Ustawa z 5 lipca 2001 r. o cenach

wUstawa z 2001 r. wdraża do polskiego systemu prawnego dyrektywę 98/6/WE z 16 lutego 1998 r. w sprawie ochrony konsumenta poprzez podawanie cen produktów oferowanych konsumentom (Dz.Urz. WE L 80 z 4.07.1998 r.). Niektóre z regulacji dyrektywy zostały wdrożone przez rozporządzenie wykonawcze do ustawy, którego treść (wraz z komentarzem) zamieszczono poniżej.

Celami ustawy z 2001 r. są:

- zagwarantowanie zasady swobody ustalania cen oraz jej ochrona przed administracyjnymi ograniczeniami (z wyjątkiem ograniczeń uzasadnionych ważnym interesem publicznym),

- ochrona interesów przedsiębiorców i nabywców towarów i usług, które mogą być zagrożone w razie nadużycia swobody ustalania cen,

- ochrona konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Ustawa z 2001 r. nie obejmuje taryf, cen i opłat ustalanych na podstawie ustawy z 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 89, poz. 625). Potwierdza to bogate orzecznictwo sądowe (por. wyrok SN z 10 lutego 2005 r., sygn. IV CK 472/04, LEX nr 179849). W praktyce problem był widoczny przy próbach zawyżania cen ciepła. Sędziowie uznali, że od dnia 5 grudnia 1997 r. (czyli od wejścia w życie nowego prawa energetycznego) do cen ciepła nie mają zastosowania przepisy o ustalaniu kwot nienależnych i kwot dodatkowych (obecnie jest to art. 13 ustawy z 2001 r., ale analogiczne regulacje zawiera też poprzednia ustawa o cenach z 1982 r.). Tak wynika z wyroku NSA z 17 marca 2000 r., sygn. III SA 244/99).

Art. 1 ust. 2 ustawy określa sytuacje, w których nie stosuje się ustawy o cenach. Najważniejszym w praktyce wyjątkiem są ceny w obrocie pomiędzy osobami fizycznymi, z których żadna nie jest przedsiębiorcą. Należy jednak zwrócić uwagę na uznanie za przedsiębiorców - w rozumieniu ustawy o cenach - także tych osób, które nie są przedsiębiorcami wedle ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r., nr 220, poz. 1447 ze zm.). Chodzi o osoby prowadzące działalność wytwórczą w rolnictwie w zakresie upraw rolnych oraz chowu i hodowli zwierząt, ogrodnictwa, warzywnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego. Tak wynika z art. 3 ust. 1 pkt 8 ustawy. Oznacza to, że ustawa o cenach powinna znaleźć zastosowanie także wtedy, gdy np. sprzedawca jest osobą fizyczną, a kupujący przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy o cenach (chodzi głównie o rolników) i dokonuje zakupu na cele związane z prowadzoną działalnością.

W praktyce możliwa jest też sytuacja, gdy ustawa o cenach odnosi się do umowy, której obiema stronami są osoby fizyczne niebędące przedsiębiorcami na gruncie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej (z 2004 r.), ale objęte będą - a przynajmniej jedna z nich - definicją przedsiębiorcy zawartą w ustawie o cenach.

Ustawa nie znajduje zastosowania do cen w obrocie pomiędzy osobami fizycznymi, z których żadna nie jest przedsiębiorcą. Jest to uzasadnione tym, aby na osoby fizyczne nie nakładać zbyt wielu obowiązków związanych z oznaczaniem cenami. Wymogi ustawy powinni jednak stosować wszyscy przedsiębiorcy (nawet gdy druga strona transakcji to inny przedsiębiorca, czyli - przynajmniej w założeniu - podmiot profesjonalny). Natomiast przepisy ustawy znajdą zastosowanie do umów, gdzie choć dwoma kontrahentami są osoby fizyczne, z których przynajmniej jedna prowadzi działalność gospodarczą.

Ustawa nie obejmuje także cen ustalanych na podstawie odrębnych ustaw, lecz jedynie w zakresie uregulowanym w tych ustawach. Obecnie obowiązuje kilka ustaw w sposób odrębny ustalających ceny na określone towary i usługi. Należą do nich - oprócz prawa energetycznego w zakresie zasad ustalania cen paliw gazowych, energii elektrycznej i ciepła - w szczególności:

- ustawa z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 123, poz. 858 ze zm.) ustalająca ceny za zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków,

- ustawa z 11 marca 2004 r. o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych (Dz.U. z 2004 r. nr 42, poz. 386 ze zm.), która określa zasady ustalania cen cukru białego i buraków cukrowych oraz określa minimalną cenę ziemniaków,

- ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o organizacji rynku mleka i przetworów mlecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 11, poz. 65 ze zm.), w zakresie zasad ustalania cen mleka, masła i odtłuszczonego mleka w proszku,

- ustawa z 16 lipca 2004 r. - Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. z 2004 r. nr 171, poz. 1800 ze zm.) w zakresie zasad ustalania cen usług telekomunikacyjnych,

- ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.) w zakresie zasad ustalania niektórych cen leków,

- ustawa z 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (Dz.U. z 2011 r. nr 122, poz. 696 ze zm.) w zakresie cen refundowanych produktów leczniczych oraz innych materiałów medycznych.

Ponadto należą do nich:

- art. 536 - 541 kodeksu cywilnego, w których określono zasady obniżania cen,

- art. 2 ust. 1 ustawy z 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2002 r. nr 141, poz. 1176 ze zm.) określający, kiedy w razie nabywania towaru bądź usługi od przedsiębiorcy konsument powinien otrzymać pisemne potwierdzenie umowy,

- rozdział XV kodeksu wykroczeń, który zakazuje m.in. odsprzedaży biletów na imprezy masowe po cenach wyższych niż nominalne,

- art. 13 ustawy z 22 października 2004 r. o jednostkach doradztwa rolniczego (Dz.U. z 2004 r., nr 251, poz. 2507 ze zm.), który określa zasady ustalania cennika za usługi tych jednostek.

