Ustawa z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (cz. 2)

ROZDZIAŁ 2

Świadczenie wychowawcze [cd.]

wPrzepis zawiera upoważnienie ustawowe dla Rady Ministrów do wydania rozporządzenia podnoszącego wysokość świadczenia wychowawczego oraz wynikających z art. 5 ust. 3 i ust. 4 u.p.p.w.d. kwot dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę stanowiących kryterium dochodowe, w przypadku gdy osoba występuje z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Określając kwotę wzrostu świadczenia wychowawczego oraz kryteriów dochodowych, Rada Ministrów kieruje się wskaźnikiem inflacji.

wNależy podkreślić, że zawarte w powyższym przepisie upoważnienie ma charakter fakultatywny, a zatem wydanie rozporządzenia przez Radę Ministrów jest jej uprawnieniem, a nie obowiązkiem.

wPrzepis zawiera szczegółowe regulacje dotyczące ustalania dochodu rodziny i dochodu członka rodziny, które będą miały zastosowanie, gdy osoba wskazana w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko rozumiane jako jedyne lub najstarsze dziecko w rodzinie w wieku do ukończenia 18. roku życia.

wZgodnie z art. 2 pkt 2 u.p.p.w.d. dochód członka rodziny to przeciętny miesięczny dochód takiej osoby osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, z zastrzeżeniem przepisów dotyczących utraty i uzyskania dochodu. Natomiast w myśl art. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. dochód rodziny to suma dochodów członków rodziny.

wZgodnie z art. 18 ust. 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze jest ustalane co do zasady na okres od 1 października do 30 września następnego roku. Przykładowo w sytuacji, gdy świadczenie wychowawcze będzie ustalane na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r., rokiem kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, będzie rok 2016.

Co istotne, w myśl art. 48 ust. 1 u.p.p.w.d., pierwszy okres, na który jest ustalane prawo do świadczenia wychowawczego, rozpoczyna się 1 kwietnia 2016 r. i kończy 30 września 2017 r. Należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 48 ust. 2 u.p.p.w.d. w przypadku ustalania prawa do świadczenia wychowawczego na pierwszy okres, rokiem kalendarzowym, z którego dochody stanowią podstawę ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, jest rok kalendarzowy 2014.

wZgodnie z art. 7 ust. 1 u.p.p.w.d., ustalając dochód rodziny determinujący prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, w dochodzie rodziny nie uwzględnia się dochodów utraconych w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, lub po tym roku. Należy przypomnieć, że art. 2 pkt 19 u.p.p.w.d. określa zamknięty katalog dochodów utraconych. W związku z tym organ, ustalając dochód w przeliczeniu na członka rodziny, może uwzględnić jedynie enumeratywnie wskazane w tym przepisie dochody. Utrata dochodu ma miejsce wtedy, gdy członek rodziny nie osiąga już danego dochodu, np. w wyniku utraty prawa do zasiłku lub stypendium dla bezrobotnych. W takiej sytuacji, ustalając dochód rodziny, nie wlicza się dochodu utraconego wskazanego w art. 2 pkt 19 u.p.p.w.d.

wNależy podkreślić, że powyższa regulacja dotycząca dochodu utraconego ma zastosowanie także w przypadku dziecka będącego pod opieką opiekuna prawnego.

PRZYKŁAD 1

Po wyrejestrowaniu działalności

Matka złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w maju 2016 r. We wniosku wskazała, że w jej rodzinie po 2014 r. miała miejsce utrata dochodu - w listopadzie 2015 r. ojciec dziecka wyrejestrował pozarolniczą działalność gospodarczą. W takiej sytuacji, ustalając dochód rodziny, nie uwzględnia się dochodu osiągniętego przez ojca w 2014 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

wUstawodawca, chcąc aby organy ustalały prawo do świadczenia wychowawczego na podstawie precyzyjnie określonego dochodu, wprowadził odmienne uregulowania w przypadku uzyskania dochodu w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na który ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, i po tym roku. Artykuł 2 pkt 20 u.p.p.w.d. zawiera zamknięty katalog enumeratywnie wskazanych sytuacji, które ustawodawca uznaje za uzyskanie dochodu.

wZgodnie z art. 7 ust. 2 u.p.p.w.d. w sytuacji, gdy członek rodziny lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego uzyska dochód w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, ustalając dochód członka rodziny lub dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, osiągnięty w tym roku dochód dzieli się przez liczbę miesięcy, w których dochód ten był uzyskiwany, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na jaki jest ustalane lub weryfikowane prawo do świadczenia wychowawczego.

PRZYKŁAD 2

Podział przez miesiące

Matka złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w maju 2016 r. We wniosku wskazała, że w jej rodzinie w 2014 r. miało miejsce uzyskanie dochodu - w czerwcu 2014 r. ojciec dziecka rozpoczął wykonywanie pozarolniczej działalności gospodarczej. W sytuacji gdy dochód ten jest osiągany w chwili wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, przy ustalaniu dochodu rodziny konieczne jest uwzględnienie dochodu osiągniętego przez ojca w 2014 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Dzieli się go przez liczbę miesięcy, w których dochód ten był osiągany.

wW przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na jaki jest ustalane lub weryfikowane prawo do świadczenia wychowawczego.

PRZYKŁAD 3

Gdy ojciec dostał pracę

Matka złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w maju 2016 r. We wniosku wskazała, że w jej rodzinie w 2015 r. miało miejsce uzyskanie dochodu - w październiku 2015 r. ojciec dziecka uzyskał zatrudnienie. W sytuacji gdy dochód ten jest nadal uzyskiwany, przy ustalaniu dochodu rodziny należy uwzględnić dochód osiągnięty przez ojca za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, tj. za listopad 2015 r.

wW przypadku utraty lub uzyskania dochodu, zgodnie z par. 2 ust. 2 pkt 1 lit. i, lit. j i lit. k r.s.t.p.s.ś.w., do wniosku o świadczenie wychowawcze należy dołączyć odpowiednio dokumenty potwierdzające utratę lub uzyskanie dochodu oraz wysokość uzyskanego/utraconego dochodu.

wW sytuacji gdy członek rodziny jest umieszczony w pieczy zastępczej lub w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, ustalając dochód rodziny nie uwzględnia się tej osoby. Oznacza to, że w takiej sytuacji, ustalając dochód rodziny nie bierze się pod uwagę zarówno dochodu osiągniętego przez osobę przebywającą w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie lub umieszczonej w pieczy zastępczej, jak i nie wlicza się takiej osoby do składu rodziny.

wUstalając dochód z gospodarstwa rolnego przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w wysokości 1/12 dochodu ogłaszanego corocznie w drodze obwieszczenia przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie art. 18 u.p.r. Należy pamiętać, że zgodnie z art. 2 ust. 1 w zw. z art. 1 u.p.r. za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy stanowiących własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej. W związku z tym w sytuacji, gdy członek rodziny posiada grunty rolne o powierzchni nieprzekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowego, organ nie może uznać ich za gospodarstwo rolne. Przeciętny dochód z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2014 r. wynosił 2506 zł, tj. 208,83 zł miesięcznie.

PRZYKŁAD 4

Mniej niż hektar

Matka złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w maju 2016 r. W 2010 r. odziedziczyła grunty rolne o powierzchni 0,70 ha, których właścicielem jest do dzisiaj. W tej sytuacji w związku z tym, że członek rodziny posiada grunty rolne o powierzchni nieprzekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowego, organ nie może uznać ich za gospodarstwo rolne. W konsekwencji, ustalając dochód w przeliczeniu na członka rodziny, organ właściwy nie może przyjąć, że matka uzyskała dochód z gospodarstwa rolnego.

wW myśl art. 16 ust. 6 pkt 1-3 u.p.p.w.d., gdy ustala się dochód rodziny uzyskany z gospodarstwa rolnego, do powierzchni gospodarstwa stanowiącego podstawę wymiaru podatku rolnego wlicza się co do zasady obszary rolne oddane w dzierżawę. Wyjątek od tej zasady stanowią grunty rolne:

- oddane w dzierżawę na podstawie umowy dzierżawy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, części lub całości znajdującego się w posiadaniu rodziny gospodarstwa rolnego;

- obejmujące gospodarstwo rolne wniesione do użytkowania przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną;

- obejmujące gospodarstwo rolne oddane w dzierżawę w związku z pobieraniem renty określonej w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej oraz w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich.

