca za miesiąc październik danego roku następuje do 31 października tego roku. Złożenie wniosku w tym terminie powoduje, że osoba ma pewność ciągłości wypłat świadczenia wychowawczego.

●W przypadku gdy osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze na kolejny okres złoży wniosek wraz z dokumentami w okresie od 1 września do 31 października danego roku, ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz wypłata świadczenia przysługującego za miesiąc październik następuje do 30 listopada tego roku.

●Artykuł 21 ust. 6 u.p.p.w.d. nakłada na podmiot realizujący świadczenie wychowawcze obowiązek poinformowania osoby ubiegającej się o to świadczenie o ww. terminach składania wniosków. Powyższy przepis jest realizacją wynikającego z art. 9 k.p.a. obowiązku organu administracji publicznej należytego i wyczerpującego informowania strony postępowania administracyjnego o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków. Organ powinien czuwać, aby strona i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udziela im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Obowiązek informacyjny organu powinien dotyczyć praw i obowiązków będących przedmiotem nie tylko bieżących, ale także przyszłych (potencjalnych) postępowań administracyjnych w sprawie świadczeń wychowawczych.

W przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się.

●Regulacje dotyczące zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego określa art. 22 u.p.p.w.d. Zbieg prawa występuje w sytuacji, gdy więcej niż jedna osoba składa wniosek o świadczenie, uzasadniając go wystąpieniem okoliczności uprawniających do otrzymania i wypłaty świadczenia. Należy podkreślić, że poza przypadkiem sprawowania przez rodziców opieki naprzemiennej, na jedno dziecko może zostać przyznane i wypłacane w tym samym czasie, na ten sam okres, tylko jedno świadczenie wychowawcze. Artykuł 22 u.p.p.w.d. określa kryteria rozstrzygające kwestię, komu świadczenie powinno zostać przyznane i wypłacane w przypadku, gdy w tym samym czasie kilka osób jest uprawionych do świadczenia wychowawczego. Kryteria te stanowią: sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem oraz kryterium pierwszeństwa złożenia wniosku.

●Zatem w sytuacji, gdy dwoje/oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka złożą wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko, podstawowym kryterium rozstrzygającym, komu świadczenie wychowawcze będzie przyznane i wypłacone, jest kryterium faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem. W przypadku gdy opieka nad dzieckiem jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.

●U.p.p.w.d. nie definiuje pojęcia "złożenie wniosku". W tym zakresie należy zgodnie z art. 28 tej ustawy stosować przepisy k.p.a. Regulacje dotyczące sposobów składania wniosków określa art. 63 k.p.a. omówiony w komentarzu do art. 20 u.p.p.w.d.

●Regulacja art. 22 u.p.p.w.d. nie dotyczy opieki naprzemiennej orzeczonej przez sąd, o której mowa w art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d.

●W przypadku określonym w art. 22, regulującym kwestie dotyczące zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, u.p.p.w.d. wprowadza konieczność przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Rodzinny wywiad środowiskowy może zostać przeprowadzony w celu weryfikacji, czy w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego osoba, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W celu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego organ właściwy zwraca się do kierownika ośrodka pomocy społecznej. Stosuje się przepisy art. 15 ust. 2 i 3 u.p.p.w.d.

●Świadczenie wychowawcze przysługuje na dziecko w rodzinie. W związku z powyższym istotne z punktu widzenia ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego jest zdefiniowanie rodziny oraz osób wchodzących w jej skład. Zgodnie z art. 2 pkt 16 ww. ustawy rodzina oznacza odpowiednio: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25. rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje im świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz.U. z 2016 r. poz. 162).

●Do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko. W świetle powyższego rodzic może uwzględnić dziecko w składzie rodziny, a w konsekwencji wystąpić z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na to dziecko, jedynie gdy zostaną spełnione łącznie dwie przesłanki: pozostawanie dziecka na utrzymaniu rodzica oraz wspólne zamieszkiwanie dziecka z rodzicem.

