Uwaga na ryzyko!

Statystyki są nieubłagane: osoby z nadmierną masą ciała żyją krócej od osób z prawidłowym BMI. Z kanadyjskich badań przeprowadzonych w Instytucie Badawczym Centrum Zdrowia McGill University wynika, że osoby z nadwagą i otyłe żyją nawet o osiem lat krócej. Szczególnie widoczne było to u tych osób, które zaczęły nabierać nadmiernej masy ciała już na wczesnych etapach życia. Wpływ na to mają – jak w wielu innych przypadkach – choroby związane z otyłości i nadwagą, czyli cukrzyca czy choroby układu sercowego. U osób ze znaczną otyłością utrata lat życia wynosiła 8, u osób otyłych 6, a u osób z nadwagą 3 lata. W porównaniu do ludzi z prawidłowym BMI (18,5–25) utrata zdrowych lat życia była u badanych z nadwagą i otyłych 2–4 razy większa. Wiek, w którym doszło do nagromadzenia zbędnych kilogramów, był bardzo ważnym czynnikiem. Najgorsze skutki zaobserwowano u osób, które przybrały na wadze w młodszym wieku.

Oto najczęstsze wywoływane przez otyłość problemy zdrowotne.

• Nowotwory. Otyłość kojarzy się najczęściej z chorobami kardiologicznymi i cukrzycą typu 2, tymczasem nadmierna masa ciała jest drugim po paleniu tytoniu czynnikiem ryzyka rozwoju również nowotworów. Jak wynika z informacji podanych przez Krajowy Rejestr Nowotworów w 2002 r., Międzynarodowa Agencja ds. Badań nad Rakiem (IARC) uznała za naukowy fakt, że nadwaga (czyli sytuacja, w której wskaźnik masy ciała – BMI wynosi 25-29 kg/m2) i otyłość (wskaźnik BMI powyżej 30 kg/m2) wiążą się z podwyższonym ryzykiem zachorowania na raka okrężnicy, gruczolakoraka przełyku, raka piersi po menopauzie, trzonu macicy i nerki. W 2007 r. dodano do tej listy raka trzustki oraz stwierdzono, że otyłość najprawdopodobniej zwiększa ryzyko rozwoju raka pęcherza moczowego.

• Choroby nerek. Wiele badań wykazuje, że otyłość przekłada się na nieprawidłowe funkcjonowanie nerek. Wpływ na to mają (podobnie jak w innych przypadkach) inne częste choroby związane z otyłością. Nadciśnienie tętnicze i cukrzyca typu 2 prowadzą do uszkodzenia nerek. W leczeniu podstawowe znaczenie ma zmniejszenie masy ciała (w tym u wybranych chorych operacje bariatryczne). Potwierdzają to m.in amerykańskie badania (opublikowane w American Journal of Kidney Diseases), przeprowadzone na próbie 500 osób z nadwagą i otyłością. Wykazały one zmniejszenie obwodu talii po sześciu miesiącach trwania testów. Obwód talii uczestników zmniejszył się średnio o 4,3 cm. Oznaczało to 25-procentową redukcję białka w moczu. Co miało przełożenie na funkcjonowanie nerek.

• Zespół metaboliczny. To zbiór powiązanych ze sobą czynników zwiększających ryzyko zachorowania na miażdżycę, cukrzycę typu 2 oraz ich powikłań naczyniowych. Podstawą schorzenia jest otyłość brzuszna, której muszą towarzyszyć jeszcze dwie inne przypadłości: ciśnienie tętnicze równe albo wyższe niż 130/85 mm Hg, poziom glukozy we krwi na czczo równy lub wyższy niż 100 mg/dl, wysokie stężenie tzw. dobrego cholesterolu – u kobiet powyżej 50 mg/dl, u mężczyzn – 40 mg/dl oraz wysoki poziom triglicerydów. Rozpoznawany jest u coraz młodszych ludzi, w związku z czym przez lekarzy został uznany za epidemię XXI w.

• Cukrzyca typu 2. Choć nazywana jest inaczej cukrzycą dorosłych, coraz częściej spotyka się ją u dzieci. W jej powstawaniu biorą udział dwa czynniki. Pierwszy jest genetyczny – chory nie ma na niego wpływu. Drugi – środowiskowy – wynika z trybu życia prowadzącego do otyłości brzusznej. Przy tym schorzeniu przez długi czas zachowana jest zdolność organizmu do wytwarzania insuliny, który jednocześnie staje się oporny na jej działanie. Jest jedną z częstszych przyczyn przedwczesnej śmierci i poważnych powikłań prowadzących m.in. do niewydolności nerek, ślepoty, zawałów i udarów. Na rynku są dostępne leki przeciwcukrzycowe, które mają wpływ także na obniżenie masy ciała.

• Choroby układu ruchu. Duża masa ciała powoduje zaburzenia jakości i ilości chrząstki stawowej, co z czasem prowadzi do uszkodzenia kości, torebki stawowej, otaczających staw więzadeł, ścięgien czy mięśni. Skutkiem tego są ból i sztywność stawu, a następnie zniekształcenie jego obrysów oraz ograniczenie ruchomości. Następstwem choroby zwyrodnieniowej jest pogorszenie jakości życia i niesprawność. Najczęściej atakuje kolana, biodra, kręgosłup, stawy palców rąk i stóp, ale może dotyczyć również innych stawów.