Co istotne, ustawa o cenach dotyczy wszystkich szczebli obrotu, a nie tylko handlu detalicznego. Jest to inne rozwiązanie niż przewidziane w poprzednio obowiązujących przepisach, czyli ustawie o cenach z 1982 r. Art. 13 ust. 2 pkt 4 starej ustawy przewidywał możliwość różnego określania zasad stosowania cen skupu, zbytu, hurtowych i detalicznych odpowiednio do szczebli obrotu towarowego. Od zasady równego traktowania wszystkich szczebli obrotu towarowego jest jednak znaczący wyjątek. Art. 12 ustawy, który dotyczy oznaczania towarów ceną, odnosi się jedynie do sprzedaży detalicznej. To samo odnosi się do wydanego na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy rozporządzenia z 10 czerwca 2002 r. ws. szczegółowych zasad uwidaczniania cen towarów i usług oraz sposobu oznaczania ceną towarów przeznaczonych do sprzedaży (Dz.U. z 2002 r. nr 99, poz. 894 ze zm.).

wPierwszą podstawową zasadą ustawy z 2001 r. jest swoboda ustalania cen pomiędzy zainteresowanymi stronami zawierającymi umowę. Nieliczne wyjątki od tej reguły ustawa dokładnie określa, z tym że administracja państwowa ma możliwość szybkiego rozszerzenia tej listy o kolejne pozycje przez wprowadzenie wykazu towarów i usług z cenami urzędowymi albo urzędowymi marżami handlowymi (niemniej jednak musi to być szczególnie uzasadnione). Tak wynika z art. 4 ustawy z 2001 r. Natomiast art. 8 ustawy przewiduje, że ceny urzędowe można ustalać na usługi przewozowe. Przepis ten określa też zasady, na których wolno to robić.

Art. 5 ustawy został skreślony na podstawie art. 59 ustawy z 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (Dz.U. z 2011 r. nr 122, poz. 696 ze zm.). Niemniej nadal istnieją odrębne regulacje dotyczące cen leków (w tym refundowanych produktów leczniczych) oraz wyrobów medycznych. Znajdują się w szczególnych aktach prawnych, o których szerzej piszę przy komentarzu do art. 5 - 7 ustawy.

wNa potrzeby stosowania przepisów o cenach ustawa zawiera definicje legalne wielu pojęć i instytucji prawnych. Ze względów praktycznych warto skoncentrować się na kilku najważniejszych z nich, w tym na cenie, przedsiębiorcy, marży handlowej i usłudze.

to wartość wyrażona w jednostkach pieniężnych, którą kupujący płaci przedsiębiorcy za towar lub usługę z uwzględnieniem VAT lub akcyzy. Od ceny "do zapłaty" (często określanej jako cena brutto) odróżnia się cenę netto, czyli cenę bez podatku. Sens tego odróżnienia dobrze ujmuje orzecznictwo sądowe, zwłaszcza wyrok SN z 17 sierpnia 2005 r. (sygn. IV CK 88/05, LEX nr 521814). Sędziowie stwierdzili w tym wyroku, że: "jeśli czynność podlega opodatkowaniu, a sprzedający ma obowiązek wystawić fakturę (jest to reguła w obrocie wewnętrznym), dokument ten określa cenę netto, kwotę podatku i cenę brutto. Dlatego cena "do zapłaty" zawiera w sobie podatek kształtujący jej wysokość. Stwierdzenie to nie przesądza ekonomicznego wyniku transakcji, ponieważ cena netto poza szczególnymi wypadkami (ceny regulowanej) ma charakter umowny i może być dowolnie kształtowana, nawet ze stratą podatnika". Oznacza to jednocześnie, że "ilekroć sprzedaż towaru (usługi) podlega obciążeniu podatkiem od towarów i usług oraz podatkiem akcyzowym, cena musi uwzględniać odpowiednio podatek od towarów i usług oraz podatek akcyzowy" (wyroki WSA w Warszawie z 2 grudnia 2008 r., sygn. III SA/Wa 1066/08, LEX nr 522596 oraz z 10 maja 2005 r. sygn. III SA/Wa 234/05, LEX nr 180189).

Są też przypadki, kiedy sprzedaż towaru lub usługi nie jest objęta VAT. Wtedy oczywiście - jak podkreśla SN w wyroku z 23 marca 2004 r. (sygn. V CK 358/03, LEX nr 183787) - cena nie obejmuje należności z tytułu tego podatku. Ponadto cena w zakresie bezpodstawnie ustalonego VAT jest świadczeniem nienależnym (por. wyrok SN z 27 lutego 2004 r., sygn. V CK 293/03). W razie gdy sprzedawca ujął w cenie kwotę VAT, mimo że sprzedaż nie podlegała opodatkowaniu bądź była od podatku zwolniona, to nabywca, który zapłacił pełną cenę, ma do sprzedawcy roszczenie cywilnoprawne o zwrot tej części ceny, która obejmuje VAT. Tak wynika z art. 410 § 2 kodeksu cywilnego.

Definicja ceny zawarta w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z 2001 r. rzutuje również na inne kwestie, np. na wysokość należnego odszkodowania albo wysokość opłat administracyjnych. Nie ma tu jednak reguły. Zgodnie z uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 17 maja 2007 r. (sygn. III CZP 150/06) "odszkodowanie przysługujące na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego za szkodę powstałą w związku z ruchem tego pojazdu, ustalone według cen części zamiennych i usług, obejmuje kwotę podatku od towarów i usług (VAT) w zakresie, w jakim poszkodowany nie może obniżyć podatku od niego należnego o kwotę podatku naliczonego". Wypłata odszkodowania w cenie netto albo brutto zależy więc od dwóch czynników. Po pierwsze - należy zbadać, czy wierzyciel jest podatnikiem VAT. Pozytywna odpowiedź na to pytanie nie oznacza jednak, że automatycznie należy ustalić odszkodowanie w wysokości ceny netto. Aby to było możliwe, konieczna jest jeszcze ocena, czy podatnikowi w takim przypadku przysługiwałoby prawo do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony.

Natomiast NSA w wyroku z 15 czerwca 2004 r. (sygn. GSK 341/04, LEX nr 160475) stwierdził, że "podstawę pobrania podwyższonej opłaty za korzystanie z zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych ustala się na podstawie wartości sprzedaży tych napojów bez podatku od towarów i usług". Inaczej niż w przypadku odszkodowania jest także przy zasądzeniu wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy (por. wyrok SN z 15 kwietnia 2004 r., sygn. IV CK 273/03, LEX nr 183707).

Prawidłowe ustalenie ceny ma też wpływ na inne opłaty. Jak podkreśla NSA (w wyroku z 12 kwietnia 1995 r., sygn. II SA 180/94), opłatę eksploatacyjną przewidzianą w prawie geologicznym i górniczym ustala się od ceny sprzedaży wydobytej kopaliny ze złoża albo ceny surowca uszlachetnionego lub wzbogaconego, obejmującej również VAT, jeżeli przy sprzedaży takiej kopaliny lub surowca mają zastosowanie przepisy ustawy z 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym.