Umowa dzierżawy zawarta stosownie do przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników to umowa zawarta zgodnie z art. 28 ust. 4 u.u.s.r., tj. umowa spełniająca następujące warunki formalne: grunty będące przedmiotem tej umowy powinny być wydzierżawione na podstawie umowy pisemnej zawartej co najmniej na 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków, osobie niebędącej:

a) małżonkiem emeryta lub rencisty,

b) jego zstępnym lub pasierbem,

c) osobą pozostającą z emerytem lub rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym,

d) małżonkiem osoby, o której mowa w lit. b lub c.

wU.p.p.w.d. nie zawiera ograniczenia wskazującego, że umowa dzierżawy zawarta stosownie do przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników musi być zawarta z emerytem/rencistą rolnym i że zawarcie tej umowy musi skutkować uzyskaniem prawa do renty lub emerytury dla oddającego gospodarstwo rolne w dzierżawę. W świetle powyższego należy podkreślić, że ustalając dochód rodziny, nie wlicza się dochodu uzyskanego przez dzierżawcę gospodarstwa rolnego oddanego w dzierżawę na zasadach innych niż określone w powyżej przytoczonym art. 7 ust. 6 pkt 1-3 u.p.p.w.d. Co istotne, obliczając dochód rodziny uzyskany przez dzierżawcę gospodarstwa rolnego, dochód z gospodarstwa rolnego pomniejsza się o zapłacony czynsz z tytułu dzierżawy.

Analogicznie, ustalając dochód rodziny uzyskany z wydzierżawionego od Agencji Nieruchomości Rolnych gospodarstwa rolnego, dochód uzyskany z gospodarstwa rolnego pomniejsza się o zapłacony czynsz z tytułu dzierżawy.

wJeśli rodzina uzyskuje zarówno dochody z gospodarstwa rolnego, jak i dochody pozarolnicze (np. z tytułu zatrudnienia), dochody te sumuje się.

wSpecyficzną sytuację stanowi przypadek, gdy z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wystąpi opiekun prawny dziecka. W takiej sytuacji organ uwzględnia tylko dochód dziecka, który zgodnie z art. 2 pkt 3 u.p.p.w.d. stanowi przeciętny miesięczny dochód tego dziecka, uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki jest ustalane prawo do świadczenia wychowawczego.

wPrzepis określa zamknięty katalog przesłanek negatywnych powodujących brak prawa do świadczenia wychowawczego. W sytuacjach jasno określonych w art. 8 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze nie przysługuje.

Pierwszą taką okolicznością jest pozostawanie dziecka w związku małżeńskim. W tym miejscu należy się odnieść do regulacji k.r.o. dotyczących kwestii związanych z zawieraniem małżeństwa, w tym minimalnego wieku wymaganego do zawarcia małżeństwa. Zgodnie z art. 10 par. 1 k.r.o. nie może zawrzeć małżeństwa osoba niemająca ukończonych osiemnastu lat. Jednak z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła lat szesnaście, a z okoliczności wynika, że zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny.

wKolejną przesłanką negatywną wskazaną w art. 8 u.p.p.w.d. jest umieszczenie dziecka w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej. Instytucję zapewniającą całodobowe utrzymanie dziecka definiuje art. 2 pkt 8 u.p.p.w.d. Jest nią dom pomocy społecznej, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, schronisko dla nieletnich, zakład poprawczy, areszt śledczy, zakład karny, szkoła wojskowa lub inną szkoła, jeżeli instytucje te zapewniają nieodpłatnie pełne utrzymanie.

Powyższe oznacza, że dana instytucja jest instytucją zapewniającą całodobowe utrzymanie w rozumieniu u.p.p.w.d., jeśli osoba przebywa w niej na stałe, całodobowo i instytucja ta zapewnia nieodpłatnie pełne utrzymanie, tj. np. pokrywa koszty wyżywienia, zakupu ubrań, podręczników itp.

wJeśli dana osoba lub jej rodzina pokrywa w całości lub w części koszty pobytu w danej placówce, to w świetle wyżej przytoczonych definicji placówka ta nie jest instytucją zapewniającą całodobowe utrzymanie i wówczas nie ma zastosowania wyżej przytoczony art. 8 pkt 2 u.p.p.w.d.

wZ kolei piecza zastępcza została uregulowana w u.w.r. Zgodnie z art. 34 u.w.r. piecza zastępcza jest sprawowana w formie rodzinnej oraz formie instytucjonalnej. W myśl art. 39 ust. 1 u.w.r. formami rodzinnej pieczy zastępczej są rodzina zastępcza spokrewniona, niezawodowa, zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowa specjalistyczna oraz rodzinny dom dziecka. Natomiast zgodnie z art. 93 ust. 1 u.w.r. instytucjonalna piecza zastępcza jest sprawowana w formie placówki opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej oraz interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.

wUstalenie pełnoletniemu dziecku prawa do świadczenia wychowawczego na własne dziecko jest trzecią przesłanką, której zaistnienie powoduje brak prawa do świadczenia wychowawczego. Zgodnie z art. 10 par. 1 k.c. pełnoletnim jest ten, kto ukończył lat osiemnaście. W myśl art. 10 par. 2 k.c. przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletność. Nie traci jej w razie unieważnienia małżeństwa. W związku z powyższym kobieta, która ukończyła 16 lat i zawarła związek małżeński, jest pełnoletnia.

wOstatnią przesłanką negatywną wskazaną w art. 8 pkt 4 u.p.p.w.d. jest przysługiwanie członkowi rodziny za granicą świadczenia na dziecko o podobnym charakterze do świadczenia wychowawczego, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Wprowadzenie tej przesłanki wiąże się ściśle z art. 16 u.p.p.w.d. dotyczącym zasad koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Ma to na celu uniknięcie niedopuszczalnej w przepisach unijnych sytuacji pobierania przez tę samą osobę podobnych świadczeń w dwóch państwach UE/EOG jednocześnie. Jeśli osoba składająca wniosek o świadczenie wychowawcze lub członek wskazanej we wniosku rodziny przebywa poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej - w państwie Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego, a wyjazd czy pobyt nie ma charakteru turystycznego, leczniczego lub nie jest związany z podjęciem przez dziecko kształcenia poza granicami Polski, to gmina przekaże wniosek wraz z dokumentami marszałkowi województwa w celu jego rozpatrzenia i ustalenia, czy nie mają zastosowania unijne przepisy o koordynacji systemu zabezpieczeń społecznych.

wPoza wymienionymi w art. 8 u.p.p.w.d. przesłankami negatywnymi, których istnienie powoduje brak prawa do świadczenia wychowawczego, mamy jeszcze jedną sytuację, w której organ właściwy może odmówić przyznania prawa do świadczenia wychowawczego. Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.p.w.d, świadczenie wychowawcze nie przysługuje w przypadku, gdy osoba ubiegająca się o nie uniemożliwi przeprowadzenie wywiadu rodzinnego, wywiadu środowiskowego, o którym mowa w art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d., lub nie udzieli podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem. Wówczas organ właściwy odmawia przyznania tego świadczenia.

wCel świadczenia wychowawczego wskazuje art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Celem tym jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Ustawodawca przyjął, iż autonomia rodziny jest wartością, i że ustawodawca będzie ingerował w funkcjonowanie najmniejszej jednostki społecznej, jaką jest rodzina, tylko w wyjątkowych sytuacjach. Podstawowym założeniem u.p.p.w.d. jest poszanowanie autonomii rodziny, która bez ingerencji osób trzecich jest w stanie samodzielnie najlepiej ocenić, czego potrzebuje dziecko.

wUstawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zawiera jednak mechanizmy możliwe do zastosowania w nadzwyczajnych, wyjątkowych sytuacjach, w przypadku marnotrawienia świadczenia wychowawczego lub zapobiegania wydatkowaniu świadczenia niezgodnie z jego przeznaczeniem. Rozwiązania te określa art. 9, art. 15 i art. 23 u.p.p.w.d.

wPrzede wszystkim w art. 9 u.p.p.w.d. wprowadzono rozwiązanie analogiczne do obowiązującej od ponad 11 lat i niebudzącej wątpliwości regulacji w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 9 u u.p.p.w.d. w przypadku gdy osoba uprawniona do świadczenia wychowawczego marnotrawi wypłacane jej świadczenie wychowawcze lub wydatkuje je niezgodnie z celem, organ właściwy przekazuje osobie należne świadczenie wychowawcze w całości lub w części w formie rzeczowej lub w formie opłacania usług. W przypadku marnotrawienia świadczenia wychowawczego, wypłacający je organ będzie więc mógł zamienić jego wypłatę na pomoc nie tylko w formie rzeczowej, np. jedzenia, ubrania, lekarstw itp., ale także na pomoc w formie opłacania usług, np. opłacanie kursów językowych, żłobka, przedszkola, basenu, teatru, kosztów internatu, wykupienie obiadów itp. Wprowadzone rozwiązania pozwalają w każdej konkretnej, indywidualnej sprawie określić, jaka niepieniężna forma realizacji świadczenia wychowawczego będzie najbardziej właściwa dla danej rodziny.

wW przypadku sygnałów o marnotrawieniu świadczenia wychowawczego lub wydatkowaniu niezgodnie z przeznaczeniem, będzie można przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy, aby ustalić, jak wygląda sytuacja w danej rodzinie.

Jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 22 u.p.p.w.d., wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, organ właściwy może:

- zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w u.p.s., w celu weryfikacji tych wątpliwości,

- wystąpić do ośrodka pomocy społecznej o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, marnotrawienia świadczenia wychowawczego lub wydatkowania go niezgodnie z celem, jeżeli informacje te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej wniosku o udzielenie informacji.