●Wyjątek od tej zasady wprowadza art. 2 pkt 16 zdanie trzecie u.p.p.w.d., zgodnie z którym, w sytuacji gdy dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców.

●Opieka naprzemienna jest instytucją prawa rodzinnego pozwalającą na pozostawienie władzy rodzicielskiej i sprawowanie opieki nad dzieckiem jego obojgu rodzicom. W takiej sytuacji sąd, orzekając o opiece wskazuje okresy, w jakich rodzice naprzemiennie będą zamieszkiwać z dzieckiem i sprawować nad nim opiekę, np. na podstawie planu wychowawczego. I w tych okresach, na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, każdemu z rodziców przysługuje odpowiednio świadczenie wychowawcze na dziecko objęte opieką naprzemienną.

●Nie stanowi zaś opieki naprzemiennej sytuacja, gdy dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu stale zamieszkuje z jednym z rodziców, a drugi rodzic ma jedynie ustalone w określonym wymiarze i okresie kontakty z dzieckiem. W świetle powyższego, w sytuacji gdy rodzice są rozwiedzeni, pozostają w separacji lub rozłączeniu i nie sprawują orzeczonej sądownie opieki naprzemiennej, świadczenie wychowawcze przysługuje temu rodzicowi, który utrzymuje dziecko i z którym dziecko zamieszkuje.

●W sytuacji gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica drugi rodzic złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy na podstawie art. 22 u.p.p.w.d. ustali, kto sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. W tym celu zwraca się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

1. Organ właściwy lub marszałek województwa odmawiają przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba ubiegająca się o to świadczenie uniemożliwi przeprowadzenie wywiadu, o którym mowa w art. 15 ust. 1, lub nie udzieli podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem.

2. Wypłata świadczenia wychowawczego podlega wstrzymaniu, jeżeli osoba otrzymująca to świadczenie odmówiła udzielenia lub nie udzieliła w wyznaczonym terminie wyjaśnień co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w tym uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu, o którym mowa w art. 15 ust. 1, lub nie udzieliła podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem.

3. W przypadku przeprowadzenia wywiadu, o którym mowa w art. 15 ust. 1, lub udzielenia wyjaśnień, o których mowa w ust. 2, świadczenie wychowawcze wypłaca się od miesiąca, w którym przeprowadzono wywiad lub wpłynęły wyjaśnienia, do końca okresu, w jakim przysługuje świadczenie wychowawcze, jeżeli osoba spełnia warunki określone w ustawie.

4. Wypłata świadczenia wychowawczego podlega wstrzymaniu, jeżeli osoba, która otrzymuje to świadczenie, nie podejmuje świadczenia wychowawczego przez trzy kolejne miesiące kalendarzowe.

5. W przypadku zgłoszenia się osoby po upływie trzech miesięcy, wypłaca się jej świadczenie wychowawcze za cały okres wstrzymania zgodnie z ust. 2 lub 4, jeżeli osoba ta spełnia warunki określone w ustawie.

6. Jeżeli wznowienie wypłaty wstrzymanego świadczenia wychowawczego nie nastąpi do końca okresu, w jakim przysługuje świadczenie wychowawcze, prawo do świadczenia wychowawczego za ten okres wygasa.

●Artykuł 23 ust. 1 u.p.p.w.d. określa konsekwencje niedopuszczenia przez osobę wnioskującą o świadczenie wychowawcze do przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego w trybie art. 15 u.p.p.w.d. oraz niezłożenia przez tę osobę odpowiednich wyjaśnień w toku tego wywiadu. W takiej sytuacji organ właściwy oraz marszałek województwa odmówią osobie prawa do świadczenia wychowawczego. Rozstrzygnięcie takie powinno nastąpić w drodze decyzji administracyjnej.

