Rozporządzenie Rady Ministrów z 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu

Na podstawie art. 126 § 2 kodeksu pracy zarządza się, co następuje:

wW niektórych placówkach z uwagi na specyfikę i organizację pracy sprawowanie pieczy nad powierzonym mieniem przez poszczególnych pracowników może być znacznie utrudnione, a nawet wręcz niemożliwe. Toteż ustawodawca przewidział w określonych sytuacjach ponoszenie przez pracowników odpowiedzialności majątkowej za mienie powierzone na zasadach określonych w art. 114 - 116 i 118 k.p. Niektórzy autorzy określają to w uproszczeniu jako zastosowanie zasady winy udowodnionej, gdyż pracodawcę zobowiązuje się w takich przypadkach do wykazania winy danemu pracownikowi (zob. J. Wratny, "Kodeks pracy. Komentarz", Warszawa 2004, s. 309). Zwraca się także uwagę na to, że zasada winy udowodnionej w niektórych jednostkach ma charakter obligatoryjny, a w niektórych fakultatywny (ibidem, s. 310). Powyższe przepisy stosuje się obowiązkowo w takich jednostkach jak: magazyny i sklepy, które spełniają określone warunki w zakresie dysponowania mieniem powierzonym (ust. 1).

wObjęcie pracownika odpowiedzialnością majątkową na zasadach określonych w art. 114 - 116 i 118 kodeksu pracy jest możliwe pod dwoma warunkami. Po pierwsze, pracodawca jest zobowiązany uprzednio zawiadomić pracownika na piśmie o zaistnieniu warunków uzasadniających taką odpowiedzialność. Po drugie, konieczne jest przeprowadzenie uprzedniej inwentaryzacji i to nie później niż w ciągu jednego miesiąca od zaistnienia tych warunków (ust. 2).

wPracodawca może po uprzednim zawiadomieniu pracownika na piśmie o zaistnieniu warunków uzasadniających taką odpowiedzialność, a także po przeprowadzeniu inwentaryzacji, objąć pracownika odpowiedzialnością majątkową na zasadach określonych w art. 114 - 116 i 118 kodeksu pracy także:

- w magazynach, w których nie ma wyodrębnionego pomieszczenia do wydawania towarów (hali spedycyjnej) i w których przeładunek nie odbywa się systemem automatycznym z urządzeniami pomiarowo-kontrolnymi,

- w sklepach o obsadzie co najmniej 6 osób i w stoiskach (działach) w domach towarowych (handlowych), w których wydawanie towarów jest dokonywane przez sprzedawcę,

- w sklepach i stoiskach (działach) w domach towarowych (handlowych) z artykułami spożywczymi o obsadzie co najmniej 3 osób i z artykułami przemysłowymi o obsadzie od 3 do 5 osób, jeżeli inkaso gotówki jest dokonywane przy użyciu kas rejestrujących.

W tych przypadkach zastosowanie zasad odpowiedzialności majątkowej na zasadzie powyższych przepisów wymaga zasięgnięcia przez pracodawcę opinii zakładowej organizacji związkowej (ust. 2).

wObciążenie pracodawcy obowiązkiem udowodnienia winy konkretnemu pracownikowi możliwe jest tylko przy odpowiedzialności za mienie powierzone indywidualnie. Komentowany przepis wyłącza bowiem stosowanie art. 114 - 116 i 118 kodeksu pracy do odpowiedzialności wspólnej za powierzone mienie (art. 125 k.p.).

wKomentowany przepis w istocie nawiązuje do instytucji miarkowania odszkodowania, wskazując okoliczności wpływające na ograniczenie obowiązku odszkodowawczego pracownika. Na jego podstawie wysokość odszkodowania obniża się z uwzględnieniem wymienionych w nim okoliczności. Obniżenie odszkodowania dotyczy jednak tylko tych przypadków, w których obowiązek jego zapłaty powstał wskutek niewyliczenia się z mienia powierzonego na podstawie art. 124 par. 2 k.p. oraz mienia powierzonego pieczy kilku pracowników (odpowiedzialność wspólna). Komentowany przepis nie obejmuje więc mienia wymienionego w art. 124 par. 1 k.p., tj. pieniędzy, papierów wartościowych, kosztowności, narzędzi i instrumentów lub podobnych przedmiotów, a także środków ochrony indywidualnej, odzieży i obuwia roboczego.

wPodstawową okolicznością wpływającą na obniżenie wysokości odszkodowania jest stopień utrudnienia w sprawowaniu nadzoru nad mieniem powierzonym. Utrudnienia te komentowany przepis wiąże m.in. z takimi sytuacjami, jak: znajdowanie się mienia w różnych pomieszczeniach, dostęp do mienia różnych pracowników, praca zmianowa przy dysponowaniu mieniem. Komentowany przepis pozwala także na obniżenie odszkodowania w sytuacjach, gdy szkoda w powierzonym mieniu powstała z innych powodów niż wymienione wyżej. Ustawodawca traktuje jednak takie sytuacje wyjątkowo, gdy za obniżeniem odszkodowania przemawiają zasady współżycia społecznego.

Zasady współżycia społecznego nie zostały zdefiniowane w przepisach prawa. Najczęściej jednak utożsamia się je z normami moralnymi, choć w stosunkach pracy można by rozumieć je szerzej z uwzględnieniem norm obyczajowych i etycznych. Nie ulega wątpliwości, że zasady te jako klauzula generalna ze swej istoty pozwalają uwzględnić różne okoliczności konkretnego przypadku.

W orzecznictwie SN stwierdza się, że sąd rozstrzygający sprawę o odszkodowanie z tytułu niedoboru może zastosować kryteria określone w komentowanym przepisie, jeżeli pracodawca nie uwzględnił ich przy określeniu wysokości odszkodowania (wyrok z 14 listopada 1979 r., IV PR 302/79, OSNC 1980/5/99).

wZasady współżycia społecznego mogą wyjątkowo stanowić także podstawę obniżenia wysokości odszkodowania należnego pracodawcy od pracowników ponoszących odpowiedzialność majątkową na zasadach przewidzianych w art. 114 - 116 i 118 kodeksu pracy.

wZ komentowanego przepisu wynika, że w przypadkach określonych w par. 6 i 7, gdy dochodzi do obniżania odszkodowania, jego wysokość ustala się z uwzględnieniem nie tylko stopnia utrudnienia sprawowania nadzoru nad mieniem powierzonym, ale także z uwzględnieniem innych kryteriów nie powiązanych z organizacją pracy w firmie. Kryteria te dotyczą:

- wykonywania obowiązków przez odpowiedzialnego pracownika (rodzaj zaniedbań, rozmiar szkody, stopień winy),

- sytuacji zawodowej i osobistej odpowiedzialnego pracownika (doświadczenie zawodowe i wyniki dotychczasowej pracy oraz sytuacja rodzinna i majątkowa).

wWysokość odszkodowania ustala pracodawca, ale komentowany przepis określa tryb, w jakim powinno to nastąpić. Ustawodawca gwarantuje odpowiedzialnemu pracownikowi, a także reprezentującej go organizacji związkowej udział w procesie ustalania wysokości odszkodowania. Zgodnie z komentowanym przepisem pracodawca powinien przed określeniem wysokości odszkodowania wysłuchać wyjaśnień pracownika ponoszącego odpowiedzialność oraz zasięgnąć opinii reprezentującej go zakładowej organizacji związkowej.

25 października zostanie opublikowana VII część komentarza