W stronę Kobry i Pegaza

Pamiętacie telewizyjny teatr sensacji "Kobra"? Seanse poprzedzane animowaną czołówką z wizerunkiem zwiniętego spiralnie, złowieszczo mrugającego węża dla dzisiejszych 30-, 40-latków są doświadczeniem pokoleniowym i traumą dzieciństwa. Ilustrowana suspensową muzyką podobizna ekranowego gada była na tyle sugestywna, że stała się ikoną strachu. "Kobra" straszyła nie tylko skutecznie, lecz także artystycznie. Wizerunek budzącego grozę gada zaprojektował Eryk Lipiński.

Inna telewizyjna ikona tamtej epoki - machający skrzydłami latający koń - też był dziełem wybitnego grafika. Czołówkę "Pegaza" w 1959 roku zaprojektował Wojciech Zamecznik. Obie animacje cechował ascetyzm: mocne kontury, proste, czytelne dwuwymiarowe znaki. Do tej wyrafinowanej prostoty nawiązał Piotr Młodożeniec, autor nowej oprawy graficznej TVP Kultura. Artysta stworzył kilkanaście ośmiosekundowych animacji, telewizyjnych dżingli, które pojawiają się między programami.

Kolory w wizualnych przerywnikach Młodożeńca są czyste, co też kojarzy się z prostotą czołówek "Kobry" i "Pegaza", które na początku były czarno-białe. Młodożeniec, tak jak Lipiński i Zamecznik, nadał swoim animacjom indywidualne piętno. Z jednej strony możemy się doszukać u niego cytatów z filmów Jana Lenicy i Waleriana Borowczyka czy rysunków i scenografii Bohdana Butenki (autora m.in. oprawy studyjnej Kabaretu Starszych Panów). Z drugiej znajdziemy motywy typowe dla jego twórczości, jak nieco karykaturalny człowieczek w kapeluszu.

Filmiki Młodożeńca różnią się od współczesnych animacji telewizyjnych, których autorzy (czy raczej ich zleceniodawcy) preferują szaleńczy ruch, agresywny montaż, przesterowaną ilustrację muzyczną, odrealnioną kolorystykę i orgię świateł. Dżingle, które emituje TVP Kultura, są z zupełnie innego bieguna. Ich narracja jest manifestacyjnie nieśpieszna, a muzyka wyciszona - nie ma blikowania czy atakowania oczu widza wirującymi przedmiotami, które u Młodożeńca wyglądają jak przekopiowane ze starych zdjęć. Jeśli pojawia się zarys miejskiego pejzażu, to będą to ciągi niskich kamienic, a nie las wieżowców, kameralny kiosk z gazetami, a nie hipermarket czy galeria handlowa.

Młodożeniec nawiązuje do estetyki Polskiej Szkoły Plakatu, fenomenu na skalę światową. Paradoksalnie ta światowość była w pewnej mierze wynikiem zaściankowości PRL. Plakat komercyjny, który po wojnie bujnie rozwijał się na Zachodzie, u nas nie miał racji bytu. W państwie kolejek i permanentnych braków zaopatrzenia nie trzeba było niczego reklamować - wyposzczony naród na pniu kupował wszystko, co trafiło na rynek. Sztuka komercyjna nie mogła istnieć bez komercji. Rozwijał się natomiast plakat kreacyjny, nieskrępowany prawami ekonomii. Powstawały dzieła o tematyce kulturalnej, odznaczające się wybitnymi walorami artystycznymi, w których znajdowały wyraz wszystkie ważniejsze kierunki współczesnego malarstwa i grafiki.

Premierze spektakli teatralnych czy wejściu filmów na ekrany kin towarzyszyły stworzone specjalnie z tej okazji plakaty. Nie były kolażem fotosów z prób czy planu, lecz zawierały autorską wizję ich twórców, graficzną interpretację obejrzanych tytułów. Dżungle Piotra Młodożeńca są udaną próbą nawiązania do tego dziedzictwa, które - miejmy nadzieję - wkrótce przeżyje renesans.

Od kwietnia TVP Kultura pokazuje etiudy zrealizowane na podstawie prac największych mistrzów Polskiej Szkoły Plakatu. Zobaczymy filmy wykorzystujące motywy i postaci z prac Henryka Tomaszewskiego, Romana Cieślewicza, Jana Młodożeńca, Józef Mroszczaka i innych. W czerwcu emitowany będzie cykl filmów dokumentalnych z archiwów Muzeum Plakatu w Wilanowie, dysponującego jedną z najcenniejszych kolekcji tej dziedziny sztuki na świecie. Zobaczymy też krótkie archiwalia poświęcone plakatowi, reportaże z wystaw oraz z warszawskiego biennale plakatu - którego każda kolejna edycja ściąga artystów ze wszystkich kontynentów - a także sylwetki znanych twórców.

CZAR

@RY1@i02/2011/074/i02.2011.074.196.0003.001.jpg@RY2@

FOT. NA OKŁADCE: HBO, FOT. NA STRONIE: TVP KULTURA

Cezary Polak