●Artykuł 15 ust. 1 u.p.p.w.d. wskazuje zamknięty katalog sytuacji, w których może zostać przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy. Oznacza to, że ustawodawca przewidział możliwość stosowania rodzinnego wywiadu środowiskowego w ściśle określonych sytuacjach, tj. w przypadku, gdy w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, niezgodnego z celem wydatkowania świadczenia wychowawczego lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego. Rodzinny wywiad środowiskowy może zostać przeprowadzony zarówno na etapie ubiegania się o świadczenie wychowawcze, jak i później - w trakcie pobierania tego świadczenia. W pierwszym przypadku - na etapie ubiegania się o świadczenie wychowawcze, rodzinny wywiad środowiskowy jest przeprowadzany w celu weryfikacji wątpliwości co do sprawowania opieki nad dzieckiem. Natomiast w drugim przypadku - w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego - rodzinny wywiad środowiskowy jest przeprowadzany w celu weryfikacji wątpliwości co do marnotrawienia świadczenia lub wydatkowania go niezgodnie z przeznaczeniem.

●U.p.p.w.d. wprowadza możliwość przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego także w przypadku określonym w art. 22. Rodzinny wywiad środowiskowy może zostać przeprowadzony w celu weryfikacji, czy w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka (opiekun faktyczny to osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, która wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka) do świadczenia wychowawczego, osoba, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

●Powyższy przepis nie odnosi się do sytuacji związanych z opieką naprzemienną (o której mowa w art. 2 pkt 16 definiującym pojęcie rodziny), tylko do przypadków zbiegu uprawnień (np. w przypadku złożenia wniosku przez oboje rodziców na to samo dziecko).

●Z wnioskiem o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w sytuacjach wymienionych w art. 15 u.p.p.w.d. występuje organ właściwy oraz marszałek województwa.

●Rodzinny wywiad środowiskowego przeprowadzany jest przez pracowników socjalnych na podstawie przepisów o pomocy społecznej.

●W sytuacji gdy osoba, która ma ustalone prawo do świadczenia wychowawczego, nie złoży w wyznaczony terminie wyjaśnień w zakresie okoliczności mających wpływ na jej uprawnienie, wstrzymuje się jej wypłatę tego świadczenia.

●Zgodnie z art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która otrzymuje świadczenie wychowawcze, ma obowiązek informowania organu właściwego oraz marszałka województwa o wszelkich zmianach, które mogą mieć wpływ na jej prawo do tego świadczenia. Okolicznością, o której osoba powinna powiadomić realizatora świadczeń wychowawczych, jest np. uzyskanie dochodu, zmiana miejsca zamieszkania przez osobę czy zmniejszenie liczby członków jej rodziny. Konieczne jest, aby w takiej sytuacji organ właściwy oraz marszałek województwa ustalili, czy dana okoliczność ma wpływ na ustalone wcześniej prawo osoby do świadczenia wychowawczego.

●W sytuacji gdy osoba nie poinformuje podmiotu realizującego świadczenia wychowawcze o pojawieniu się okoliczności mogących mieć wpływ na jej prawo do tego świadczenia, a ww. podmioty z urzędu bądź w wyniku działań osób trzecich ustalą, że takie zmiany mogły wystąpić, powinny one wezwać osobę do złożenia wyjaśnień w celu weryfikacji swoich przypuszczeń.

●Do wezwania w celu złożenia przez osobę wyjaśnień ma zastosowanie odpowiednio przepis art. 54 k.p.a. W związku z tym wezwanie takie powinno określać: nazwę i adres organu wzywającego, imię i nazwisko wzywanego, w jakiej sprawie oraz w jakim celu osoba jest wezwana, wskazanie, czy wezwany powinien się stawić osobiście, czy też może złożyć wyjaśnienia na piśmie, określenie terminu złożenia wyjaśnień albo wskazanie dnia, godziny i miejsca stawienia się wezwanego oraz wyraźne określenie skutków prawnych niezastosowania się przez osobę do wezwania. Wezwanie powinno zawierać podpis pracownika organu wzywającego, z podaniem jego imienia, nazwiska i stanowiska służbowego.

