Gomułka: reformy bolą, gdy się zwleka

Nie wierzę, by zdecydowane działania zostały podjęte przed przyszłorocznymi wyborami. Zapewne wygra pogląd, by nie niepokoić elektoratu. To może być dobra strategia na maksymalizację czasu utrzymania się przy władzy. Dobry polityk myśli jednak, co zrobić najlepszego dla kraju, w jego długofalowym interesie.

Przedstawić trudną sytuację polskich finansów publicznych i pokazać, skąd weźmie w ciągu trzech lat 50 - 60 mld zł, bo tyle trzeba znaleźć, zarówno zwiększając dochody, jak i redukując wydatki. Podwyżka VAT ma przynieść tylko 5,5 mld zł. To 10 proc. potrzebnego pakietu. Rząd mówi, że kupuje czas. Minister Rostowski przynajmniej przyznał ostatnio w debacie sejmowej, że obniżek podatków uchwalonych przez Sejm w latach 2006 - 2007 nie powinno się było wprowadzać w życie bez reform, które by takie obniżki zabezpieczały przez odpowiednie zmniejszenie wydatków. Tymczasem wprowadzał je także rząd Tuska, mimo iż w latach 2007 - 2010 wydatki publiczne wzrosły o dziesiątki miliardów zł.

Rząd wpadł w pułapkę własnej propagandy. Zwracał uwagę, że utrzymaliśmy wzrost, a nie na to, że znacząco wyhamowaliśmy. Ponadto lekceważył destabilizujące skutki kontynuacji polityki finansowej PiS-u. Nie można jednak budować zaufania między władzą a społeczeństwem w oparciu o ograniczoną informację czy nawet dezinformację. Teraz należałoby zrobić rachunek sumienia i powiedzieć, że mamy zwiększone wydatki inwestycyjne, wyższe płace w sektorze budżetowym, wyższe emerytury, niższą składkę renową (koszt 25 mld zł), dużą ulgę prorodzinną (koszt 6 mld zł), niższy podatek PIT (koszt 9 mld zł) i w związku z tym ogromny problem z domknięciem finansów publicznych. Trzeba przede wszystkim mówić o negatywnych skutkach braku reform, pokazywać, że wszystkie mają służyć ludziom, tyle że na krótką metę niektóre mogą być kosztowne. Teraz wygląda to tak: co chwila któryś z ministrów coś ogłasza, wycofuje się, potem proponuje coś kolejny minister. Pomysł za pomysłem. Jednym z nich była faktyczna likwidacja dobrej reformy emerytalnej Buzka.

Nie wiem, czy to balony próbne, czy to efekt sporów wewnątrz rządu. Raczej to drugie. Mamy kilka ośrodków władzy. Z jednej strony wicepremier ds. gospodarczych Waldemar Pawlak, z drugiej szef doradców ekonomicznych premiera Michał Boni. Trzeci ośrodek to minister finansów Jacek Rostowski.

Pojawił się jako lekarstwo na ten chaos decyzyjny. Premier miał problem z koordynacją tych trzech ośrodków, zwrócił się więc do zaufanego człowieka, ekonomisty z doświadczeniem rządowym, by powołał kolejną grupę doświadczonych ekonomistów. Mamy więc czwarty ośrodek wpływów, może nawet władzy.

W krajach zachodnich trzeba przejść pewną drogę, by zajść na polityczne szczyty. Trzeba mieć odpowiednie wykształcenie i doświadczenie w działalności w biznesie i administracji. U nas ministrem często zostaje ktoś, kto znalazł się blisko premiera czy prezydenta. Również sam premier ma za mało czasu i nie jest przygotowany, by decydować o sprawach ekonomicznych. O tym, jaka ma być polityka gospodarcza, powinny decydować sprawdzone kryteria ekonomiczne, a nie rządowi PR-owcy.

Reformy można podzielić na bolesne dla społeczeństwa, ale i na takie, które nie są kosztowne i od razu przynoszą pozytywne efekty, tak jak zmniejszenie roli biurokracji dzięki ustawie Wilczka w 1989 r. Od razu spotkała się z uznaniem społeczeństwa, bo ułatwiała życie. Są też reformy kosztowne społecznie. Najbardziej jednak bolą, gdy się z nimi zwleka. Dla polityków najtrudniejsze są te reformy, z którymi wiąże się zagrożenie utraty władzy, czyli wpływające negatywnie na duże grupy ludności.