Wymóg podawania prawidłowej ceny brutto (czyli wraz z VAT i akcyzą) dotyczy nie tylko miejsc bezpośredniej sprzedaży towarów i usług, ale też reklam - zwłaszcza tych w czasopismach, gazetach, prospektach, katalogach, na plakatach, afiszach lub ekranach telewizyjnych, a także w handlu elektronicznym albo na specjalnie zorganizowanych pokazach i prezentacjach. Tak wynika z § 7 ust. 1 rozporządzenia z 10 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad uwidaczniania cen towarów i usług oraz sposobu oznaczania ceną towarów przeznaczonych do sprzedaży (Dz.U. z 2002 r. nr 99, poz. 894 ze zm.). Szczegółowe omówienie tego wymogu znajduje się w komentarzu do tego przepisu rozporządzenia w dalszej części niniejszego opracowania.

Analogiczne jak do cen uwagi odnoszą się też do stawek taryfowych. Tak wynika z art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy.

w rozumieniu art. 4 ust. 1 - 2 ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców - wedle przepisów z 2004 r. - uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Innymi słowy, przedsiębiorca to ktoś, kto prowadzi we własnym imieniu zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz prowadzi działalność polegającą na poszukiwaniu, rozpoznawaniu i wydobywaniu kopalin ze złóż, jak również działalność zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły.

Powyższa definicja sformułowana w ustawie z 2004 r. w zasadzie pokrywa się z tą zawartą w art. 43¹ kodeksu cywilnego, jednego z podstawowych aktów prawnych regulujących stosunki prawne. Przedsiębiorcą może być tylko osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych (a więc osoba pełnoletnia, która jednocześnie nie jest ubezwłasnowolniona). Co istotne, jak podkreśla WSA w Warszawie w wyroku z 7 listopada 2006 r. (sygn. VI SA/Wa 1852/05), wpis do ewidencji działalności gospodarczej czy też uzyskanie numeru REGON mają charakter deklaratoryjny, a brak urzędowego wpisu do ewidencji nie oznacza, iż skarżący nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy z 2004 r. w sytuacji, gdy osoba fizyczna działalność gospodarczą faktycznie wykonuje, lecz jej nie rejestruje. Pogląd ten potwierdza treść art. 60¹ Kodeksu wykroczeń, zastrzegający, że wykonywanie działalności gospodarczej bez wymaganego zgłoszenia do ewidencji, wpisu do rejestru działalności regulowanej albo bez wymaganej licencji, zezwolenia bądź koncesji jest wykroczeniem zagrożonym grzywną albo ograniczeniem wolności. Zgodnie z art. 9 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2009 r. nr 175, poz. 1361 ze zm.) można nawet żądać ogłoszenia upadłości osoby fizycznej faktycznie prowadzącej działalność gospodarczą bez dokonania wpisu do ewidencji działalności gospodarczej.

Jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym przyznano zdolność prawną, to m.in. spółki osobowe (jawna, komandytowa, partnerska, komandytowo-akcyjna), spółki kapitałowe w organizacji (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, spółka akcyjna), a także np. wspólnoty mieszkaniowe.

Nie ma natomiast statusu przedsiębiorcy oddział przedsiębiorcy zagranicznego, bo nie może wykonywać działalności gospodarczej w imieniu własnym (wyjątkiem jest główny oddział zagranicznego zakładu ubezpieczeń, który posiada zdolność prawną nadaną przez przepis prawa, a tym samym posiada status przedsiębiorcy). Przedsiębiorcami są natomiast zarówno agent, jak i komisant, bo choć działają na cudzy rachunek, to w imieniu własnym. Do przedsiębiorców zalicza się też - mimo że nierzadko w praktyce są to podmioty uzależnione silnie ekonomicznie od innych - działających we własnym imieniu i na własny rachunek dilerów, dystrybutorów oraz franczyzobiorców.

Art. 3 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej z 2004 r. zwalnia spod jej wymogów działalność wytwórczą w rolnictwie w zakresie upraw rolnych oraz chowu i hodowli zwierząt, ogrodnictwa, warzywnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego, a także wynajmowanie przez rolników pokoi, sprzedaż posiłków domowych i świadczenie w gospodarstwach rolnych innych usług związanych z pobytem turystów oraz wyrób wina przez producentów będących rolnikami wyrabiającymi mniej niż 100 hektolitrów wina w ciągu roku gospodarczego. Chodzi głównie o wytwórczą działalność rolniczą uzależnioną z reguły od warunków klimatyczno-przyrodniczych i prowadzoną z reguły w celu własnego utrzymania, a dopiero potem - w celach zarobkowych. Nie jest nawet istotny ani zakres takiej działalności, ani jej skala, co oznacza, że zwolnienie spod rygorów ustawy z 2004 r. dotyczy zarówno małych, jak i dużych podmiotów. Tymczasem art. 3 ust. 1 pkt 8 ustawy o cenach nakazuje części z nich stosować przepisy o cenach, obejmując ich definicją przedsiębiorcy sformułowaną na potrzeby tej konkretnej ustawy i rozporządzenia ministra finansów z 10 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad uwidaczniania cen towarów i usług oraz sposobu oznaczania ceną towarów przeznaczonych do sprzedaży (Dz.U. z 2002 r. nr 99, poz. 894 ze zm.). Chodzi o osoby prowadzące działalność wytwórczą w rolnictwie w zakresie upraw rolnych oraz chowu i hodowli zwierząt, ogrodnictwa, warzywnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego.

- czyli różnica między ceną płaconą przez kupującego a ceną uprzednio zapłaconą przez przedsiębiorcę, wynikającą z kosztów i zysku przedsiębiorcy - może być wyrażona na dwa sposoby. Pierwszy to jej wyliczenie kwotowe, drugi - procentowe. To samo dotyczy urzędowej marży handlowej, jak również prowizji. Tak wynika z art. 3 ust. 2 pkt 2 ustawy.

jest tylko czynność świadczona odpłatnie. Ponadto musi być ona wymieniona w klasyfikacjach wydanych na podstawie przepisów o statystyce publicznej. Chodzi zwłaszcza o:

- rozporządzenie z 24 grudnia 2007 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (Dz.U. z 2007 r. nr 251, poz. 1885 ze zm.) oraz

- rozporządzenie z 29 października 2008 r. w sprawie Polskiej Kwalifikacji Wyrobów i Usług (Dz.U. z 2008 r. nr 207, poz. 1293 ze zm.).

