Przedstawiamy Tegoroczne Nominacje Do Nagrody Angelus

Jacek Dukaj zaskoczył "Wrońcem" wszystkich - i czytelników, i krytyków. Po epickim "Lodzie", ponadtysiącstronicowej, monumentalnej powieści badającej alternatywną historię świata, wydał książkę, której najbliżej - przynajmniej pozornie - do dziecięcej bajki. Dukaj nie byłby jednak Dukajem, gdyby poszedł po linii najmniejszego oporu. Znakomicie zilustrowana przez Jakuba Jabłońskiego historia małego Adasia błąkającego się podczas stanu wojennego po mroźnym mieście w poszukiwaniu rodziców otwiera jednak znacznie więcej możliwych interpretacji.

Z wierzchu to rzeczywiście bajka operująca klasycznym schematem zagubionego niewiniątka, które okazuje się wybrańcem i musi przejść przez kilka niebezpiecznych inicjacji. Dukaj w każdym razie tak swoją opowieść

stylizuje: pisze prostym językiem, próbuje spoglądać na rzeczywistość oczami dziecka (którym, notabene, sam był w 1981 roku), mieszając realizm z myśleniem magicznym, bawiąc się neologizmami, które mógłby wymyślić przedszkolak, by jakoś pojąć otaczający go, niezrozumiały i groźny świat. W tej warstwie "Wroniec" jest raczej ahistoryczny, uniwersalny, przeznaczony również dla odbiorcy niemającego pojęcia, co stało się w Polsce pod rządami generała Jaruzelskiego.

Ale wejdźmy głębiej. Na kolejnym poziomie powieść Dukaja to rzecz pokoleniowa - przez obecnych trzydziestoparolatków, ostatnią generację wychowaną jeszcze w PRL-u, interpretowana jako skarbnica ich własnych wspomnień. "»Wroniec« to kopalnia prozatorskiej kreatywności, możliwej do pełnego odczytania tylko przez małoletnich świadków tamtych wydarzeń" - pisaliśmy w "Kulturze". "Mamy tu choćby krążący po ulicach upostaciowany gaz, Złomota - imperialną maszynę niszczącą, powiązaną deficytowym sznurkiem do snopowiązałki, partyjnego Członka, będącego częścią rozlanej masy potwornego hiperorganizmu, wreszcie zaś demonicznego Wrońca, infantylne wyobrażenie potwora, kryjącego się pod hasłem »WRON«, skandowanym wciąż w telewizji przez smutnego generała".

To jeszcze nie wszystko. W trzeciej warstwie "Wroniec" okazuje się kafkowskim horrorem, w którym triumf dobra nad złem (i vice versa) wcale nie jest oczywisty. Świadczy o tym choćby szeroko dyskutowane zakończenie książki. Dla wielu czytelników, którzy oczekiwali jakiegoś martyrologicznego, mitologicznie uprawnionego zwieńczenia, Dukaj przyszykował nieprzyjemną niespodziankę, idąc wbrew narracji historycznej, w którą wtłoczono Polaków po upadku komunizmu i do której przyzwyczaiła nas także popkultura preferująca rozwiązania radykalne - albo triumf, albo klęskę. Owo zakończenie - którego przez szacunek dla tych, którzy jeszcze "Wrońca" nie czytali, nie zdradzę - to jeden z najciekawszych w polskiej literaturze po 1989 roku głosów w sprawie naszego straceńczego mesjanizmu.

@RY1@i02/2010/230/i02.2010.230.196.037b.001.jpg@RY2@

@RY1@i02/2010/230/i02.2010.230.196.037b.002.jpg@RY2@

@RY1@i02/2010/230/i02.2010.230.196.037b.003.jpg@RY2@

PIOTR KOFTA