Oznacza to, że w celu ustalenia, jak wygląda sytuacja w danej rodzinie, rodzinny wywiad środowiskowy będzie mógł zostać przeprowadzony zarówno na etapie ubiegania się o świadczenie wychowawcze (dotyczy to wątpliwości co do sprawowania opieki nad dzieckiem), jak i później - w trakcie pobierania tego świadczenia (dotyczy to także wątpliwości co do marnotrawienia świadczenia lub wydatkowania go niezgodnie z przeznaczeniem).

wW rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzanym w celu weryfikacji wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego wypełnia się tylko odpowiednie części kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego. Umożliwia to zmiana wprowadzona w art. 107 u.p.s.

wUstawa wprowadza możliwość przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego także w przypadku określonym w art. 22 u.p.p.w.d. Rodzinny wywiad środowiskowy można przeprowadzić w celu weryfikacji, czy w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, osoba, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Nie dotyczy to jednak sytuacji związanych z opieką naprzemienną, o której mowa w art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d.

wKonsekwencje uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu lub nieudzielenia podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem określa art. 23 u.p.p.w.d. Uniemożliwienie przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub nieudzielenia podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem na etapie ubiegania się o świadczenie wychowawcze skutkuje odmową przyznania tego świadczenia, natomiast na etapie wypłacania świadczenia wychowawczego powoduje wstrzymanie wypłaty świadczenia.

Wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego jest także konsekwencją odmówienia udzielenia lub nieudzielenia w wyznaczonym terminie wyjaśnień co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

wW przypadku przeprowadzenia wywiadu lub udzielenia ww. wyjaśnień, świadczenie wychowawcze wypłaca się od miesiąca, w którym przeprowadzono wywiad lub wpłynęły wyjaśnienia, do końca okresu, w którym przysługuje świadczenie wychowawcze, jeżeli osoba spełnia warunki określone w ustawie.

ROZDZIAŁ 3

Podmioty realizujące zadania w zakresie świadczenia wychowawczego

wArtykuły 10-12 u.p.p.w.d. umieszczone w rozdziale 3 "Podmioty realizujące zadania w zakresie świadczenia wychowawczego" zawierają regulacje dotyczące podmiotów realizujących zadania wynikające z u.p.p.w.d. Artykuł 10 u.p.p.w.d. określa zadania organów gminy, art. 11 - samorządu województwa, zaś art. 11 - ministra właściwego do spraw rodziny. Przepisy te są analogiczne do regulacji zawartych w u.ś.r.

wZasadę ogólną w zakresie podmiotu realizującego zadania z u.p.p.w.d. reguluje wyżej przytoczony art. 10 u.p.p.w.d. Postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego co do zasady prowadzi organ właściwy. Definicję organu właściwego określa art. 2 pkt 11 u.p.p.w.d. Jest nim, zgodnie z art. 2 pkt 11 u.p.p.w.d., wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub otrzymującej świadczenie wychowawcze. Definicja organu właściwego odwołuje się do pojęcia miejsca zamieszkania, wyznaczając tym samym właściwość miejscową organu. Regulacje dotyczące miejsca zamieszkania zawiera kodeks cywilny (dalej: k.c.). Zgodnie z art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Natomiast w myśl art. 26 par. 1 k.c. miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej.

wW myśl art. 28 u.p.p.w.d w sprawach nieuregulowanych w u.p.p.w.d. stosuje się kodeks postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a). Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 19 k.p.a. organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Właściwość miejscową organu, który prowadzi postępowanie administracyjne w sprawie świadczenia wychowawczego, co do zasady wyznacza art. 10 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 11 u.p.p.w.d.

wZ kolei sposób postępowania w sytuacji gdy wniosek o świadczenie wychowawcze zostanie złożony do organu niewłaściwego, reguluje art. 65 k.p.a. Zgodnie z tym artykułem, jeżeli organ administracji publicznej, do którego wniesiono podanie, jest niewłaściwy w sprawie, niezwłocznie przekazuje je do organu właściwego, jednocześnie zawiadamiając o tym wnoszącego podanie. Zawiadomienie o przekazaniu powinno zawierać uzasadnienie. Podanie wniesione do organu niewłaściwego przed upływem przepisanego terminu uważa się za wniesione z zachowaniem terminu.

wArtykuł 10 ust. 2 u.p.p.w.d. wskazuje, jakie osoby oraz w jakiej formie mogą zostać upoważnione do prowadzenia postępowań administracyjnych w sprawach świadczenia wychowawczego. W świetle komentowanego art. 10 ust. 2 u.p.p.w.d. prowadzenie postępowań administracyjnych w sprawach świadczenia wychowawczego (w tym wydawanie decyzji administracyjnych w niniejszych sprawach) przez osobę inną niż wójt, burmistrz czy prezydent miasta wymaga posiadania przez tę osobę udzielonego upoważnienia. Przepis nie przewiduje wyjątków od tej reguły. To oznacza, że np. pracownik ośrodka pomocy społecznej realizujący merytorycznie zadania wynikające z ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, który faktycznie prowadzi postępowanie administracyjne w danej sprawie (całość lub jego część), jest zobowiązany posiadać upoważnienie do prowadzenia takiego postępowania wydane przez organ właściwy na podstawie art. 10 ust. 2 u.p.p.w.d. Organem właściwym do wyznaczenia w danej gminie realizatora zadań wynikających z ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci jest wyłącznie odpowiednio wójt, burmistrz lub prezydent miasta.

wArtykuł 10 ust. 2 u.p.p.w.d. określa zamkniętą listę osób, które wójt, burmistrz lub prezydent miasta może upoważnić do realizacji zadań wynikających z u.p.p.w.d. Są to:

- zastępca wójta, burmistrza lub prezydenta miasta,

- pracownik urzędu gminy (urzędu miasta),

- kierownik ośrodka pomocy społecznej lub innej jednostki organizacyjnej gminy,

- inna osoba na wniosek kierownika ośrodka pomocy społecznej lub innej jednostki organizacyjnej gminy.

Celem wprowadzenia możliwości upoważniania przez organ właściwy innych osób, enumeratywnie wskazanych w art. 10 ust. 2 u.p.p.w.d. do prowadzenia postępowań w zakresie świadczenia wychowawczego, jest zapewnienie sprawnej i skutecznej realizacji zadań wynikających z u.p.p.w.d. Jednocześnie należy zaznaczyć, że upoważnienie do prowadzenia postępowań administracyjnych w zakresie świadczenia wychowawczego danej osoby spośród osób wymienionych w art. 10 ust. 2 u.p.p.w.d. nie powoduje utraty przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta pozycji organu właściwego. Jest on bowiem nadal organem załatwiającym sprawę z zakresu świadczenia wychowawczego. Osoba upoważniona do prowadzenia postępowań administracyjnych na podstawie art. 10 ust. 2 u.p.p.w.d. działa w imieniu i na podstawie upoważnienia organu właściwego. Rozstrzygnięcie danej sprawy z zakresu świadczenia wychowawczego przez osobę upoważnioną przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta w istocie jest rozstrzygnięciem tego wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, który wydał upoważnienie.

Artykuł 10 ust. 2 u.p.p.w.d. jednoznacznie wskazuje, że upoważnienie do realizacji zadań z zakresu świadczeń wychowawczych wydawane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta musi mieć formę pisemną. Natomiast od uznania tego organu właściwego zależy, czy udzieli on upoważnienia w formie zarządzenia, czy przybierze ono postać zwykłego pisemnego upoważnienia.

wKomentując art. 10 u.p.p.w.d. regulujący kwestie dotyczące podmiotów realizujących zadania z zakresu świadczenia wychowawczego należy się odnieść do art. 53 ust. 1 u.p.p.w.d. Zgodnie z brzmieniem niniejszego przepisu organy gminy i województwa do dnia wejścia w życie ustawy wyznaczą lub utworzą jednostki organizacyjne właściwe do realizacji zadań z zakresu świadczenia wychowawczego. Artykuł 10 ust. 2 i 3 i art. 11 ust. 2 stosuje się odpowiednio.

wU.p.p.w.d. nie zakazuje, aby jednym zarządzeniem wójt, burmistrz lub prezydent miasta, na podstawie wyżej przytoczonego art. 53 ust. 1 u.p.p.w.d. wyznaczył daną istniejącą jednostkę organizacyjną jako realizatora u.p.p.w.d. oraz upoważnił kierownika lub pracowników właściwej jednostki do prowadzenia postępowań w sprawie świadczenia wychowawczego. Jednocześnie należy podkreślić, że nie istnieje podstawa prawna do wydawania przez radę gminy uchwały, której przedmiotem byłoby wyznaczenie, na podstawie art. 53 ust. 1, istniejącej już w danej gminie jednostki organizacyjnej do realizacji ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Jak zostało wyżej wskazane wyżej, jest to wyłączna kompetencja organu właściwego zdefiniowanego w art. 2 pkt 11 u.p.p.w.d.