Odrębne definicje wielu pojęć zawiera też rozporządzenie z 10 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad uwidaczniania cen towarów i usług oraz sposobu oznaczania ceną towarów przeznaczonych do sprzedaży (Dz.U. z 2002 r. nr 99, poz. 894 ze zm.). Chodzi m.in. o towary masowe, o małych gabarytach, podobne, identyczne, pakowane, sprzedawane na sztuki. Te definicje należy stosować przy interpretacji norm zawartych w tym rozporządzeniu. Warto jednak podkreślić, że zgodnie z art. 12 ust. 1 i 3 ustawy przepisy rozporządzenia dotyczą jedynie sprzedaży detalicznej, a nie innych szczebli obrotu.

wUstawa zawiera dwie delegacje ustawowe do ustalania katalogu towarów lub usług, na które można przewidzieć ceny i marże urzędowe w razie szczególnych zagrożeń dla funkcjonowania gospodarki państwa. Chodzi np. o stany nadzwyczajne (np. wojenny, wyjątkowy, klęski żywiołowej), ale nie tylko, bo ustawa nie posługuje się tym pojęciem. Dotyczy to więc np. także hiperinflacji. Rada Ministrów może - choć nie musi - wprowadzić ceny i marże urzędowe na niektóre produkty. Ich katalog nie jest jednak dowolny, bo z ust. 2 wynika, że chodzi jedynie o towary lub usługi mające podstawowe znaczenie dla kosztów utrzymania konsumentów. W praktyce może najczęściej chodzić o ceny żywności i paliw. Skreślony art. 5 ustawy jako wyjątek od tej zasady przewidywał co prawda ceny produktów leczniczych i wyrobów medycznych, ale należy uznać, że do tych towarów stosuje się odrębne regulacje (omawiam je przy komentarzu do art. 5 ustawy). Również dopuszczalność wprowadzenia - w drodze delegacji ustawowej z art. 4 ustawy - cen urzędowych na usługi przewozowe jest ograniczona brzmieniem art. 8 ustawy, który kompetencje te zastrzega dla innych organów.

Minister ds. finansów - w oparciu o katalog towarów i usług ustalony przez Radę Ministrów - musi dla nich ustalić urzędowe ceny i marże. Nie robi tego dowolnie, ale z uwzględnieniem interesów konsumentów i przedsiębiorców zajmujących się wytwarzaniem i obrotem tymi towarami lub świadczeniem tych usług.

wObecnie regulacje dotyczące cen leków (w tym refundowanych produktów leczniczych) oraz wyrobów medycznych znajdują się w odrębnych aktach prawnych, zwłaszcza w:

- ustawie z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.) - w zakresie zasad ustalania niektórych cen leków,

- ustawie z 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (Dz.U. z 2011 r. nr 122, poz. 696 ze zm.) - w zakresie cen refundowanych produktów leczniczych oraz innych materiałów medycznych, jak również w

- ustawie z 20 maja 2010 r. o wyrobach medycznych (Dz.U. z 2010 r. nr 107, poz. 679 ze zm.).

Zgodnie z przepisami ustawy z 2011 r. zlikwidowano istniejący wcześniej (jeszcze na podstawie przepisów o cenach z 1982 r.) Zespół Gospodarki Lekami, zastępując go Komisją Ekonomiczną.

wRada gminy ma możliwość (ale nie obowiązek) ustalania cen urzędowych (maksymalnych stawek) w przewozach pasażerskich i taksówkowych na swoim terenie. Dotyczą one wszystkich, także komunalnych jednostek świadczących usługi z zakresu komunikacji miejskiej, zwłaszcza że w większości miast i gmin są one faktycznymi monopolistami na rynku. Nie oznacza to, że rada gminy ma pełną swobodę przy ustalaniu cen tych usług. Jak bowiem podkreśla NSA w wyroku z 19 lipca 2005 r. (sygn. I OSK 130/05, LEX nr 190697), gdy rada gminy nie podejmie uchwały na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z 2001 r., to wówczas obowiązana jest ustalić wysokość cen albo określić sposób ustalania cen za usługi z zakresu komunikacji miejskiej. Podstawa prawna takiego działania to art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 45, poz. 236).

Jeśli rada gminy zdecyduje się na ustalanie stawek przewozowych taksówkami, to ma też obowiązek ustalenia stref cen na usługi taksówkarskie. Dotyczy to zarówno przewozów osobowych, jak i towarowych. Tak wynika z art. 8 ust. 3 ustawy. Ustalenie stref cen polega z reguły na wyznaczeniu na terenie miasta lub gminy poszczególnych obszarów (nierzadko w postaci załącznika graficznego w postaci mapy) i ustaleniu dla nich stawek taryfowych.

Pozwalając na ustalanie cen maksymalnych, ustawodawca nie chce nadmiernie ingerować w swobodę działalności gospodarczej. Jak podkreśla NSA w wyroku z 6 kwietnia 2010 r. (sygn. II GSK 518/09, LEX nr 596900), "określanie - w drodze uchwały rady gminy - cen maksymalnych na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z 2001 r. o cenach jest instrumentem regulowania nieprzekraczalnego poziomu cen obowiązujących wszystkich przewoźników i ma służyć ochronie rynku, a nie organizacji działalności gospodarczej wykonywanej przez przewoźników". Nie jest to więc ustalenie taryfy przewozowej konkretnego przewoźnika (por. wyrok NSA z 6 stycznia 2010 r., sygn. II GSK 273/09, LEX nr 596707).

Art. 8 ustawy z 2001 r. nie może być jednak podstawą prawną do uregulowania wszystkich zagadnień związanych z transportem zbiorowym. Przypomniał o tym WSA w Lublinie w wyroku z 7 lipca 2009 r. (sygn. III SA/Lu 274/09, LEX nr 522337). Sąd uznał, że: "ustalenie marży przy dystrybucji biletów jednorazowych nie mieści się w zakresie usług komunalnych, jest to bowiem działalność komercyjna. Brak podstawy prawnej do wydania uchwały w sprawie uchwalenia marży stosowanej przy dystrybucji biletów jednorazowych za przejazdy środkami lokalnego transportu zbiorowego. Podstawy ustalenia marży za dystrybucję biletów jednorazowych nie może także stanowić art. 8 ust. 1 ustawy o cenach. Zastosowanie tego przepisu wyłącza bowiem zastosowanie (...) art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o gospodarce komunalnej".

Jeżeli rada gminy ma kompetencje do ustalenia cen urzędowych za usługi przewozowe lokalnym transportem zbiorowym, to władna jest również określić krąg osób uprawnionych do opłaty ulgowej i zwolnionych z odpłatności. Wprowadzenie ulg albo zwolnień z opłat nie jest jednak obowiązkowe. Potwierdza to wyrok WSA w Gliwicach z 22 czerwca 2008 r. (sygn. III SA/Gl 1564/07, LEX nr 506809). Nie ma też przeszkód, aby rada gminy okresowo wprowadzała niższe ceny za usługi świadczone przez niektóre komunalne środki transportu zbiorowego. W tym celu może ona wskazać sposób ich ustalania oraz scedować upoważnienie w powyższym zakresie na inny organ (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 16 października 2007 r., sygn. II SA/Bd 627/07, LEX nr 438857).

o istotne, jak stwierdził WSA w Gliwicach w wyroku z 25 października 2010 r. (sygn. III SA/Gl 1364/10, LEX nr 756479), "nie ma innej podstawy prawnej do ustanowienia ulg w opłatach za usługi przewozowe w lokalnym transporcie zbiorowym - które oczywiście należy traktować jako ceny urzędowe, czyli maksymalne - poza przepisem art. 8 ust. 1 ustawy z 2001 r. o cenach".

wUrzędowe ceny i marże handlowe mogą mieć dwojaki charakter - cen i marż maksymalnych albo sztywnych. Ustawodawca przesądza, że co do zasady mamy do czynienia z cenami i marżami maksymalnymi. Tylko wyjątkowo - gdy odrębne przepisy tak przewidują - mamy do czynienia z cenami sztywnymi.