●Aby można było zastosować sankcję przewidzianą w art. 23 ust. 2 u.p.p.w.d. w postaci zawieszenia wypłaty świadczenia wychowawczego, należy najpierw skutecznie dostarczyć osobie wezwanie do złożenia wyjaśnień. Dopiero po bezskutecznym upływie terminu do jego złożenia można wstrzymać wypłatę świadczenia wychowawczego.

●Podobnie w sytuacji, gdy osoba, która ma ustalone prawo do świadczeń wychowawczych, uniemożliwi przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub w jego toku odmówi udzielenia informacji na temat okoliczności będących przedmiotem tego wywiadu, wstrzymuje się jej wypłatę świadczeń wychowawczych.

●Wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego jest czynnością materialno-techniczną i nie wymaga wydania decyzji administracyjnej.

●W przypadku ustalenia przez organ właściwy lub marszałka województwa, że w przypadku danej osoby uprawnionej do świadczenia wychowawczego wystąpiły okoliczności mogące mieć wpływ na jej prawo do tego świadczenia, niezależnie od ewentualnego wstrzymania wypłaty świadczenia, organy te powinny ustalić, czy osoba ta nadal spełnia przesłanki nabycia prawa do świadczenia wychowawczego, czy zachodzi potrzeba wydania decyzji o zmianie lub uchyleniu decyzji przyznającej prawo do tego świadczenia w trybie art. 27 u.p.p.w.d.

●Zgodnie z art. 27 up.p.w.d. organ właściwy oraz marszałek województwa mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na podstawie której strona nabyła prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli:

- uległa zmianie sytuacja rodziny mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego,

- uległa zmianie sytuacja dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego,

- członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,

- osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze,

- wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

●Zgodnie z art. 24 ust. 3 u.p.p.w.d. organ właściwy przywróci wypłaty wstrzymanego świadczenia wychowawczego w sytuacji, gdy osoba dopełni ciążącego na niej obowiązku, czyli pozwoli na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego bądź złoży realizatorowi świadczeń wychowawczych wyjaśnienia. W takim przypadku organ wypłaci świadczenie wychowawcze, zaczynając od miesiąca, w którym przeprowadzony zostanie wywiad środowiskowy lub organ otrzyma wyjaśnienia od osoby, do końca okresu, w którym świadczenie to przysługuje, z zastrzeżeniem, że osoba nadal musi spełniać przesłanki nabycia prawa do tego świadczenia.

●Kolejną podstawę do wstrzymania świadczeń wychowawczych stanowi sytuacja, gdy osoba, która jest uprawniona do świadczenia wychowawczego, nie podejmuje go przez trzy następujące po sobie miesiące. Sytuacja taka może mieć miejsce tylko w przypadku wypłaty świadczenia w drodze przelewu pocztowego lub odbioru świadczeń w kasie danego podmiotu.

●Należy uznać, że w powyższym przypadku, w związku z faktem, że osoba nie jest świadoma zawieszenia wypłaty jej świadczeń, należy ją pisemnie zawiadomić o wstrzymaniu wypłaty przyznanego jej świadczenia wychowawczego. Ten obowiązek jest wyrazem określonej w art. 9 k.p.a. zasady informowania stron o wszelkich okolicznościach mających wpływ na ich prawo.

●Jeśli osoba uprawniona do świadczenia wychowawczego zgłosi się po upływie trzech miesięcy, należy wypłacić jej to świadczenie wstecz, za cały okres jego wstrzymania. W takim przypadku elementem koniecznym wypłaty tego świadczenia jest spełnianie przez osobę warunków do uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego.

●Natomiast w sytuacji, gdy osoba, której wstrzymano wypłatę świadczenia wychowawczego, w związku z jego niepodejmowaniem przez trzy kolejne miesiące, nie zwróci się z wnioskiem o wznowienie wypłaty tego świadczenia do końca okresu, na jaki zostało ono ustalone, prawo do świadczenia wychowawczego za ten okres wygasa. Oznacza to, że w tym wypadku osoba nie może żądać, aby organ właściwy wypłacił jej niepodjęte świadczenia. Wygaśnięcie tego uprawnienia następuje z mocy prawa i nie wymaga wydania przez organ orzeczenia administracyjnego.