wUchwała rady gminy byłaby niezbędna jako pierwszy krok w procesie organizacji realizacji ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci tylko i wyłącznie w przypadku decyzji o utworzeniu w danej gminie nowej jednostki organizacyjnej do realizacji ustawy. Wówczas taka jednostka jest powoływana na mocy uchwały rady gminy, a następnie, na podstawie art. 53 ust. 1 w zw. z art. 10 i art. 2 pkt 11 u.p.p.w.d, organ właściwy, czyli wójt, burmistrz lub prezydent miasta, wyznacza pisemnie tę jednostkę (najczęściej na mocy zarządzenia) do realizacji ww. ustawy, a jej kierownika lub pracowników do prowadzenia postępowań w sprawach o świadczenie wychowawcze oraz do wydawania w tych sprawach decyzji.

wPonadto podobnie jak w u.ś.r., w przypadku gdy postępowania w sprawach świadczenia wychowawczego są prowadzone w ośrodku pomocy społecznej, realizacja tych zadań nie może powodować nieprawidłowości w wykonywaniu zadań pomocy społecznej, a także nie może naruszać norm zatrudnienia pracowników socjalnych określonych w przepisach o pomocy społecznej. Oznacza to, że prowadzenie postępowania w sprawach świadczenia wychowawczego nie może wpływać na realizację zadań wynikających z ustawy o pomocy społecznej.

wJak zostało wskazane powyżej, podmiotem wyznaczonym do realizacji zadań wynikających z u.p.p.w.d., w tym do prowadzenia postępowań administracyjnych z zakresu świadczenia wychowawczego co do zasady jest organ właściwy, czyli wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze. Wyjątkiem od tej zasady ogólnej są zadania realizowane na szczeblu samorządu województwa przez marszałka województwa właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze. W tym miejscu należy wskazać, że świadczenie wychowawcze jest świadczeniem rodzinnym w rozumieniu unijnych przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

wKomentowany art. 11 ust. 1 u.p.p.w.d. nakłada na marszałka województwa dwa istotne zadania. Wynikają one z przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Marszałek województwa:

- pełni funkcję instytucji właściwej w związku z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej w koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w przypadku przemieszczania się osób w granicach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego

- wydaje decyzje w sprawach świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego.

U.p.p.w.d. zawiera identyczną regulację dotyczącą upoważnień wydawanych przez marszałka województwa do prowadzenia postępowań w zakresie świadczenia wychowawczego jak w przypadku upoważnień wydawanych w tym zakresie przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.

Upoważnienie wydawane przez marszałka województwa do załatwiania w jego imieniu spraw dotyczących realizacji świadczenia wychowawczego w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego powinno mieć określoną formę. Jest to forma pisemna. To samo dotyczy wydawania w tych sprawach decyzji, takich jak upoważnienie do realizacji zadań z zakresu u.p.p.w.d. wydawane przez organ właściwy, tj. wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.

wArtykuł 11 ust. 2 u.p.p.w.d. identycznie jak art. 10 ust. 2 u.p.p.w.d. wskazuje zamknięty katalog podmiotowy osób, które marszałek województwa może upoważnić do załatwiania w jego imieniu spraw dotyczących realizacji świadczenia wychowawczego w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, a także do wydawania w tych sprawach decyzji. Są to:

- dyrektor regionalnego ośrodka polityki społecznej,

- zastępca regionalnego ośrodka polityki społecznej,

- inny pracownik regionalnego ośrodka polityki społecznej lub

- inny pracownik urzędu marszałkowskiego.

wPonadto samorząd województwa wymienia dane w zakresie świadczenia wychowawczego w ramach Systemu Elektronicznej Wymiany Informacji dotyczących Zabezpieczenia Społecznego, o którym mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącym wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, za pośrednictwem punktu kontaktowego, o którym mowa w art. 12 ust. 2 ustawy.

wSzczególną uwagę należy zwrócić na art. 11 ust. 3 u.p.p.w.d. Identyczną regulację w tym zakresie zawiera u.ś.r. W każdym przypadku świadczenie wychowawcze wypłaca organ właściwy. Również świadczenie wychowawcze przyznane decyzją wydaną przez marszałka województwa wypłaca organ właściwy.

Komentując przepisy rozdziału 3 u.p.p.w.d. należy się również odwołać do art. 29 ust. 1 u.p.p.w.d. Zgodnie z nim organ właściwy oraz samorząd województwa realizują zadania z zakresu świadczenia wychowawczego jako zadanie z zakresu administracji rządowej. Tym samym zadania nałożone ustawą na organ właściwy oraz samorząd województwa nie są ich zadaniami własnymi. Są to zadania realizowane w imieniu i na rzecz administracji rządowej.

wObok organu właściwego i marszałka województwa, podmiotem realizującym zadania w zakresie świadczenia wychowawczego jest również minister właściwy do spraw rodziny. Regulacje dotyczące zadań nałożonych u.p.p.w.d. na ministra właściwego do spraw rodziny zawiera art. 12 tej ustawy. Minister właściwy do spraw rodziny realizuje dwa istotne zadania w związku z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej w koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego: jest instytucją właściwą oraz instytucją łącznikową w zakresie świadczenia wychowawczego w związku z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej w koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

wOd 1 maja 2010 r. unijnymi przepisami prawnymi obowiązującymi w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego są rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE z 2004 r. L 166, s. 1 ze zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 5, s. 72 ze zm.) oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE z 2009 r. L 284, s. 1 ze zm.).

wW świetle art. 1 ust. 2 lit. a rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego punkt kontaktowy oznacza jednostkę zapewniającą:

- elektroniczny punkt kontaktowy;

- automatyczne przekierowanie na podstawie adresu, oraz

- inteligentne przekierowanie oparte na oprogramowaniu, które umożliwia automatyczne sprawdzenie i przekierowanie (np. aplikacja oparta na sztucznej inteligencji), lub oparte na interwencji człowieka.

wPojęcie instytucji łącznikowej zostało zdefiniowane w art. 1 ust. 2 lit. a ww. rozporządzenia. Zgodnie z nim instytucja łącznikowa oznacza podmiot wyznaczony przez właściwą władzę państwa członkowskiego dla jednego lub więcej działów zabezpieczenia społecznego, o których mowa w art. 3 rozporządzenia podstawowego, w celu udzielania odpowiedzi na wnioski o udostępnienie informacji oraz udzielania pomocy w związku ze stosowaniem rozporządzenia podstawowego i rozporządzenia wykonawczego, i który jest odpowiedzialny za wykonywanie zadań, które są mu powierzone zgodnie z przepisami tytułu IV rozporządzenia wykonawczego.

ROZDZIAŁ 4

Postępowanie w sprawach o świadczenie wychowawcze

wZ wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego może wystąpić matka, ojciec, opiekun faktyczny oraz opiekun prawny. Zgodnie z art. 2 pkt. 10 u.p.p.w.d opiekunem faktycznym jest osoba, która sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem oraz wystąpiła do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Natomiast opiekunem prawnym jest osoba wskazana przez sąd opiekuńczy do ochrony interesów osobistych i majątkowych dziecka, gdy z różnych względów opieki tej nie sprawują przedstawiciele ustawowi dziecka - rodzice. Instytucję opiekuna prawnego reguluje art. 145-174 k.r.o. Zgodnie z art. 7 ust. 9 u.p.p.w.d., ustalając prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego, organ uwzględnia tylko dochód tego dziecka. W takiej sytuacji z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wystąpi opiekun prawny dziecka. Jednakże we wskazanym we wniosku składzie rodziny znajdzie się tylko dziecko objęte opieką opiekuna prawnego.