Cenami maksymalnymi są m.in. ceny za usługi przewozowe określone w art. 8 ustawy albo górne stawki za usuwanie odpadów z nieruchomości przewidziane w art. 6 ust. 2 i 4 ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (t.j. Dz.U. z 2012 r. nr 391).

Sztywne ceny i marże przewidują natomiast art. 7 - 8 ustawy z 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (Dz.U. z 2011 r. nr 122, poz. 696 ze zm.). Chodzi o urzędowe ceny zbytu, a także urzędowe marże hurtowe i detaliczne. Niemniej art. 9 tej ustawy przewiduje również w niektórych przypadkach, że ceny i marże urzędowe produktów leczniczych mają charakter maksymalny.

wArtykuł 10 ustawy został uchylony z dniem 26 stycznia 2011 r. przez ustawę z 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o cenach oraz ustawy o kontroli skarbowej (Dz.U. z 2010 r. nr 197, poz. 1309). Artykuł 3 ust. 1 ustawy uchylającej stanowi jednak, że do postępowań wszczętych, ale niezakończonych do 26 stycznia 2011 r. stosuje się przepisy dotychczasowe. Tym samym art. 10 ustawy o cenach - pomimo jego formalnego uchylenia - nadal znajduje zastosowanie w praktyce. Dlatego poświęcam mu krótkie omówienie w tym komentarzu.

Artykuł 10 ust. 1 ustawy miał następujące brzmienie: "z zastrzeżeniem przepisów szczególnych, przy uzgadnianiu ceny umownej oraz przy stosowaniu ceny urzędowej przedsiębiorca ma obowiązek określić, w formie pisemnej, a także, o ile to możliwe, w postaci elektronicznej, w sposób dostępny dla kupującego, szczegółową charakterystykę jakościową towaru (usługi), a także wskazać kraj pochodzenia towaru, jeżeli został on wprowadzony na polski obszar celny". Artykuł 10 ust. 2 ustawy zawierał natomiast delegację ustawową dla Rady Ministrów do określenia, jakie towary i usługi były zwolnione z określania szczegółowej charakterystyki jakościowej. Nigdy jednak takiego rozporządzenia nie wydano.

Skreślenie art. 10 ustawy było uzasadniane tym, że budził on wątpliwości interpretacyjne co do zakresu i sposobu realizacji obowiązku informacyjnego, jakim była charakterystyka jakościowa produktu (druk sejmowy nr 3164, kadencja 2007 - 2011). Przepis miał charakter ogólny, nie było jasno określonego katalogu towarów i usług, dla których istniał obowiązek sporządzania charakterystyk jakościowych. W praktyce regulacja ta - zamiast obejmować głównie towary o znacznym stopniu skomplikowania techniczno-konstrukcyjnego lub technologicznego - była stosowana wobec producentów żywności. Mankamentem był również brak szczegółowego określenia zakresu i stopnia szczegółowości charakterystyki jakościowej. Ponadto unormowania szczególne do poszczególnych rodzajów towarów (produktów leczniczych, żywności itp.) i tak obligują przedsiębiorców do podawania określonych danych i informacji o towarach i usługach w postaci np. kart charakterystyk, ulotek informacyjnych, instrukcji obsługi i konserwacji, nadruków, napisów, oznakowań, piktogramów i innych oznaczeń. Zdaniem ustawodawcy normy te są wystarczające i nie było potrzeby dalszego obowiązywania art. 10 ustawy. Są to (wraz z aktami wykonawczymi do nich) w szczególności:

- art. 26 ust. 2 ustawy z 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 45, poz. 271 ze zm.) dotyczący oznakowań produktów leczniczych,

- art. 10 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 138, poz. 935 ze zm.) dotyczący oznakowań oraz przepisy wykonawcze określające szczegółowe wymagania dla określonych wyrobów, sposób identyfikacji i oznakowania (etykietowania) tych wyrobów,

- art. 10, 13, 22, 24, 26 - 27, 39, 44 - 52a ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 136, poz. 914 ze zm.), przepisy dotyczące znakowania żywności,

- art. 8 i 9 ustawy z 12 grudnia 2003 r. o ogólnym bezpieczeństwie produktów (Dz.U. z 2003 r. nr 229, poz. 2275 ze zm.),

- art. 5 - 7a, 13, 15 i 15a ustawy z 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 187, poz. 1577, ze zm.),

- ustawa z 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (Dz.U. z 2011 r. nr 63, poz. 322) - dotyczący oznakowania opakowań substancji niebezpiecznej i preparatu niebezpiecznego,

- art. 7 ustawy z 7 maja 2009 r. o towarach paczkowanych (Dz.U. z 2009 r. nr 91, poz. 740 ze zm.),

- art. 5 - 7 ustawy z 30 marca 2001 r. o kosmetykach (Dz.U. z 2001 r. nr 42, poz. 473, ze zm.).

wKomentowany artykuł ustawy został uchylony z dniem 26 stycznia 2011 r. przez ustawę z 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o cenach oraz ustawy o kontroli skarbowej (Dz.U. z 2010 r. nr 197, poz. 1309). Niemniej jednak art. 3 ust. 2 ustawy uchylającej przewiduje, że decyzje o określeniu kwoty nienależnej oraz o kwocie dodatkowej można wydawać nawet do końca 2013 r., dlatego w tym komentarzu opisujemy art. 11 ustawy. Przepis ten stanowił, że przedsiębiorca będący producentem miał obowiązek obniżyć cenę w przypadkach, gdy towar nie posiada wymaganych cech określonych w charakterystyce jakościowej (do której sporządzania był zobowiązany zgodnie z art. 10 ust. 1) bądź posiada wady polegające na zmniejszeniu ilości, masy lub objętości towaru albo uszkodzenia, chyba że przy dołożeniu staranności wymaganej w stosunkach sprzedaży danego rodzaju nie mógł wiedzieć o wadzie towaru. Taki sam obowiązek ciążył na sprzedawcy. Cena powinna być obniżona w stopniu odpowiadającym zaistniałym wadom lub uszkodzeniom. Przedsiębiorca miał też obowiązek uwidocznić przyczynę obniżki ceny lub poinformować konsumenta o tej przyczynie w sposób zwyczajowo przyjęty w miejscu oferowania towaru, również innym niż miejsce sprzedaży.

