Drogowskazy historii

Pamięć zbiorowa istnieje. Ale jak ją odczytywać? To pytanie nurtuje historyków oraz socjologów. Bo im odleglejszych wydarzeń pamięć zbiorowa dotyczy, tym uboższa jest w kontrowersje. A im świeższa, tym więcej demonów budzi. Nie byłoby łatwym zadaniem znaleźć choć dwie osoby, które zgodziłyby się wejść w spór o słuszność przyjęcia chrztu przez Mieszka I. Jednak zapytanie kilku przygodnych przechodniów o to, co wydarzyło się 10 kwietnia 2010 r. w Smoleńsku, dokładnie pokazuje, z ilu alternatyw może składać się pamięć zbiorowa dotycząca tylko jednego wydarzenia.

Uświadamia również, że świadomość historyczna składa się z dwóch poziomów - faktów oraz ich interpretacji. Ten drugi podlega emocjom, pierwszy powinien pozostać niewzruszony i wiązać historię w spójną całość.

Do tego właśnie odwołuje się publikacja "Węzły pamięci niepodległej Polski". "Węzeł to coś, co łączy. Łączy nitki i całe sieci skojarzeń, osobistych wspomnień i wyobrażeń zaczerpniętych z lektury. Wiąże nabytą wiedzę z własnymi przeżyciami" - wyjaśnia we wstępie prof. Zdzisław Najder, były dyrektor Radia Wolna Europa, którego ta książka jest autorskim projektem. "Węzły narodowej pamięci wiążą jednostki i rodziny w naród - w tę wielką wspólnotę, wyrosłą z ziemi i pamięci, z przeżyć i wyobrażeń" - podkreśla.

Na ponad 1000 stron przedstawiono ponad 300 takich węzłów. Wydarzenia, miejsca, zjawiska, ruchy społeczne i polityczne, najważniejsze elementy kształtujące Polskę i Polaków w ciągu ostatnich kilkuset lat. Legiony Dąbrowskiego, Kedyw, Somosierra, Świątynia Opatrzności Bożej, Racławice, Jedwabne, a nawet czworaki czy kontusz - po przejrzeniu spisu treści można odnieść wrażenie, że dobór tematów jest subiektywny. I z pewnością tak jest. Jednak lista osób zaangażowanych w powstanie książki gwarantuje, że mamy do czynienia z rzetelnie przygotowaną publikacją. Oprócz Zdzisława Najdera, Anny Machcewicz, Romana Kuźniara czy Bartłomieja Sienkiewicza w gronie tym znajdziemy wybitnych profesorów historii, m.in. Jerzego Eislera, Henryka Samsonowicza, Jerzego Holzera, Andrzeja Paczkowskiego i Wojciecha Tygielskiego. Są oni również autorami części artykułów poświęconych poszczególnym węzłom.

Zamysłem twórców publikacji było stworzenie swoistej encyklopedii najnowszej i nieco starszej historii Polski. Dlatego hasła ustawione są w kolejności alfabetycznej, nie według podziału na epoki czy zagadnienia. Całość uzupełnia ponad 160 fotografii i reprodukcji pochodzących z archiwum Ośrodka Karta. Zbiór otwierają zdjęcia z listopada 1918 r. dokumentujące początek porozbiorowej niepodległości, a symbolicznie zamyka obrazek pokazujący Polaków osadzonych w łagrze w Workucie w 1956 r. Do książki dołączono również dwie płyty CD - pierwszą z pieśniami i piosenkami nie tylko patriotycznymi, bo do takich trudno zaliczyć "Tango milonga" czy "Miłość ci wszystko wybaczy", drugą z nierzadko cudem ocalonymi nagraniami historycznych audycji. Są tam takie perełki, jak fragmenty programów radia powstańczego "Błyskawica" z 1944 r. czy przemówienia prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego z 1939 r. z charakterystycznym zdaniem "A więc wojna!". Nie zabrakło również słynnego, wręcz humorystycznego monologu Józefa Piłsudskiego z 1924 r., w którym przemawia do "dziwacznej trąby". "Wyobrażam sobie tę zabawną chwilę, gdy jakiś ananas korbą nakręci, śrubkę naciśnie - i jakaś trąba, zamiast mnie gadać zacznie" - żartuje marszałek, zastanawiając się, co też stanie się z jego nagranym głosem.

Dziś te kilka banalnych zdań zarejestrowanych 90 lat temu na kruchej gramofonowej płycie to węzeł scalający historię Polski. "Tamten świat już nie istnieje, odszedł w przeszłość nieodwracalnie. Zapadł się pod wodami katastrofy jak Atlantyda" - piszą autorzy publikacji. "Nie możemy go przywrócić, ale jesteśmy przekonani, że warto go opisać i utrwalić w świadomości Polaków".

@RY1@i02/2014/148/i02.2014.148.050001000.802.jpg@RY2@

Praca zbiorowa, "Węzły pamięci niepodległej Polski", Wydawnictwo Znak, Kraków 2014

Mariusz Nowik