Należy podkreślić, że powyższy katalog osób, które mogą wystąpić z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, ma charakter zamknięty. Oznacza to, że organ właściwy odmówi prawa do świadczenia wychowawczego osobie faktycznie sprawującej opiekę nad dzieckiem, o ile nie jest ona równocześnie jego rodzicem, opiekunem faktycznym lub opiekunem prawnym.

wWniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego stanowi załącznik nr 1 do r.s.t.p.s.ś.w. Zgodnie z par. 4 r.s.t.p.s.ś.w., organ właściwy jest zobligowany do udostępnienia formularza wniosku o świadczenie wychowawcze oraz innych dokumentów niezbędnych do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego.

wWniosek o świadczenie wychowawcze należy złożyć w urzędzie gminy lub urzędzie miasta właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby wnioskującej. Co istotne, organ nie może odmówić przyjęcia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego zawierającego braki formalne. Obowiązujące prawo nie dopuszcza takiego rozwiązania. Zgodnie z art. 63 par. 2 k.p.a. podanie (żądanie, wyjaśnienia, odwołanie, zażalenie) powinno zawierać co najmniej wskazanie osoby, od której pochodzi, jej adres i żądanie oraz czynić zadość innym wymaganiom ustalonym w przepisach szczególnych. W świetle art. 19 ust. 1 u.p.p.w.d., w sytuacji, gdy osoba złoży nieprawidłowo wypełniony wniosek, organ właściwy wzywa pisemnie osobę ubiegającą się o świadczenie do poprawienia lub uzupełnienia wniosku w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania. Jeśli osoba nie uzupełni wniosku we wskazanym terminie, organ pozostawi wniosek bez rozpatrzenia. Natomiast w przypadku, gdy wnioskodawca złoży wniosek bez wymaganych dokumentów, podmiot realizujący świadczenie wychowawcze ma obowiązek przyjąć wniosek i wezwać do jego uzupełnienia o brakujące dokumenty w terminie nie krótszym niż 14 dni i nie dłuższym niż 30 dni. Niezastosowanie się do wezwania skutkuje pozostawieniem wniosku bez rozpatrzenia. Jeśli wnioskodawca uzupełni braki formalne wniosku we wskazanym terminie, organ właściwy uzna wniosek za skutecznie złożony w pierwotnej dacie jego złożenia.

wNależy podkreślić, że jeśli zgodnie z art. 10 ust. 2 u.p.p.w.d. organ właściwy (wójt, burmistrz, prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie) upoważnił do prowadzenia postępowań w sprawach świadczeń wychowawczych kierownika ośrodka pomocy społecznej lub innej jednostki organizacyjnej gminy, to nie budzi wątpliwości, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego składa się w ośrodku pomocy społecznej lub innej jednostce gminy.

wZ wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego należy wystąpić do organu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania. Miejsce zamieszkania nie jest jednoznaczne z miejscem zameldowania. Miejsce zameldowania jest związane z obowiązkiem meldunkowym wynikającym z ustawy z 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 388 ze zm.). Natomiast, zgodnie z art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Osoba może mieć tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 28 k.c.). W związku z powyższym, o miejscu zamieszkania osoby decydują dwa elementy, które muszą wystąpić łącznie: faktyczne przebywanie w danej miejscowości oraz zamiar stałego pobytu.

Zgodnie z par. 3 r.s.t.p.s.ś.w., w przypadku gdy z wnioskiem o świadczenie wychowawcze wystąpi osoba, która nie ma miejsca zamieszkania, postępowanie wszczyna organ właściwy ze względu na miejsce jej czasowego pobytu. W takiej sytuacji osoba dołącza do wniosku dokument potwierdzający tymczasowe zameldowanie lub potwierdzenie zamieszkania w miejscu pobytu.

wWniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, poza wynikającymi z art. 63 par. 2 k.p.a. obowiązkowymi elementami podania, tj. wskazaniem osoby, od której ono pochodzi, jej adresem i żądaniem, powinien zawierać także dodatkowe informacje obejmujące miejsce urodzenia, stan cywilny, obywatelstwo, płeć, PESEL, a w przypadku gdy nie nadano PESEL - numer i serię dokumentu potwierdzającego tożsamość oraz adresu poczty elektronicznej osoby występującej z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego.

Ponadto wniosek o świadczenie wychowawcze powinien zawierać także dane dzieci pozostających na utrzymaniu osoby składającej wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, w tym: imię, nazwisko, datę urodzenia, stan cywilny, obywatelstwo, płeć, PESEL, a w przypadku gdy nie nadano PESEL - numer i serię dokumentu potwierdzającego tożsamość.

wW sytuacji, gdy osoba ubiega się o świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko, do wniosku powinna odpowiednio dołączyć:

- zaświadczenia lub oświadczenia dokumentujące wysokość innych dochodów niż dochody podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 361, ze zm.) każdego członka rodziny, o ile osiągnęli oni taki dochód w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustala się prawo do świadczenia wychowawczego - katalog dochodów nieopodatkowanych został przedstawiony w komentarzu do art. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. - wzór oświadczenia stanowi załącznik nr 2 do r.s.t.p.s.ś.w.

- oświadczenie o deklarowanych dochodach osiąganych przez osoby podlegające przepisom o zryczałtowanym podatku dochodowym obejmujące: informacje o wysokości dochodu, wysokości należnych składek na ubezpieczenia społeczne, wysokości należnych składek na ubezpieczenie zdrowotne, wysokości i formie opłacanego podatku dochodowego oraz wysokości dochodu po odliczeniu należnych składek i podatku, jeśli członkowie rodziny osiągali takie dochody w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustala się prawo do świadczenia wychowawczego - wzór oświadczenia stanowi załącznik nr 3 do r.s.t.p.s.ś.w. Należy podkreślić, że zgodnie z art. 13 ust. 18 u.p.p.w.d. w przypadku utraty i uzyskania dochodu przez osobę ubiegającą się o świadczenie wychowawcze lub członka rodziny, do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające fakt i wysokość utraty lub uzyskania dochodu. Zamknięty katalog okoliczności stanowiących utratę i uzyskanie dochodu został omówiony w komentarzu odpowiednio do art. 2 pkt 19 i art. 2 pkt 20 u.p.p.w.d. Od indywidualnych okoliczności konkretnej sprawy zależy, jakie dokumenty będą potrzebne do udokumentowania utraty/uzyskania dochodu. W praktyce, organy właściwe na potwierdzenie tych okoliczności najczęściej żądają dokumentów takich jak: świadectwo pracy, umowy cywilnoprawne, zaświadczenie od pracodawcy o wysokości wynagrodzenia, informacje o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy PIT-11, czy właściwe oświadczenie wnioskodawcy składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Ponadto, w zależności od indywidualnej sytuacji, w przypadku ubiegania się o świadczenie wychowawcze niezależnie o tego, czy na pierwsze dziecko, czy na drugie i następne, do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego należy dołączyć odpowiednio zaświadczenia lub oświadczenia oraz dowody niezbędne do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego takie jak:

1) zaświadczenie sądu opiekuńczego lub ośrodka adopcyjnego o prowadzonym postępowaniu sądowym w sprawie o przysposobienie dziecka - w przypadku gdy wniosek o świadczenie wychowawcze składa opiekun faktyczny,

2) prawomocne orzeczenie sądu orzekające rozwód lub separację - w przypadku osób rozwiedzionych, osób samotnie wychowujących dziecko,

3) orzeczenie sądu opiekuńczego o ustaleniu opiekuna prawnego dziecka - w przypadku, gdy z wnioskiem występuje opiekun prawny,

4) inne dokumenty potwierdzające spełnianie warunków do przyznania lub ustalenia wysokości świadczenia wychowawczego będącego przedmiotem wniosku.

Ponadto także par. 2 ust. 2 r.s.t.p.s.ś.w. zawiera otwarty katalog dokumentów, które należy w określonych sytuacjach dołączyć do wniosku. Poza wskazanym powyżej oświadczeniem o dochodzie nieopodatkowanym oraz oświadczeniem o deklarowanych dochodach osiąganych przez osoby podlegające przepisom o zryczałtowanym podatku dochodowym, do wniosku o świadczenie wychowawcze należy dołączyć odpowiednio:

- zaświadczenie właściwego organu gminy, nakaz płatniczy albo oświadczenie o wielkości gospodarstwa rolnego wyrażonej w hektarach przeliczeniowych ogólnej powierzchni w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na który ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego - w sytuacji, gdy osoba uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego. Wzór oświadczenia o wielkości gospodarstwa rolnego stanowi załącznik nr 4 do r.s.t.p.s.ś.w;

- umowę dzierżawy - w przypadku oddania części lub całości znajdującego się w posiadaniu rodziny gospodarstwa rolnego w dzierżawę, na podstawie umowy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, albo oddania gospodarstwa rolnego w dzierżawę w związku z pobieraniem renty określonej w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej. Należy podkreślić, że zgodnie z art. 7 ust. 6 u.p.p.w.d., ustalając dochód z gospodarstwa rolnego, do jego powierzchni nie wlicza się gruntów oddanych w dzierżawę na podstawie tejże umowy;

- umowę o wniesieniu wkładów gruntowych - w przypadku gdy osoba wnioskująca bądź członek rodziny wniósł gospodarstwo rolne do użytkowania przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną. W tym przypadku, zgodnie z art. 7 ust. 6 pkt 2 u.p.p.w.d., grunty te nie stanowią podstawy określenia dochodu z gospodarstwa rolnego;

- odpis podlegającego wykonaniu orzeczenia sądu zasądzającego alimenty na rzecz osób w rodzinie lub poza rodziną lub odpis protokołu posiedzenia zawierającego treść ugody sądowej, odpis zatwierdzonej przez sąd ugody zawartej przed mediatorem lub innego tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, zobowiązujących do alimentów na rzecz osób w rodzinie lub poza rodziną;

- przekazy lub przelewy pieniężne dokumentujące wysokość zapłaconych alimentów, jeżeli członkowie rodziny są zobowiązani orzeczeniem sądu, ugodą sądową, ugodą zawartą przed mediatorem lub innym tytułem wykonawczym pochodzącym lub zatwierdzonym przez sąd do ich płacenia na rzecz osoby spoza rodziny;