Za niedopełnienie tych obowiązków groziły sankcje. Organ nadzoru, stwierdzając w wyniku przeprowadzonej kontroli wady lub uszkodzenia oraz jednoczesny brak odpowiedniej obniżki ceny, określał ich rodzaj i stopień w formie decyzji administracyjnej. To jednak nie wszystko. Gdy decyzja stała się ostateczna, to organ nadzoru niezwłocznie powinien wystąpić z wnioskiem do właściwego miejscowo naczelnika urzędu skarbowego o wszczęcie postępowania i wydanie decyzji określającej kwotę nienależną (czyli różnicę pomiędzy kwotą zapłaconą a tą, jaka powinna być wyliczona) oraz ustalającej kwotę dodatkową (w wysokości 150 proc. kwoty nienależnej). Obecnie analogiczny mechanizm znajduje zastosowanie przy zawyżaniu cen lub marży urzędowych (art. 13 ust. 1 ustawy). Przedsiębiorca stosujący zawyżoną cenę ponosił też koszty badań wykonanych w toku postępowania.

Ustawodawca zdecydował się na skreślenie art. 11 ustawy. Nie oznacza to jednak, że nie istnieją żadne regulacje normujące kwestie określone dotychczas w tym przepisie. Przykładowo art. 12 ust. 2 ustawy (mimo skreślenia art. 11 ust. 3) jest podstawą do informowania o obniżce ceny towaru lub usługi i jej przyczynie. Ponadto przepisy odrębnych ustaw nakładają na przedsiębiorców wiele różnych obowiązków w zakresie informowania konsumentów o cenach, cechach i właściwościach towarów bądź usług, jak również nakładają sankcje (cywilnoprawne, administracyjne, a niekiedy nawet karne) za ich nieprzestrzeganie. Do najważniejszych takich regulacji należą:

- art. 3 - 4 ustawy z 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2002 r. nr 141, poz. 1176 ze zm.), który nakłada na sprzedawców określone obowiązki informacyjne wobec konsumentów. Informacje te mają być jasne i zrozumiałe, nie mogą wprowadzać w błąd, powinny one obejmować m.in. znak zgodności, określenie energochłonności oraz inne dane wskazane w odrębnych przepisach, dotyczących oznakowania towarów. Brak wykonania lub nienależyte wykonanie tych obowiązków informacyjnych rodzi odpowiedzialność sprzedawcy względem kupującego,

- art. 24 ust. 2 ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2007 r. nr 50, poz. 331 ze zm.) dotyczący naruszenia przez przedsiębiorcę (sprzedawcę) obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, pełnej i prawdziwej informacji o towarze,

- art. 3, 8 - 10 i 13 ustawy z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. nr 153, poz. 1503 ze zm.), dotyczące czynów nieuczciwej konkurencji polegających m.in. na opatrzeniu towarów informacjami wprowadzającymi w błąd co do np. pochodzenia, ilości, cech,

- art. 5 ust. 2 i art. 5 ust. 3 pkt 2 - 5 ustawy z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. z 2007 r. nr 171, poz. 1206) określające, m.in. jakie działania przedsiębiorców wprowadzają w błąd konsumentów, a przez to które powodują lub mogą powodować podjęcie przez konsumenta błędnej (nieracjonalnej) decyzji dotyczącej umowy, której inaczej (tzn. działając racjonalnie) by nie podjął. W świetle ww. przepisów za wprowadzające w błąd konsumenta wolno uznać zachowania przedsiębiorcy polegające m.in. na rozpowszechnianiu informacji nieprawdziwych albo nawet prawdziwych, jednakże w sposób mogący wprowadzać konsumenta w błąd. Działania te mogą dotyczyć m.in. cech produktu, obowiązków przedsiębiorcy związanych z produktem, praw konsumenta (a w szczególności prawa do naprawy lub wymiany produktu na nowy albo prawa do obniżenia ceny lub do odstąpienia od umowy) oraz wysokości ceny, sposobu jej obliczania etc. Należy jednocześnie zaznaczyć, że w świetle art. 6 ust. 3 pkt 1 ww. ustawy wprowadzającym w błąd zaniechaniem może być zatajenie lub nieprzekazanie konsumentowi w sposób jasny, jednoznaczny lub we właściwym czasie istotnych informacji dotyczących produktu, w tym dotyczących jego wad albo uszkodzeń. Równocześnie dodać trzeba, iż art. 13 ustawy z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym wprowadził korzystny dla konsumenta - którego interes został zagrożony lub naruszony (np. przez zaniechanie, przewidziane w art. 6 ust. 3 pkt 1 ww. ustawy) - rozkład ciężaru dowodu; spoczywa on aktualnie na przedsiębiorcy, któremu zarzuca się stosowanie nieuczciwej praktyki rynkowej. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika bowiem jednoznacznie, iż to przedsiębiorca spotykający się z zarzutem stosowania nieuczciwej praktyki rynkowej powinien udowodnić, że takiej praktyki nie stosował lub nie stosuje. W tym miejscu dodajmy, iż w praktyce kompetencje do dokonywania oceny konkretnego stanu faktycznego pod kątem spełniania lub niespełniania przesłanek nieuczciwej praktyki rynkowej wynikających z przepisów wyżej powołanej ustawy posiadają sądy powszechne.

wJedną z podstawowych zasad ustawy z 2001 r. jest ochrona interesów przedsiębiorców i nabywców towarów i usług, które mogą być zagrożone w razie nadużycia swobody ustalania cen. Kolejna ważna reguła to ochrona konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Obie te zasady skonkretyzowano w art. 12 ustawy z 2001 r. Przepis ten nie tylko sugeruje, ale wręcz nakazuje m.in. oznaczanie towarów ceną, jak również podawanie w zrozumiały sposób informacji umożliwiających porównanie wartości ofert przez podanie cen jednostkowych (por. wyrok NSA z 7 grudnia 2001 r., sygn. III SA 2159/01, LEX nr 216265). Oznaczenie ceny bezpośrednio na towarze powinno nastąpić w sposób zapewniający prostą i niebudzącą wątpliwości informację o ich wysokościach (por. wyrok NSA z 21 lutego 2000 r., sygn. II SA 1707/99).

Chroniąc interesy konsumentów, art. 12 jest podstawą prawną do szczegółowego oznaczenia wielu rodzajów cen towarów i usług, zwłaszcza tych najczęściej spotykanych w obrocie konsumenckim, jak żywność, odzież, sprzęt AGD i RTV, oraz drobnych bieżących usług dnia codziennego.