Reformy Buzka nie były ani bardzo radykalne, ani bolesne. Tylko zdrowotna wiązała się ze zwolnieniami personelu pomocniczego w szpitalach. Rząd Buzka upadł, bo targały nim wewnętrzne konflikty, a wszystko to zbiegło się ze spowolnieniem gospodarczym. Politycy zupełnie nie wierzą w swój elektorat. Niedawno był w Polsce premier Łotwy i opowiadał, jak musieli zmniejszać deficyt o 10 pkt proc. w ciągu roku za pomocą drastycznych kroków, m.in. obniżono płace w budżetówce o 20 proc. Zamrożono też renty i emerytury. Ku zaskoczeniu premiera Łotwy poparcie dla niego utrzymało się na wysokim poziomie około 40 proc.

Umiał komunikować się ze społeczeństwem. Udało mu się też obarczyć odpowiedzialnością poprzedników. Podobnie postępowały rządy Grecji i Węgier. Jeśli rząd zwleka z decyzjami, problemy się kumulują, dochodzi do kryzysu i zmiany władzy, wtedy nowy rząd jest zmuszony do bardziej radykalnych działań.

Totalna klęska poprzedniego reżimu, przegrana wojna i niemal okupacyjne warunki stworzyły wyjątkowo sprzyjające okoliczności. Kolejnym wzorem jest Margaret Thatcher, która przeprowadziła trudne reformy, na początku bardzo niepopularne w społeczeństwie. W latach 70. Wielką Brytanię z niskim tempem wzrostu PKB, tracącym funtem, wysokim bezrobociem i inflacją nazywano "chorym człowiekiem Europy". Związki zawodowe miały niesłychane wpływy - tylko w przemyśle stalowym działało ich ponad sto. Wszystkie licytowały się w żądaniach, a menedżerowie nie mogli nikogo zatrudniać bez ich zgody. Doprowadziło to do przerostów zatrudnienia, niskiej wydajności pracy i osłabienia innowacyjności. Thatcher zmieniła to, wzmacniając gospodarczą pozycję Wielkiej Brytanii na świecie. Ten sukces doprowadził do tego, że także mocno lewicowa opozycyjna Partia Pracy musiała się gruntownie zmienić. Blair zaakceptował reformy Thatcher, a nawet poszedł dalej, uniezależniając Bank Anglii od rządu. Wcześniej to minister finansów decydował o stopach procentowych.

Na taki scenariusz nie ma teraz szans. W polskich warunkach automatyczna poprawa w finansach publicznych jest wyraźnie widoczna dopiero przy 6 - 7 proc. wzrostu PKB. A tego rząd nawet nie zakłada. Trzeba pamiętać, że wydatki sztywne rosną automatycznie, np. waloryzacja rent i emerytur to wysokość inflacji plus co najmniej 20 proc. wzrostu płacy realnej. A przy silnym wzroście PKB płace szczególnie szybko rosną. Aby zmniejszyć deficyt znacząco, trzeba działać tu i teraz.

Donald Tusk boi się populistycznej kampanii opozycji, choć wiadomo, że kryzysu w służbie zdrowia nie rozwiąże się bez wprowadzenia współpłacenia przez chorych. Jednak nie taki diabeł straszny. Gdy w 1990 r. likwidowaliśmy subsydia na mleko, elektryczność czy centralne ogrzewanie, przekonywano nas, że ludzie zaczną umierać. Ale społeczeństwo reformy zaakceptowało. Eliminacja subsydiów na te podstawowe potrzeby nie różni się niczym od współpłacenia za wizytę u lekarza.