- w przypadku gdy osoba uprawniona nie otrzymała alimentów albo otrzymała je w wysokości niższej od ustalonej w orzeczeniu sądu, ugodzie sądowej lub ugodzie zawartej przed mediatorem:

a) zaświadczenie organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne o całkowitej lub częściowej bezskuteczności egzekucji alimentów, a także o wysokości wyegzekwowanych alimentów lub

b) informację właściwego sądu lub właściwej instytucji o podjęciu przez osobę uprawnioną czynności związanych z wykonaniem tytułu wykonawczego za granicą albo o niepodjęciu tych czynności, w szczególności w związku z brakiem podstawy prawnej do ich podjęcia lub brakiem możliwości wskazania przez osobę uprawnioną miejsca zamieszkania dłużnika alimentacyjnego za granicą, jeżeli dłużnik zamieszkuje za granicą;

- dokumenty na potwierdzenie utraty oraz uzyskania dochodu:

a) dokument określający datę utraty dochodu oraz wysokość utraconego dochodu,

b) dokument określający wysokość dochodu osiągniętego przez członka rodziny oraz liczbę miesięcy, w których dochód był uzyskiwany - w przypadku uzyskania dochodu w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na który ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego,

c) dokument określający wysokość dochodu osiągniętego przez członka rodziny za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu - w przypadku uzyskania dochodu po roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na który ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego.

wPonadto do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w zależności od indywidualnych okoliczności sprawy należy dołączyć odpowiednio:

- kartę pobytu - w przypadku cudzoziemca przebywającego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z okolicznościami, o których mowa w art. 127 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (t.j. Dz.U. poz. 1650 ze zm.) - omówiono w komentarzu do art. 1 u.p.p.w.d.;

- kartę pobytu i decyzję o udzieleniu zezwolenia na pobyt czasowy - w przypadku cudzoziemca posiadającego kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy" - omówiono w komentarzu do art. 1 u.p.p.w.d.;

- odpis prawomocnego orzeczenia sądu orzekającego rozwód lub separację albo odpis zupełny lub skrócony aktu zgonu małżonka lub rodzica dziecka - w przypadku osoby samotnie wychowującej dziecko;

- odpis prawomocnego postanowienia sądu orzekającego przysposobienie lub zaświadczenie sądu opiekuńczego lub ośrodka adopcyjnego o prowadzonym postępowaniu sądowym w sprawie o przysposobienie dziecka;

- orzeczenie sądu o ustaleniu opiekuna prawnego dziecka;

- inne dokumenty, w tym oświadczenia, niezbędne do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego.

Zgodnie z par. 5 ust. 1 r.s.t.p.s.ś.w. wskazane powyżej dokumenty wnosi się w postaci kopii. Wyjątek od tej zasady stanowią wszelkie oświadczenia składane przez osobę wnioskującą oraz członków jej rodziny, a także zaświadczenie organu egzekucyjnego o bezskuteczności egzekucji alimentów i wysokości wyegzekwowanych alimentów lub informacja właściwego sądu lub właściwej instytucji o podjęciu przez osobę uprawnioną czynności związanych z wykonaniem tytułu wykonawczego za granicą albo o niepodjęciu tych czynności.

wKopie dokumentów niezbędnych do przyznania świadczenia wychowawczego uwierzytelnia organ właściwy prowadzący postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego, a także notariusz lub instytucja, która dany dokument wydała.

wCo istotne, u.p.p.w.d. pozwala zgodnie z art. 13 ust. 18, na przedłożenie przez wnioskodawcę właściwego oświadczenia w przypadku, gdy w postępowaniu w sprawie o przyznanie świadczenia wychowawczego konieczne jest potwierdzenie:

1) wysokości dochodu rodziny lub członków rodziny uzyskanego przez rodzinę lub jej członków w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego,

2) wielkości gospodarstwa rolnego,

3) nieponoszenia opłaty za pobyt członka rodziny w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie.

Powyższe oświadczenie należy złożyć pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. W związku z tym składający oświadczenie powinien zawrzeć w nim klauzulę o treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia", która zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

wJednocześnie należy pamiętać, że w przypadku wystąpienia okoliczności, w których nie mają zastosowania przepisy szczegółowe u.p.p.w.d., w toku postępowania organ właściwy stosuje art. 75 par. 2 k.p.a. Zgodnie z jego treścią, w przypadku gdy przepis nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonego faktu lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia wydanego przez organ administracji, organ prowadzący postępowanie administracyjne odbiera na wniosek strony oświadczenie, złożone pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Przed odebraniem oświadczenia organ obowiązany jest pouczyć świadka o prawie odmowy zeznań i odpowiedzi na pytania oraz o odpowiedzialności za fałszywe zeznania.

wW sytuacji gdy osoba złoży wniosek bez wymaganych dokumentów, organ realizujący świadczenie wychowawcze przyjmuje wniosek i wzywa do uzupełnienia wniosku o brakujące dokumenty, wyznaczając termin do uzupełnienia, który jest nie krótszy niż 14 dni i nie dłuższy niż 30 dni. Niezastosowanie się do wezwania skutkuje pozostawieniem wniosku bez rozpatrzenia. Natomiast jeśli powodem niedostarczenia wymaganego dokumentu przez osobę składającą wniosek jest jego niewydanie przez właściwą instytucję w ustawowo wskazanym terminie, świadczenie wychowawcze przysługuje od miesiąca, w którym wniosek został złożony.

wNależy zaznaczyć, że organ właściwy zgodnie z art. 17 u.p.p.w.d. zobligowany jest do samodzielnego pozyskania lub weryfikacji części informacji niezbędnych do ustalenia prawa od świadczenia wychowawczego. Obejmują one:

- informacje o dochodzie podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych,

- dane z rejestru PESEL obejmujące imię i nazwisko, datę urodzenia, adres miejsca zamieszania, miejsce zamieszkania, stan cywilny, obywatelstwo i płeć,

- informacje o wysokości składek na ubezpieczenie społecznego,

- informacje o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności.

Zasadą jest, że organ właściwy ustala powyższe informacje drogą elektroniczną, za pośrednictwem Centralnego Systemu Informatycznego Zabezpieczenia Społecznego Emp@tia. W przypadku awarii systemu teleinformatycznego, organ właściwy obowiązany jest do uzyskania tychże danych w drodze pisemnej wymiany informacji. Jedynie w ostateczności, gdy organ właściwy nie jest w stanie sam, bez własnej winy, uzyskać tych informacji, może on wezwać osobę występującą z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego o ich dołączenie do wniosku.

W świetle powyższego, organ właściwy nie powinien uznać wniosku złożonego bez informacji określonych w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.p.p.w.d. z założenia za niekompletny. W konsekwencji organ właściwy będzie mógł wezwać osobę do uzupełnienia wniosku o świadczenie wychowawcze o wyżej wymienione informacje w trybie art. 19 ust. 2 u.p.p.w.d., dopiero gdy z przyczyn nieleżących po własnej stronie nie będzie miał możliwości samodzielnego ich pozyskania.

wU.p.p.w.d. dopuszcza możliwość złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze online, za pośrednictwem aż czterech kanałów elektronicznych. Ustawa, analogicznie do u.ś.r. i u.p.o.u.a., przewiduje możliwość złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze za pomocą systemu teleinformatycznego utworzonego przez ministra właściwego do spraw rodziny, czyli za pośrednictwem Platformy Informacyjno-Usługowej (portal Empatia) Centralnego Systemu Informatycznego Zabezpieczenia Społecznego Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Platforma Informacyjno-Usługowa umożliwia przeprowadzenie całego postępowania administracyjnego drogą elektroniczną. W tym przypadku wszelkie pisma w toku postępowaniu, w tym urzędowe potwierdzenie odbioru oraz decyzja, są co do zasady doręczane elektronicznie.

Wniosek wraz z załącznikami do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, składany za pomocą Platformy Informacyjno-Usługowej uwierzytelnia się przy użyciu mechanizmów określonych w art. 20a ust. 1 lub 2 u.i.d.p.r.z.p. W świetle art. 20a ust. 1 i ust. 2 u.i.d.p.r.z.p. identyfikacja użytkownika systemów teleinformatycznych następuje przez zastosowanie kwalifikowanego certyfikatu przy zachowaniu zasad przewidzianych w ustawie z 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz.U. z 2013 r. poz. 262) lub profilu zaufanego ePUAP.