Jeśli cena ma charakter ceny urzędowej, to oprócz jej wysokości, marży, przyczyny obniżki, ceny jednostkowej należy też podać wyraźnie informację o urzędowym charakterze ceny. Tak wynika z art. 12 ust. 2 ustawy.

Na podstawie delegacji ustawowej określonej w art. 12 ust. 3 zostało wydane rozporządzenie Ministra Finansów z 10 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad uwidaczniania cen towarów i usług oraz sposobu oznaczania ceną towarów przeznaczonych do sprzedaży (Dz.U. z 2002 r. nr 99, poz. 894 ze zm.). Treść tego aktu z omówieniem - ze względu na jego doniosłość praktyczną - zamieszczono w dalszej części tego komentarza.

wW obecnym stanie prawnym art. 13 ustawy stosuje się tylko do cen i marż urzędowych. Z dniem 26 stycznia 2011 r. ustawa z 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o cenach oraz ustawy o kontroli skarbowej (Dz.U. z 2010 r. nr 197, poz. 1309) zniosła stosowanie sankcji ekonomicznych w postaci kwot nienależnych oraz kwot dodatkowych dla cen umownych. W stosunku do cen umownych - zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy - nadal mogą się toczyć jedynie postępowania wszczęte przed dniem 26 stycznia 2011 r. Ponadto decyzji o określeniu kwot nienależnych w stosunku do cen umownych i o ustaleniu w takich przypadkach kwot dodatkowych nie wydaje się, jeżeli od końca roku, w którym zastosowano taką cenę (w tym marżę handlową), minęły dwa lata. Tak wynika z art. 3 ust. 2 ustawy nowelizującej, co oznacza, że od 1 stycznia 2014 r. wydawanie takich decyzji w stosunku do cen umownych nie będzie dopuszczalne. Co istotne dla sprzedawcy, orzeczenie o obowiązku zwrotu kwoty nienależnej i o obowiązku wpłaty kwoty dodatkowej następuje bez względu na okoliczności, które spowodowały pogorszenie jakości towaru lub usługi (por. wyrok NSA z 11 października 1994 r., sygn. SA/Ka 1713/93).

Przekroczenie maksymalnej lub sztywnej wysokości marży lub ceny urzędowej prowadzi od osiągnięcia kwoty nienależnej. Kwota ta powinna być zwrócona kupującemu, jeśli jest on znany albo ustalenie jego tożsamości nie jest niewspółmierne do wysokości osiągniętej korzyści. W przeciwnym wypadku przedsiębiorca powinien przekazać nienależną kwotę do budżetu państwa (por. wyrok NSA z 2 czerwca 1999 r., sygn. I SA/Gd 1361/98, LEX nr 38716). Ustawa nie określa tu stawek minimalnych. Oznacza to, że do zwrotu zobowiązani są sprzedawcy, którzy stwierdzą, że doszło do pobrania nawet bardzo niskich kwot nienależnych.

Zabezpieczeniem przed ignorowaniem regulacji o kwocie nienależnej są przepisy o kwocie dodatkowej przekazywanej do budżetu państwa. Nalicza się ją w razie stwierdzenia przez organy kontroli skarbowej istnienia kwot nienależnych albo wypłaty ich kupującym co prawda dobrowolnie, ale dopiero po wszczęciu kontroli.

Zgodnie z orzecznictwem sądowym (wyrok NSA z 27 maja 1994 r., sygn. III SA 1610/93) zwrot kwoty nienależnej jest możliwy także w trybie potrącenia (art. 498 par. 1 k.c.), o ile oczywiście wobec kupującego sprzedawca ma jakieś wierzytelności nadające się do potrącenia. Zwrot jest dokonany z chwilą, gdy oświadczenie zobowiązanego doszło do wiadomości wierzyciela, co w praktyce może mieć wpływ na to, czy zachodzą przesłanki do naliczenia kwoty dodatkowej.

wArt. 14 ustawy przewiduje administracyjne kary pieniężne dla przedsiębiorców, którzy uporczywie naruszają przepisy dotyczące oznaczania cenami i podawania cen jednostkowych. Chodzi o to, aby sankcje były skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Zatem administracyjna kara pieniężna przewidziana w komentowanym przepisie nie powinna być zastosowana w razie pierwszego stwierdzenia naruszenia zasad oznaczania towarów i usług cenami albo w mniej istotnych przypadkach.

Tryb kontroli przedsiębiorców określa ustawa z 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 151, poz. 1219 ze zm.). Od decyzji o nałożeniu kary przysługuje odwołanie do prezesa UOKiK, ale następnie skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a także skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W takich sprawach znajdują bowiem odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Jest to więc inny tryb postępowania niż w razie odwołania od innych decyzji prezesa UOKiK, gdzie - zgodnie z kodeksem postępowania cywilnego - od decyzji tego organu przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, a następnie apelacja do Sądu Apelacyjnego w Warszawie. Prezes UOKiK przejął bowiem kompetencje organu odwoławczego od decyzji wojewódzkich inspektorów Inspekcji Handlowej na mocy art. 1 ust. 2 ustawy z 10 lipca 2008 r. o zniesieniu Głównego Inspektora Inspekcji Handlowej, zmianie ustawy o Inspekcji Handlowej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. nr 157, poz. 976).

Trzeba pamiętać, że nie wszystkie produkty może sprawdzać Inspekcja Handlowa. Przykładowo, produkty lecznicze i wyroby medyczne (także w zakresie oznaczania ceną) wolno kontrolować Inspekcji Farmaceutycznej (por. odpowiedź z 12 czerwca 2012 r. na zapytanie nr 1109 w sprawie egzekwowania przestrzegania przez apteki przepisów ustawy o cenach, Sejm RP, VII kadencja). Zgodnie z art. 109 pkt 3, 5 i 10 ustawy z 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 45, poz. 217, ze zm.), do zadań Inspekcji Farmaceutycznej należy bowiem w szczególności:

- kontrolowanie aptek i innych jednostek prowadzących obrót detaliczny i hurtowy produktami leczniczymi i wyrobami medycznymi,

- kontrolowanie właściwego oznakowania i reklamy produktów leczniczych oraz właściwego oznakowania wyrobów medycznych.

