Człowiek, który pobił homo economicusa

To bardzo dobra wiadomość: wielki Daniel Kahneman przemówił po polsku. Już rok po amerykańskiej premierze mamy na rynku "Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym", książkę, w której izraelski noblista podsumowuje swoje przełomowe odkrycia z pogranicza psychologii i ekonomii. Na dodatek robi z tego świetne czytadło.

Kim jest Kahneman? Najkrócej mówiąc to facet, który postawił wywróconą do góry nogami ekonomię na nogi, wyrwał hermetycznej grupie chowających się za piętrowymi wzorami matematyków i przywrócił ją ludziom. Tak, by i oni mogli coś z tego zrozumieć. Bez niego nie byłoby robiących ostatnio furorę zabaw ekonomią. Takich jak "Freakonomia" Dubnera i Levitta albo erudycyjne (tłumaczone również na polski) książki Malcolma Gladwella. A także naszych "Obserwacjii" publikowanych co tydzień na łamach Magazynu DGP.

Urodzony w Tel Awiwie Kahneman (jego rodzice wyemigrowali do Izraela jeszcze w okresie międzywojennym z terenów ówczesnej Litwy) jest psychologiem. Ekonomia nigdy specjalnie go nie interesowała. Tak było do czasu, gdy w 1969 r. spotkał na swojej drodze Amosa Tverskiego - młodego, genialnego naukowca stanowiącego rzadkie połączenie psychologa i matematyka. Panowie bardzo przypadli sobie do gustu i przez następne 14 lat byli właściwie nierozłączni. Pracowali czasem przy stolikach kawiarni na kampusie Uniwersytetu Hebrajskiego, a częściej spacerując niespiesznie po wąskich uliczkach Jerozolimy. Z ich rozmów powoli wyłaniał się system, który miał już wkrótce zmienić spojrzenie na nowoczesną ekonomię.

Kahneman i Tversky zaczęli bowiem majstrować przy samych podstawach wiedzy o gospodarce. - Pewnego dnia Amos wręczył mi odbitkę eseju szwajcarskiego ekonomisty Brunona Freya, który zaczynał się od słów: "W świetle teorii ekonomicznej uczestnik gospodarki jest racjonalny, samolubny, a jego upodobania są trwałe". Osłupiałem. Koledzy i koleżanki z wydziału ekonomii pracowali w budynku obok, nie spodziewałem się jednak, jak ogromna różnica dzieli nasze intelektualne światy. (...) My badaliśmy ludzi, oni "ekonów" - wspomina Kahneman w "Pułapkach myślenia".

Przez kilkanaście następnych lat Kahneman i Tversky bezlitoście punktowali klasyczną ekonomię opartą na założeniach racjonalnego aktora. Mnożyli eksperymenty dowodzące, że homo economicus w praktyce zachowuje się zazwyczaj nieracjonalnie. Jego wiedza jest ograniczona, podejmuje decyzje pod wpływem chwili, a na dodatek często się myli. Dziś większość ich eksperymentów należy do kanonu. Wyrosła z nich nawet osobna gałąź nauki, czyli ekonomia behawioralna posługująca się nowym, kluczowym pojęciem ograniczonej racjonalności. Nic dziwnego, że Kahneman i Tversky stali się gwiazdami. W 2002 r. Kahneman, który zawsze uważał siebie przede wszystkim za psychologa, dostał ekonomicznego Nobla. Tversky zostałby pewnie doceniony razem z nim, ale zmarł kilka lat wcześniej.

Historia obu naukowców to zaledwie wstęp do "Pułapek myślenia". W książce Kahnemana znaleźć można o wiele więcej. Noblista zawarł w niej właściwie całą swoją naukową spuściznę. Przystępnie tłumaczy, jak każdego z nas można dowolnie zachęcać lub zniechęcać do ryzyka, zmieniając tylko sposób postawienia pytania. Wyjaśnia, jak działa (i często się myli) siedzący w głowie każdego z nas mentalny księgowy oraz dlaczego czasem lepiej wydrukować swoje ogłoszenie w nieczytelny sposób. Robi to wszystko z ogromną swadą. Nie byłby również sobą, gdyby nie wyjaśnił, dlaczego jego książkę powinni przeczytać nie tylko ekonomiści, ale dosłowie każdy. "Liczę, że moja książka przyda się każdemu w tak newralgicznym miejscu jak... biurowa kuchnia, strategiczne w każdej firmie miejsce wymiany ploteczek i nieoficjalnych informacji. Chciałbym, by ta książka dostarczyła słownictwa potrzebnego do prowadzenia takich rozmów. Przynajmniej w niektórych wypadkach trafna diagnoza być może podpowie nam interwencję, która ograniczy szkody wynikające z błędnych decyzji i wniosków" - pisze Kahneman.

@RY1@i02/2012/218/i02.2012.218.18600120a.802.jpg@RY2@

Daniel Kahneman, "Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym", Wydawnictwo Media Rodzina, Poznań 2012

Rafał Woś