Ponadto ustawa wprowadza nowatorskie rozwiązanie, pozwalające na złożenie wniosku i załączników do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego za pośrednictwem systemu teleinformatycznego:

- udostępnianego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, czyli przy pomocy Platformy Usług Elektronicznych,

- banków krajowych świadczących usługi drogą elektroniczną spełniających wymogi określone w informacji zamieszczonej na stronie podmiotowej Biuletynu Informacji Publicznej ministra właściwego do spraw rodziny po uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji,

- wskazanego w informacji zamieszczonej na stronie podmiotowej Biuletynu Informacji Publicznej ministra właściwego do spraw rodziny po uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji.

wMinister właściwy do spraw rodziny po uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji wskazał wymogi, które muszą spełniać systemy teleinformatyczne banków krajowych w informacji z 18 marca 2016 r. która znajduje się na stronie Biuletynu Informacji Publicznej Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Natomiast w informacji z 31 marca 2016 r., wskazał on, że wnioski o świadczenie wychowawcze wraz załącznikami do wniosku mogą być składane drogą elektroniczną za pośrednictwem Platformy Usług Administracji Publicznej (ePUAP).

wW przypadku gdy osoba złoży wniosek za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych ZUS oraz platformy ePUAP, wniosek wraz z załącznikami uwierzytelnia się przy użyciu podpisu elektronicznego weryfikowanego ważnym kwalifikowanym certyfikatem lub podpisem potwierdzonym profilem zaufanym ePUAP. W sytuacji gdy osoba składa wniosek za pośrednictwem bankowości elektronicznej, podlega on uwierzytelnieniu przy użyciu danych uwierzytelniających stosowanych przez bank krajowy do weryfikacji w drodze elektronicznej posiadacza rachunku bankowego. Oznacza to, że składając wniosek o świadczenie wychowawcze za pośrednictwem bankowości elektronicznej, osoba uwierzytelni go w ten sam sposób, w jaki loguje się na swoje konto bankowe. Ustawodawca wskazał wprost, że wniosek oraz załączniki do wniosku, złożony elektronicznie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego banku i uwierzytelniony przy użyciu danych obejmujących imię, nazwisko i PESEL osoby, w zakresie wywoływanych skutków prawnych jest równy wnioskowi opatrzonemu własnoręcznym podpisem. Oznacza to, że wniosek taki nie musi być opatrzony ani elektronicznym, ani własnoręcznym podpisem osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze.

wJednocześnie art. 13 ust. 10 u.p.p.w.d. wprowadza mechanizm, który na potrzeby złożenia wniosku i załączników do wniosku składanych w postaci elektronicznej za pomocą systemu teleinformatycznego ZUS pozwala bankowi krajowemu, na wniosek klienta, na przekazanie do ZUS danych niezbędnych do uwierzytelnienia, pozwalających na założenie konta w powyższym systemie teleinformatycznym. Regulacja ta daje możliwość założenia konta na PUE ZUS bez konieczności użycia bezpiecznego podpisu elektronicznego weryfikowanego za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu lub podpisu potwierdzonego profilem zaufanym ePUAP, bądź osobistego udania się przez osobę do oddziału ZUS.

wArt. 13 ust. 11-13 u.p.p.w.d. przewiduje w przypadku wniosków składanych elektronicznie i podpisywanych przy użyciu mechanizmów określonych w art. 20a ust. 1 lub 2 ustawy z 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne możliwość automatycznego uzupełniania wniosku o dane zgromadzone w rejestrze PESEL w zakresie imion, nazwiska, daty urodzenia, stanu cywilnego, obywatelstwa i płci po wpisaniu do formularza wniosku PESEL wnioskodawcy i dzieci pozostających na jego utrzymaniu. Wniosek nie uzupełni się o dane zgromadzone w rejestrze PESEL, jeżeli w oparciu o dane z rejestru PESEL i rejestru stanu cywilnego nie można stwierdzić stopnia pokrewieństwa pomiędzy osobą występującą o przyznanie świadczenia wychowawczego a dziećmi pozostającymi na utrzymaniu tej osoby. W przypadku niezgodności ze stanem faktycznym danych uzupełnionych z rejestru PESEL zawartych w formularzu wniosku osoba występująca o przyznanie świadczenia wychowawczego wskazuje w formularzu wniosku poprawne dane.

wW sytuacji gdy wnioskodawca nie może złożyć w formie dokumentu elektronicznego zaświadczenia lub innego dokumentu niezbędnego w toku prowadzonego postępowania w sprawie o świadczenie wychowawcze, osoba ta może złożyć elektroniczną kopię takiego dokumentu. W praktyce oznacza to, że dopuszczalne jest dołączenie do wniosku składanego elektronicznie, kopii dokumentu przykładowo w postaci jego skanu lub zdjęcia. Kopia taka podlega, tak jak i wniosek, uwierzytelnieniu przy użyciu mechanizmów określonych w art. 20a ust. 1 lub 2 ustawy z 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne, a w przypadku składania dokumentów za pomocą systemów teleinformatycznych banków krajowych świadczących usługi drogą przy użyciu danych obejmujących imię, nazwisko oraz PESEL.

wNależy podkreślić, że w przypadku wniosku złożonego drogą elektroniczną za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych ZUS, systemów teleinformatycznych banków krajowych oraz Platformy Usług Administracji Publicznej (ePUAP), sprawa obejmująca tenże wniosek jest załatwiana pisemnie. Oznacza to, że choć powyższe systemy pozwalają na elektroniczne złożenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, to organ będzie musiał doręczyć wszelkie pisma kierowane do osoby w toku postępowania, w tym wezwania oraz decyzje, w sposób zgodny z art. 39 k.p.a., czyli za pokwitowaniem przez operatora pocztowego w rozumieniu ustawy z 23 listopada 2012 r. - Prawo pocztowe (Dz.U. poz. 1529 ze zm.), przez pracowników organu administracji publicznej lub przez inne upoważnione osoby lub organy. Podobnie osoba, która wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, nie będzie mogła na przykład uzupełnić złożonego wniosku o świadczenie wychowawcze drogą elektroniczną.

wPotwierdzenie złożenia wniosku wraz z załącznikami do wniosku w postaci elektronicznej przesyłane jest osobie ubiegającej się o świadczenie wychowawcze, w sposób przewidziany w systemie, za pośrednictwem którego złożyła ona wniosek. W przypadku gdy takie doręczenie nie jest możliwe, potwierdzenie złożenia wniosku zostanie doręczone na adres poczty elektronicznej wskazany przez osobę ubiegającą się o świadczenie.

wNależy podkreślić, że systemy teleinformatyczne, udostępniane przez ZUS, banki krajowe, wskazane w informacji zamieszczonej na stronie podmiotowej Biuletynu Informacji Publicznej ministra właściwego do spraw rodziny po uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji są wykorzystywane w postępowaniu o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego jedynie do złożenia wniosków i załączników do wniosków. W związku z tym podmioty, do których powyższe systemu teleinformatyczne należą, są zobowiązane do usunięcia danych objętych treścią wniosku i załączników do wniosków, niezwłocznie po otrzymaniu informacji o potwierdzeniu złożenia wniosku przez organ właściwy. Oznacza to, że w danym systemie teleinformatycznym pozostanie informacja o złożeniu wniosku. Jednakże wszelkie dane wskazujące na jego treść oraz załączniki zostaną trwale utracone.

wArt. 13 ust. 22 zawiera upoważnienie ustawowe dla ministra właściwego do spraw rodziny do wydania rozporządzenia określającego sposób i tryb postępowania w sprawach o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz wzory wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, oświadczeń o dochodach rodziny, w tym oświadczeń osób rozliczających się na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne oraz oświadczeń o wielkości gospodarstwa rolnego. Na podstawie powyższego upoważnienia wydane zostało rozporządzenie ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z 18 lutego 2016 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenie wychowawcze (Dz.U. z 2016 r., poz. 214).

wArt. 14 u.p.p.w.d. określa zasady przetwarzania danych w rejestrze centralnym, zakres danych gromadzonych w tymże rejestrze, okres ich przechowywania oraz obowiązek ich usuwania. Rejestr centralny tworzy minister właściwy do spraw rodziny. W art. 14 ust. 2 pkt 1 i 2 u.p.p.w.d. wskazany został katalog zamknięty danych, które są przetwarzane w rejestrze centralnym. Są to dwie grupy danych:

- dane dotyczące osób pobierających świadczenie wychowawcze, osób ubiegających się o świadczenie wychowawcze oraz członków i rodzin,

- dane dotyczące wartości udzielonych świadczeń.

Dane te są informacjami przekazywanymi do rejestru centralnego przez organy właściwe i samorządy województw, które gromadzą je przez podczas realizacji zadań w zakresie świadczenia wychowawczego. Cel przetwarzania danych gromadzonych w rejestrze centralnym jednoznacznie wskazuje art. 15 ust. 3 u.p.p.w.d. Jest to przetwarzanie danych:

- przez ministra właściwego do spraw rodziny w celu umożliwienia organom właściwym i marszałkom województw, czyli podmiotom realizującym zadania z zakresu świadczenia wychowawczego, weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego oraz

- przez podmioty wymienione w art. 14 ust. 4 u.p.p.w.d. w celu, w jakim informacje te zostały im udostępnione, na zasadach określonych w przepisach ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 2135 i 2281 ze zm.).