Nieprzestrzeganie regulacji dotyczących oznaczania cen związane jest także z innymi sankcjami nakładanymi na przedsiębiorców (por. odpowiedź prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na interpelację nr 3885 w sprawie nieprawdziwych oznakowań cen towarów, VI kadencja Sejmu RP). Tak wynika z art. 134 par. 1 oraz art. 137 par. 1 Kodeksu wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2007 r., nr 109, poz. 756, z ze zm.). Zgodnie z pierwszym z tych przepisów, kto przy sprzedaży towaru lub świadczeniu usług oszukuje nabywcę co do ilości, wagi, miary, gatunku, rodzaju lub ceny, jeżeli nabywca poniósł lub mógł ponieść szkodę nieprzekraczającą 100 zł, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. Zgodnie natomiast z art. 137 par. 1, kto w przedsiębiorstwie handlowym lub usługowym narusza przepisy o obowiązku uwidaczniania cen lub ilości nominalnej, podlega karze grzywny do 1500 zł albo karze nagany.

Nieprawidłowe oznaczanie cen może być też sankcjonowane na podstawie art. 26 ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2007 r. nr 50, poz. 331 ze zm.). Prezes UOKiK dysponuje kompetencjami do wydania decyzji w sprawach stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na naruszaniu obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji (art. 24 ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). W tym trybie za działania naruszające zbiorowe interesy konsumentów uznano w rozstrzygnięciach prezesa UOKiK, w szczególności:

- niewłaściwe oznakowanie ceną towarów na wywieszkach cenowych przy towarach na hali sprzedaży w porównaniu do obowiązujących cen na te towary w kasach sklepu (decyzja z 4 kwietnia 2008 r., nr RLU 9/2008),

- zamieszczenie w katalogu reklamowym ceny produktu bez informacji, że obowiązuje ona jedynie w przypadku zakupu co najmniej czterech jego sztuk (decyzja z 21 lipca 2006 r., nr RWR 30/2006),

- podawanie na wywieszkach cenowych przy towarach oferowanych w cenach promocyjnych (oraz w gazetkach reklamowych zawierających informacje o towarach oferowanych w cenach promocyjnych) niezgodnych ze stanem faktycznym informacji na temat cen tych produktów sprzed okresu promocji (decyzja z 12 lutego 2008 r., nr DDK 1/2008).

W przypadkach wydania decyzji prezesa UOKiK w trybie przepisów o ochronie konkurencji i konsumentów przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

W praktyce jedną z najczęstszych nieprawidłowości jest uwidacznianie na półkach sklepowych cen towarów niższych niż te, które są naliczane przy kasie. Ponieważ istnieją regulacje nakładające na przedsiębiorców obowiązek uwidaczniania cen aktualnych w momencie oferowania towarów, to na ich podstawie konsumenci mogą - w razie zaistnienia rozbieżności pomiędzy ceną uwidocznioną na wywieszce cenowej a ceną zakodowaną w kasie - domagać się dokonania sprzedaży według ceny uwidocznionej na wywieszce (por. odpowiedź na interpelację nr 3885).

wZmiany ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym z 1997 r. wprowadzone ustawą o cenach nie mają już obecnie żadnego znaczenia, bo obowiązują:

- ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.),

- ustawa z 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (Dz.U. z 2011 r. nr 122, poz. 696 ze zm.).

Dlatego ich treść i omówienie pomijam w tym komentarzu.

wDość lakoniczny przepis przejściowy, jakim jest art. 16 ustawy, wywoływał spory w praktyce. Jak podkreślił WSA w Warszawie (wyrok z 12 kwietnia 2005 r., sygn. III SA/Wa 2482/04, LEX nr 147913), do transakcji dokonanych przed wejściem w życie ustawy z 2001 r. stosuje się - co do zasady - przepisy ustawy z 1982 r. Stara ustawa przewidywała np. jednoroczny termin przedawnienia terminu do wydania decyzji w sprawie prawidłowości stosowania cen leków. Oznacza to, że postępowania kontrolne wszczęte po upływie tego terminu w stosunku do transakcji dokonanych pod rządami starych przepisów są bezprzedmiotowe i podlegają umorzeniu. Nie zmienia tego okoliczność, że rozpoczęły się już pod rządami nowej ustawy, która przewiduje dłuższe terminy przedawnienia (por. też wyrok NSA z 28 września 1999 r., sygn. I SA/Wr 926/98). Obecnie, z powodu upływu ponad 10 lat od wejścia w życie nowych przepisów, problem ten stracił na doniosłości i jest marginalny.

wRozporządzenia oraz inne akty wykonawcze do ustawy z 26 lutego 1982 r. o cenach (t.j. Dz.U. z 1988 r. nr 27, poz. 195 ze zm.) oraz ustawy z 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. z 1997 r. nr 28, poz. 73 ze zm.) utraciły ostatecznie moc z dniem 13 grudnia 2002 r.

Art. 18. [Import środków farmaceutycznych]

wPrzepisy szczególne przewidywały w 2001 r. odrębne zasady ustalania cen na importowane środki farmaceutyczne i wyroby medyczne. Art. 18 ustawy umożliwiał Zespołowi Gospodarki Lekami zebranie danych od przedsiębiorców zajmujących się obrotem tymi środkami i wyrobami (głównie importerów i dystrybutorów), aby ustalić stanowisko dotyczące limitów cen i marży urzędowych. Art. 18 miał charakter przejściowy i obecnie nie ma już zastosowania.

wUstawa z 2001 r. zastąpiła analogiczne - choć wielokrotnie zmieniane - przepisy o cenach obowiązujące jeszcze z okresie PRL (poprzednia ustawa została uchwalona w trakcie trwania stanu wojennego, w zupełnie innych realiach politycznych i gospodarczych).

Ustawa z 1982 r. zawierała kilka instytucji, które usunięto w nowych przepisach, kładących nacisk na swobodne ustalanie cen. Chodzi m.in. o:

- możliwość administracyjnego zamrożenia cen towarów i usług,

- ustalanie okresowych, maksymalnych wskaźników wzrostu cen towarów i usług (w tym zwłaszcza w budownictwie),

- określenie odrębnych zasad stosowania cen skupu w zależności od szczebla obrotu towarowego (skup, produkcja, hurt, dystrybucja, handel detaliczny),

- obowiązek informowania przez sprzedawców izb skarbowych o zamiarach zmiany cen (w praktyce podwyżkach) pewnych towarów.

Niektóre administracyjne metody kształtowania cen nadal jednak pozostały. Dotyczy to m.in. usług przewozowych (art. 8 ustawy), jak również możliwości ustalania urzędowych marży i cen w razie szczególnych zagrożeń dla właściwego funkcjonowania gospodarki państwa (art. 4 ustawy).

wPonieważ tekst ustawy ogłoszono w Dzienniku Ustaw 11 września 2001 r., to cała ustawa weszła w życie w dniu 12 grudnia 2001 r., z wyjątkiem art. 7 i 18, które zaczęły obowiązywać już po upływie 30 dni od opublikowania ustawy, czyli 12 października 2001 r.