1. Podmioty realizujące zadania w zakresie świadczenia wychowawczego oraz podmioty, których systemy teleinformatyczne są wykorzystywane do składania wniosków i załączników do wniosków, o których mowa w art. 13 ust. 4, mogą przetwarzać, w zakresie niezbędnym do realizacji zadań wynikających z niniejszej ustawy, dane osobowe osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze oraz członków jej rodziny.

2. Pracodawcy, właściwe jednostki organizacyjne podległe Ministrowi Obrony Narodowej, ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, Szefowi Agencji Wywiadu, Szefowi Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Ministrowi Sprawiedliwości, podmioty wypłacające uposażenie osobom w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne, jednostki, które zawarły umowę agencyjną lub umowę zlecenia albo umowę o świadczenie usług, rolnicze spółdzielnie produkcyjne, właściwe organy finansowe, organy emerytalne lub rentowe oraz urzędy administracji rządowej i samorządowej są obowiązani wydawać zaświadczenia niezbędne do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego.

3. Wydawanie zaświadczeń, o których mowa w ust. 2, jest wolne od opłat.

●Kwestie związane z przetwarzaniem danych osobowych oraz ich ochroną reguluje u.o.d.o. Zgodnie z art. 7 pkt 2 u.o.d.o. przetwarzanie danych obejmuje jakiekolwiek operacje wykonywane na danych osobowych, takie jak: zbieranie, utrwalanie, przechowywanie, opracowywanie, zmienianie, udostępnianie i usuwanie, a zwłaszcza te, które wykonuje się w systemach informatycznych.

●Zasadą jest, że dane mogą być przetwarzane jedynie za zgodą osoby, której dotyczą (art. 23 ust. 1 pkt 1 u.o.d.o).

●Jednak u.o.d.o. dopuszcza w art. 23 ust. 1 pkt 2 sytuację, gdy dane mogą być przetwarzane, jeżeli jest to konieczne do realizacji uprawnienia lub spełnienia obowiązku wynikającego z przepisu prawa. W takim przypadku zgoda osoby na przetwarzanie danych osobowych nie jest wymagana.

●Komentowany przepis u.p.p.w.d. stanowi właśnie taką regulację szczególną w stosunku do przepisów u.o.d.o. Zgodnie z art. 24 ust. 1 u.p.p.w.d. podmioty realizujące świadczenia wychowawcze przetwarzają oraz gromadzą dane osobowe osób wnioskujących o te świadczenia oraz członków ich rodzin w zakresie, w jakim jest to niezbędne do realizacji ich zadań wynikających z u.p.p.w.d.

●Ponadto przepis ten umożliwia przetwarzanie ww. danych osobowych także przez podmioty, których systemy informatyczne mogą być wykorzystywane do składania wniosków i załączników do wniosku o świadczenie wychowawcze.

●U.p.p.w.d. pozwala na złożenie wniosku i załączników do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego elektronicznie, za pośrednictwem systemu teleinformatycznego:

- utworzonego przez ministra właściwego do spraw rodziny udostępnianego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, czyli za pomocą Platformy Usług Elektronicznych,

- banków krajowych świadczących usługi drogą elektroniczną spełniających wymogi określone w informacji zamieszczonej na stronie internetowej Biuletynu Informacji Publicznej ministra właściwego do spraw rodziny, po uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji,

- wskazanego w informacji zamieszczonej na stronie podmiotowej Biuletynu Informacji Publicznej ministra właściwego do spraw rodziny, po uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji.