Informacje zawarte w rejestrze centralnym mogą być udostępniane tylko pięciu grupom podmiotów enumeratywnie wskazanym w art. 14 ust. 4 u.p.p.w.d. i tylko w celu ściśle określonym w tym przepisie. Podmiotami, którym udostępnia się dane zawarte w rejestrze centralnym są:

- organ właściwy i marszałek województwa,

- organ właściwy, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z 28 listopada 2003 r.

o świadczeniach rodzinnych, i marszałek województwa,

- organ właściwy dłużnika, o którym mowa w art. 2 pkt 9 ustawy z 7 września 2007 r.

o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 169), i organ właściwy wierzyciela, o którym mowa w art. 2 pkt 10 tej ustawy,

- jednostki organizacyjne pomocy społecznej prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego,

- powiatowe i wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności.

wCele, w których dane z rejestru centralnego są udostępniane ww. podmiotom, dotyczą weryfikacji danych osób ubiegających się o dane świadczenia oraz osób pobierających dane świadczenia - cele te dla każdego podmiotu szczegółowo wskazuje art. 14 ust. 4 u.p.p.w.d. Są to:

- weryfikacja danych dotyczących osób ubiegających się o przyznanie świadczenia wychowawczego, osób pobierających świadczenie wychowawcze oraz członków ich rodzin w przypadku organu właściwego i marszałka województwa,

- weryfikacja danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin w przypadku organu właściwego, o którym mowa w art. 3 pkt 11 u.ś.r., i marszałka województwa,

- weryfikacja danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, osób pobierających świadczenia z funduszu alimentacyjnego i członków ich rodzin oraz danych dotyczących dłużników alimentacyjnych w przypadku organu właściwego dłużnika, o którym mowa w art. 2 pkt 9 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, i organu właściwego wierzyciela, o którym mowa w art. 2 pkt 10 tej ustawy,

- weryfikacja danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej, osób pobierających świadczenia z pomocy społecznej oraz członków ich rodzin w przypadku jednostek organizacyjnych pomocy społecznej prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego,

- weryfikacja danych dotyczących osób ubiegających się o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności i osób posiadających orzeczenie o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności w przypadku powiatowych i wojewódzkich zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Dane z rejestru centralnego udostępniane są w zakresie niezbędnym do realizacji zadań ustawowych podmiotów wyżej wymienionych.

wArt. 14 ust. 5 i 6 u.p.p.w.d. reguluje kwestie dotyczące okresu przechowywania danych w rejestrze centralnym oraz danych udostępnionych podmiotom, o których mowa w art. 14 ust. 4 u.p.p.w.d. Przez 1 rok od dnia, w którym decyzja w sprawie świadczenia albo wydania orzeczenia stała się ostateczna, lub od dnia pozostawienia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia albo o wydanie orzeczenia bez rozpatrzenia, przechowywane są informacje dotyczące osób, którym świadczenie wychowawcze nie zostało przyznane albo którym wydane zostało orzeczenie o niezaliczeniu do osób niepełnosprawnych lub o odmowie ustalenia stopnia niepełnosprawności-obowiązek ten dotyczy podmiotów określonych w art. 14 ust. 4 u.p.p.w.d., którym informacje te zostały udostępnione. Przez ten sam okres przechowywane są informacje dotyczące osób, którym świadczenie nie zostało przyznane, przez ministra właściwego do spraw rodziny w rejestrze centralnym.

Natomiast przez 10 lat przechowywane są pozostałe dane gromadzone w rejestrze centralnym oraz udostępnione podmiotom wskazanym w art. 14 ust. 4 u.p.p.w.d. Termin ten liczony jest od dnia zaprzestania udzielania świadczenia wychowawczego w przypadku rejestru centralnego oraz od dnia udostępnienia z rejestru centralnego - w przypadku podmiotów wymienionych w art. 14 ust. 4 u.p.p.w.d. Po upływie ww. okresów dane są niezwłocznie usuwane.

wCo zostało już wskazane w komentarzu do art. 9 ustawy, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z założenia rodzinny wywiad środowiskowy powinien być stosowany tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy okoliczności sprawy uzasadniają jego przeprowadzenie. Celem ogólnym rodzinnego wywiadu środowiskowego jest ustalenie, jak wygląda sytuacja faktyczna w danej rodzinie. Art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d. określa katalog zamknięty sytuacji, w których może zostać przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy. Oznacza to, że ustawodawca przewidział możliwość stosowania rodzinnego wywiadu środowiskowego w ściśle określonych sytuacjach, jednoznacznie wskazanych w komentowanym art. 15 u.p.p.w.d. Rodzinny wywiad środowiskowy może zostać przeprowadzony zarówno na etapie ubiegania się o świadczenie wychowawcze, jak i później - w trakcie pobierania tego świadczenia. W pierwszym przypadku - na etapie ubiegania się o świadczenie wychowawcze rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadzany jest celu weryfikacji wątpliwości co do sprawowania opieki nad dzieckiem. Natomiast w drugim przypadku - w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego - rodzinny wywiad środowiskowy jest przeprowadzany w celu weryfikacji wątpliwości co do marnotrawienia świadczenia lub wydatkowania go niezgodnie z przeznaczeniem.

wU.p.p.w.d. wprowadza możliwość przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego także w przypadku określonym w art. 22. Rodzinny wywiad środowiskowy może zostać przeprowadzony w celu weryfikacji, czy w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka (opiekun faktyczny to osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka) do świadczenia wychowawczego osoba, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Powyższy przepis nie odnosi się do sytuacji związanych z opieką naprzemienną, (o której mowa w art. 2 pkt 16 definiującym pojęcie rodziny), tylko do przypadków zbiegu uprawnień (np. w przypadku złożenia wniosku przez oboje rodziców na to samo dziecko).

wZ wnioskiem o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w sytuacjach enumeratywnie wymienionych w art. 15 u.p.p.w.d. występuje organ właściwy oraz marszałek województwa, czyli podmioty realizujące zadania w zakresie świadczenia wychowawczego, w tym prowadzące postępowanie w sprawie niniejszego świadczenia. Rodzinny wywiad środowiskowego przeprowadzany jest przez pracowników socjalnych na podstawie przepisów o pomocy społecznej. Regulacje dotyczące rodzinnego wywiadu środowiskowego jako narzędzia potwierdzania w terenie określonych faktów zawiera ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 163, ze zm.) oraz wydane na postawie tej ustawy rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 8 czerwca 2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 22 czerwca 2012 r. poz. 712). Ww. rozporządzenie określa sposób przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz wzór kwestionariusza wywiadu.

wU.p.p.w.d. znowelizowano ustawę o pomocy społecznej. W art. 107 dokonano zmiany, rozszerzając listę sytuacji, w których rodzinny wywiad środowiskowy może zostać przeprowadzany. Ponadto wprowadzono w nim zmianę, zgodnie z którą w przypadku przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego w sytuacjach określonych m.in. w u.ś.r. i w u.p.p.w.d. wypełnia się odpowiednie części kwestionariusza wywiadu. Oznacza to, że w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzanym m.in. w celu weryfikacji wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego wypełnia się tylko odpowiednie części kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego.

wW przypadku gdy informacje dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, marnotrawienia świadczenia wychowawczego lub wydatkowania go niezgodnie z celem zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej wniosku o udzielenie tych informacji, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą wystąpić do ośrodka pomocy społecznej o ich udzielenie. Takie rozwiązanie jest podyktowane z jednej strony koniecznością uzyskania najbardziej aktualnych informacji objętych rodzinnym wywiadem środowiskowym (wniosek o udzielenie określonych informacji dotyczy informacji pozyskanych nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania wniosku o ich udzielnie), a z drugiej strony - zwolnieniem z konieczności ponownego przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego w krótkich odstępach czasu.

wPodsumowując, art. 15 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. daje organowi właściwemu oraz marszałkowi województwa dwa uprawnienia:

- możliwość zwrócenia się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu weryfikacji tych wątpliwości,

- możliwość wystąpienia do ośrodka pomocy społecznej o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, marnotrawienia świadczenia wychowawczego lub wydatkowania go niezgodnie z celem, jeżeli informacje te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej wniosku o udzielenie informacji.

Z uprawnień tych mogą również skorzystać osoby wskazane w art. 15 ust. 3 u.p.p.w.d., tj. osoby, które odpowiednio organ właściwy oraz marszałek województwa upoważnił do prowadzenia postępowania w sprawie świadczenia wychowawczego.

wKomentując art. 15 u.p.p.w.d. regulujący kwestie związane z przeprowadzaniem rodzinnego wywiadu środowiskowego, należy wspomnieć również o konsekwencjach, jakie ponosi osoba, która uniemożliwi jego przeprowadzenie albo podczas tego wywiadu odmówi udzielenia lub nie udzieli wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem. Skutki te reguluje art. 23 u.p.p.w.d. Uniemożliwienie przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub nieudzielenia podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem na etapie ubiegania się o świadczenie wychowawcze powoduje odmowę przyznania tego świadczenia, natomiast - na etapie wypłacania świadczenia wychowawczego skutkuje wstrzymaniem wypłaty świadczenia.