• Nadciśnienie tętnicze. To podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi powyżej granic normy. Aż 80 proc. przypadków tej choroby ma związek z nadmierną masą ciała. Otyłość upośledza bowiem funkcję śródbłonka naczyniowego dużych i małych naczyń Szacuje się, że jej zwiększenie o 10 proc. wiąże się ze wzrostem średniego ciśnienia tętniczego o 6,5 mm Hg. Wysokie ciśnienie utrzymujące się latami prowadzi do udaru mózgu i zawału serca. Redukcja masy ciała już o 5–10 proc. w sposób znaczący przyczynia się do obniżenia ciśnienia tętniczego.

• Niewydolność oddechowa. Stan, w którym płuca nie są w stanie zapewnić wymiany gazów oddechowych, a co za tym idzie – prawidłowego funkcjonowania organizmu. To konsekwencja nagromadzenia się tkanki tłuszczowej podskórnie w przedniej i bocznej części klatki piersiowej, co zwiększa opór klatki piersiowej w procesie oddychania. W konsekwencji dochodzi do niedoboru tlenu i nadmiaru dwutlenku węgla w organizmie, a dalej do kwasicy oddechowej. Jeśli nie zostanie podjęte odpowiednie leczenie, chory może umrzeć. Niebezpieczne jest też zlokalizowanie tkanki tłuszczowej w okolicy szyi, która uciska gardło. To z kolei przyczyna obturacyjnego bezdechu sennego (OBS).

• Miażdżyca. Naukowcy nie mają wątpliwości – u osób otyłych można zaobserwować zwiększone ryzyko powikłań miażdżycy. Ta zaś może prowadzić do zawału, udaru mózgu, niedokrwienia kończyn. Zwiększone ryzyko występuje, gdy obwód brzucha kobiety jest większy niż 88 cm, a mężczyzny 120 cm. Chodzi o przewlekłą chorobę polegającą na zmianie w środku tętnic. Miażdżyca polega na wysepkowatym gromadzeniu się w błonie wewnętrznej tętnic cholesterolu oraz innych lipidów – głównie w aorcie, tętnicach wieńcowych, mózgowych oraz tętnicach kończyn.

• Kłopoty z seksem. Na problemy ze sprawnością seksualną wpływ mają przede wszystkim choroby związane bezpośrednio z otyłością. Cukrzyca wpływa na problemy z erekcją i na przedwczesny wytrysk. Również nadciśnienie tętnicze (część badań wskazuje, że nawet 80 proc. przypadków nadciśnienia związanych jest z nadmierną masą ciała) może prowadzić do obniżenia poziomu libido. Również u kobiet cukrzyca może powodować m.in. zaburzenia nawilżenia pochwy. U niektórych osób otyłość może prowadzić też do braku akceptacji własnego wyglądu, co prowadzi również do stanów depresyjnych prowadzących do obniżenia libido lub też tworzących blokady psychologiczne do prowadzeniu udanego życia seksualnego.

Jak można walczyć z otyłością

Zdaniem ekspertów, żeby zmierzyć się z epidemią otyłości, potrzebne są kompleksowe działania prowadzone przy wsparciu rządu.

Zacząć należy od najmłodszych, bo nabyte w dzieciństwie nawyki żywieniowe są powielane w życiu dorosłym.

– Ograniczenie niezdrowych produktów w szkołach to krok w dobrym kierunku. Ale niewystarczający. Za tym powinno iść ograniczenie reklamy, zwłaszcza w telewizji, niezdrowej żywności. W tej chwili to prawdziwa plaga – mówi prof. dr hab. n. med. Longina Kłosiewicz-Latoszek, zastępca dyrektora ds. profilaktyki żywieniowej i lecznictwa w Instytucie Żywności i Żywienia. Dodaje, że działania powinny być też prowadzone we współpracy z producentami. Ważne jest, by zachęcić ich do zmiany składu produktów, tak by były one mniej kaloryczne.

– Producenci na spotkaniach organizowanych w instytucie deklarują, że są gotowi na taki krok i widzą potrzebę. Powstrzymuje ich tylko to, że Polacy przyzwyczaili się do określonych smaków. Zmiana składu produktu może wiązać się więc ze spadkiem jego sprzedaży. Dlatego doradzamy stopniową modyfikację, połączoną z edukacją, w jakim celu jest prowadzona – wyjaśnia prof. Kłosiewicz-Latoszek.

Andrzej Gantner, dyrektor generalny Polskiej Federacji Producentów Żywności, przyznaje, że ograniczeniem dla działań firm spożywczych są przyzwyczajenia polskich konsumentów. Szczególnie że zdrowe zamienniki, np. stevia zamiast cukru, potrafią znacząco zmienić smak. Poza tym ich także nie można stosować w dowolnych ilościach.

Otyłość wśród dzieci