●Należy podkreślić, że możliwość przetwarzania danych przez podmioty, które udostępniają swoje systemy teleinformatyczne w celu składania wniosków o świadczenia wychowawcze, jest znacząco ograniczona i wiąże się jedynie ze złożeniem takiego wniosku za pośrednictwem systemu teleinformatycznego danego podmiotu oraz przekazaniem tego wniosku do odpowiedniego organu właściwego.

●Zgodnie z art. 13 ust. 21 u.p.p.w.d. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, banki krajowe oraz administrator systemu wskazanego w informacji zamieszczonej na stronie BIP ministra właściwego do spraw rodziny są zobowiązani do usunięcia danych obejmujących treść wniosków i załączników do wniosków niezwłocznie po uzyskaniu informacji o potwierdzeniu złożenia wniosku przez organ właściwy. W konsekwencji w systemie teleinformatycznym danego podmiotu pozostanie jedynie informacja o złożeniu wniosku, natomiast wszelkie dane objęte treścią wniosku zostaną z niego usunięte.

●Co istotne, zarówno realizatorzy świadczeń wychowawczych, jak i podmioty, których systemy teleinformatyczne umożliwiają elektroniczne składanie wniosków o świadczenie wychowawcze, w myśl art. 23 ust. 1 pkt 2 u.o.d.o., w celu ustalenia prawa osoby, mogą przetwarzać dane osobowe osoby, która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie wychowawcze, jak i członków jej rodziny. Oznacza to, że ww. podmioty nie muszą uzyskać oddzielnej, pisemnej zgody tych osób na przetwarzanie ich danych osobowych w celu ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego.

●Należy podkreślić, że podmioty realizujące świadczenia wychowawcze są zobowiązane zapewnić ochronę przetwarzanych danych osobowych odpowiednią do zagrożeń oraz rodzaju danych objętych ochroną. W związku z tym, w szczególności powinny one chronić dane przed ich udostępnieniem osobom nieupoważnionym, zabraniem przez osobę nieuprawnioną, przetwarzaniem z naruszeniem ustawy oraz przed ich zmianą, utratą, uszkodzeniem lub zniszczeniem.

●Ponadto na organie właściwym oraz marszałku ciąży wynikający z art. 40 u.o.d.o. obowiązek zgłoszenia zbioru danych obejmujących świadczenia wychowawcze do generalnego inspektora ochrony danych osobowych, który prowadzi rejestr zbiorów danych osobowych.

●Zgłoszenie zbioru danych do rejestracji powinno zawierać: wniosek o wpisanie zbioru do rejestru zbiorów danych osobowych, oznaczenie administratora danych i adres jego siedziby lub miejsca zamieszkania oraz podstawę prawną upoważniającą do prowadzenia zbioru, cel przetwarzania danych, opis kategorii osób, których dane dotyczą, oraz zakres przetwarzanych danych, sposób zbierania oraz udostępniania danych, informację o odbiorcach lub kategoriach odbiorców, którym dane mogą być przekazywane, opis środków technicznych i organizacyjnych zastosowanych w celu ochrony tych danych, informację o sposobie wypełnienia warunków technicznych i organizacyjnych określonych w przepisach wykonawczych do u.o.d.o. oraz informację dotyczącą ewentualnego przekazywania danych do państwa trzeciego.

●Artykuł 24 ust. 2 u.p.p.w.d. wskazuje krąg podmiotów, które są zobligowane do wydawania zaświadczeń niezbędnych do ustalenia prawa do świadczeń wychowawczych. Zaświadczenie jest dokumentem o charakterze deklaratoryjnym, potwierdzającym dany stan faktyczny lub prawny. Należy podkreślić, że część podmiotów wskazanych w art. 24 ust.2 u.p.p.w.d. stanowiąca organy administracji publicznej jest zobowiązana do stosowania w zakresie wydawania zaświadczeń, przepisów działu VII k.p.a. Zgodnie z art. 24 ust. 3 u.p.p.w.d. wydawanie zaświadczeń jest wolne od opłat.