Nie powinien tego robić. Tym bardziej że w szkolnictwie są duże przerosty zatrudnienia. Gdy trzy lata temu jako wiceminister finansów spotykałem się z minister edukacji Katarzyną Hall, przekonywała, że w Polsce jest za dużo nauczycieli aż o jedną czwartą, czyli o 150 tys. osób. Tyle że chciała pieniędzy na odprawy, aby zachęcać ich do rezygnacji. Powiedziałem jej, że jest łatwiejsza metoda - nie podnosić płac automatycznie wszystkim. To wiązałoby się z zawieszeniem Karty nauczyciela, sankcjonującej przywileje. Oczywiście odpowiedź brzmiała: "nikt się na to nie zgodzi."

Takich miejsc, gdzie można znaleźć oszczędności, jest więcej. Np. mamy problem ze zbyt dużymi wydatkami na renty, które sięgają 40 mld zł rocznie, i po obniżce składki rentowej mamy kilkanaście miliardów deficytu. Trzeba zrobić dokładną weryfikację osób, które otrzymują taką pomoc i ograniczyć nadużycia.

A czy interesuje nas wzrost gospodarczy i wspieranie aspiracji młodego pokolenia, czy tylko walka z nierównościami społecznymi? Jeśli to pierwsze, musimy mieć silny system bodźców zachęcających do aktywności gospodarczej. I pogodzić się ze znacznym nierównościami. To za czasów socjalizmu mieliśmy równanie w dół. Duże obciążanie daninami ludzi z talentem do szybkiego tworzenia bogactwa tłumi wzrost gospodarczy i uderza tak naprawdę we wszystkich.

Ekonomiści są na ogół przeciwni używaniu systemu podatkowego jako instrumentu polityki społecznej. Ta ostatnia powinna być punktowo nakierowana na tych, którzy są w wyjątkowo trudnej sytuacji.

Rolnictwo jest dla nas i problemem, i szansą. Mamy tu wciąż około 15 proc. siły roboczej, podczas gdy na Zachodzie jest to 3 - 4 proc. To potencjalnie wielki rezerwuar wzrostu. Podobnie w przypadku innych reform emerytalnych. W Polsce aktywność zawodowa jest niezwykle niska, na emerytury przechodzi się średnio w wieku 59 lat. Wydłużenie tego o 5 lat oznaczałoby wzrost podaży pracy o dalsze 10 proc. Reformy na najbliższe 10 - 20 lat powinny być ukierunkowane przede wszystkim na uaktywnienie tych dwóch rezerw.

W mijającej dekadzie zapatrzeni byliśmy w Irlandię, która długo utrzymywała niesłychanie wysokie, około 8-proc. tempo wzrostu PKB. Udało się to osiągnąć, obniżając transfery socjalne i radykalnie obniżając podatek od osób prawnych CIT. Spowodowało to kolosalny napływ inwestycji zagranicznych, zwłaszcza z Wielkiej Brytanii i USA. Do tego doszło odbiurokratyzowanie i zliberalizowanie gospodarki. Jednak dla mnie przykładem największego sukcesu reform w ostatnich dekadach są Chiny. W 1978 r. zlikwidowano komuny, które kontrolowały przedsiębiorstwa i produkcję rolną. W drugiej fali reform dopuszczono kapitał prywatny, szczególnie z diaspory chińskiej. Trzecia fala ma miejsce obecnie i wiąże się z prywatyzacją przedsiębiorstw państwowych. Rezultatem tych działań jest bardzo szybki od wielu lat wzrost gospodarczy mimo braku demokracji.

Elity polityczne zawiodły. Zbyt silne były grupy interesów i związki zawodowe, by przeprowadzić konieczne zmiany. W efekcie co kilka lat Argentyną targają kryzysy. Rządzili tam populiści, brakowało prawdziwego męża stanu, który nie bałby się elektoratu. Polscy politycy nie powinni isć tą drogą.

@RY1@i02/2010/152/i02.2010.152.000.0013.001.jpg@RY2@

Fot. Marcin Kaliński

Prof. Gomułka: rząd wpadł w pułapke własnej propagandy

, profesor London School of Economics, główny ekonomista BCC. W 1989 r. był doradcą polskiego rządu i członkiem zespołu, który stworzył program reform (tzw. plan Balcerowicza). W latach 1989 - 1995 i 1998 - 2002 pracował jako doradca Ministerstwa Finansów, w 2008 r. był wiceministrem finansów