PRZYKŁAD 1

Rodzice w Niemczech, dzieci z dziadkami w Polsce

Małżeństwo (matka i ojciec dzieci) mieszkają i pracują w Niemczech. Dzieci pozostają pod opieką dziadków w Polsce. Małżeństwo otrzymuje świadczenia rodzinne w Niemczech. Matka dzieci złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci pozostające pod opieką dziadków w Polsce. W tej sytuacji wniosek wraz z dokumentacją zostanie przekazany do marszałka województwa w celu ustalenia, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z przepisami unijnymi pierwszeństwo w wypłacie wszystkich świadczeń rodzinnych, w tym także świadczenia wychowawczego (świadczenie wychowawcze w rozumieniu przepisów unijnych jest świadczeniem rodzinnym), ma państwo, w którym jest wykonywana działalność zawodowa. Z uwagi na wykonywanie przez małżonków pracy w Niemczech, pierwszeństwo do wypłaty wszystkich świadczeń rodzinnych ma ustawodawstwo niemieckie. W związku z powyższym, w opisanej sytuacji w Niemczech wypłacane są świadczenia rodzinne. Polska jako państwo właściwe w drugiej kolejności - ze względu na zamieszkanie dzieci - może jedynie wypłacić dodatek dyferencyjny. Dodatek dyferencyjny może zostać wypłacony w przypadku, kiedy kwota świadczeń rodzinnych przyznanych w Niemczech będzie niższa od kwoty świadczeń należnych w Polsce w taki sposób, aby rodzina otrzymała jedną najwyższą kwotę świadczeń przewidzianą przez poszczególne ustawodawstwa.

PRZYKŁAD 2

Jedno pracuje w Polsce, drugie we Francji

Pracująca matka wraz z dziećmi mieszka w Polsce. Jej mąż - ojciec dziecka - pracuje we Francji. Matka dzieci złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. Z uwagi na fakt, że jej mąż pracuje we Francji, wniosek wraz z dokumentacją zostanie przekazany do marszałka województwa w celu ustalenia, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego pierwszeństwo w wypłacie wszystkich świadczeń rodzinnych (do świadczeń rodzinnych zgodnie z przepisami unijnymi zalicza się również świadczenie wychowawcze) ma państwo, w którym jest wykonywana działalność zawodowa. W opisanej sytuacji, w przypadku zatrudnienia w dwóch różnych państwach, pod uwagę jest brane miejsce zamieszkania dzieci. W związku z powyższym, jeżeli współmałżonek pracuje we Francji, a matka dzieci pracuje w Polsce, pierwszeństwo do wypłaty wszystkich świadczeń rodzinnych, w tym także świadczenia wychowawczego, ma ustawodawstwo polskie. Decyzję w tej sprawie wydaje marszałek województwa. Francja jako państwo drugie w kolejności może jedynie wypłacić dodatek dyferencyjny.

PRZYKŁAD 3

Utrata pracy w połowie miesiąca

Matka dziecka złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego 30 kwietnia. 15 kwietnia straciła pracę wykonywaną na podstawie umowy o pracę (stosunek pracy uległ rozwiązaniu). Utrata zatrudnienia w rozumieniu art. 2 pkt 19 lit. c u.p.p.w.d. jest utratą dochodu. W tej sytuacji zgodnie z art. 18 ust. 5 u.p.p.w.d. prawo do świadczenia wychowawczego ustala się od pierwszego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła utrata dochodu, nie wcześniej jednak niż od miesiąca złożenia wniosku. Pierwszym miesiącem następującym po miesiącu, w którym nastąpiła utrata dochodu w opisanej sytuacji, jest maj. Zatem prawo do świadczenia wychowawczego w przypadku utraty zatrudnienia w kwietniu zostanie ustalone od maja.

PRZYKŁAD 4

Na urlopie wychowawczym

Ojciec dziecka składa wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w czerwcu. Jego żona (matka dziecka) uzyskała prawo do urlopu wychowawczego 20 maja. Uzyskanie prawa do urlopu wychowawczego w rozumieniu art. 2 pkt 19 lit. a u.p.p.w.d. stanowi utratę dochodu. W tej sytuacji zgodnie z art. 18 ust. 5 u.p.p.w.d. prawo do świadczenia wychowawczego ustala się od pierwszego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła utrata dochodu, nie wcześniej jednak niż od miesiąca złożenia wniosku. Pierwszym miesiącem następującym po miesiącu, w którym nastąpiła utrata dochodu w opisanej sytuacji, jest czerwiec. Prawo do świadczenia wychowawczego w przypadku utraty zatrudnienia w maju zostanie ustalone od czerwca.

PRZYKŁAD 5

Gdy dochodzi renta socjalna

Rodzinie, w której skład wchodzi małżeństwo i troje dzieci, prawo do świadczenia wychowawczego zostało przyznane na troje dzieci. 16 maja matka dzieci uzyskała rentę socjalną, która została wypłacona także w maju. Uzyskanie renty socjalnej w myśl art. 2 pkt 20 lit. d u.p.p.w.d. jest uzyskaniem dochodu. Jednocześnie należy podkreślić, że zgodnie z tym przepisem uzyskanie renty socjalnej, a nie prawa do renty, oznacza uzyskanie dochodu. W opisanym przypadku pierwszym miesiącem uzyskania dochodu z tytułu renty socjalnej nie jest miesiąc, od którego prawo do renty zostało przez organ emerytalno-rentowy ustalone, lecz miesiąc, w którym nastąpiła pierwsza wypłata tego świadczenia osobie uprawnionej. Natomiast kwotą dochodu uzyskanego jest miesięczna wysokość przyznanej renty. Uzyskanie renty socjalnej przez matkę powoduje przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. W tej sytuacji zgodnie z art. 18 ust. 6 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze nie przysługuje od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty. Miesiącem następującym po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty w opisanym przypadku, jest lipiec. Zatem świadczenie wychowawcze nie będzie przysługiwać od lipca.

PRZYKŁAD 6

Rozpoczęcie działalności gospodarczej

Prawo do świadczenia wychowawczego zostało przyznane na dziecko w rodzinie, w której skład wchodzą małżeństwo i jedno dziecko. 20 kwietnia ojciec dziecka rozpoczął pozarolniczą działalność gospodarczą, co powoduje przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Rozpoczęcie pozarolniczej działalności gospodarczej jest w rozumieniu art. 2 pkt 20 lit. e u.p.p.w.d. uzyskaniem dochodu. W tej sytuacji zgodnie z art. 18 ust. 6 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze nie przysługuje od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty. Miesiącem następującym po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty w opisanym przypadku, jest czerwiec. Oznacza to, że świadczenie wychowawcze nie będzie przysługiwać od czerwca.

PRZYKŁAD 7

Im wcześniej, tym lepiej

Ojciec dziecka wystąpił z wnioskiem o świadczenie wychowawcze 30 czerwca 2016 r. Organ właściwy ma trzy miesiące, licząc od 30 czerwca, tj. do 30 września 2016 r., na rozpatrzenie wniosku, wydanie decyzji i wypłatę świadczenia w przypadku jego przyznania. W takim przypadku, jeśli rodzina spełnia przesłanki ustawowe uzyskania świadczenia wychowawczego, pierwsza wypłata świadczeń powinna nastąpić najpóźniej do 30 września 2016 r. i objąć świadczenia za okres od kwietnia do września 2016 r. Należy podkreślić, że w razie wcześniejszego rozpatrzenia wniosku przez organ właściwy powinien on również wcześniej wypłacić przyznane świadczenia. Natomiast wypłata świadczenia za kolejne miesiące, zgodnie z art. 21 ust. 1 u.p.p.w.d., powinna być dokonywana do końca danego miesiąca.

Przypisy

[1]. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 1 września 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 1182/14, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 7 marca 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 39/12, postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 23 grudnia 2013 r., sygn. akt II SAB/Op 74/13;

[2]. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 21 maja 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 1113/13, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 210/13.