Skutki błędnego wyliczenia wynagrodzenia obciążąją pracodawcę

Osoba, która bez podstawy prawnej uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby, jest obowiązana do jej zwrotu. Jednak obowiązek zwrotu wygasa, jeżeli ten, kto uzyskał taką korzyść, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony (chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu).

Uzasadnione powołanie się na wygaśnięcie obowiązku zwrotu świadczenia wymaga zatem takiego zużycia tego świadczenia, które powoduje brak wzbogacenia. Chodzi tu o sytuacje, w których zużycie lub utrata wzbogacenia nastąpiło bez uzyskania ekwiwalentu lub innej korzyści dla majątku wzbogaconego. Natomiast w przypadku braku wzbogacenia należy udzielić odpowiedzi na pytania, czy osoba, która uzyskała daną korzyść majątkową, powinna była liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu.

W stosunkach pracy na mocy art. 300 k.p. stosuje się w tym przypadku odpowiednio przepisy dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia. Stosowanie tych przepisów nie może prowadzić do podważenia ochronnych regulacji zapobiegających przerzucaniu na pracownika ryzyka, które powinien ponosić pracodawca (wyrok SN z 27 maja 1999 r., I PRN 78/99, OSNP 2000/18/682). Pracownik uzyskujący wynagrodzenie na podstawie swoich nierzetelnych zapisów powinien liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu (wyrok SN z 13 maja 1986 r., IV PR 176/85, LEX nr 14642). Jednak w razie ustalenia i wypłacenia świadczenia przez pracodawcę posługującego się wyspecjalizowanymi służbami pracownik ma prawo uważać, że jest ono spełniane zasadnie i zgodnie z prawem. W takim przypadku obowiązek liczenia się przez pracownika ze zwrotem świadczenia ogranicza się zasadniczo do sytuacji, w których ma on świadomość nienależności świadczenia. Ciężar dowodu, że miał on taką świadomość, spoczywa na pracodawcy (wyroki SN z 7 sierpnia 2001 r., I PKN 408/00, OSNP 2003/13/305 oraz z 9 stycznia 2007 r., II PK 138/06, OSNP 2008/3-4/38).

W niektórych przypadkach pracownik powinien jednak liczyć się z obowiązkiem zwrotu świadczenia – z uwagi na okoliczności powodujące, że jego zasadność budzi wątpliwości. Pracownik otrzymujący wypłatę wynagrodzenia z góry powinien zatem liczyć się z obowiązkiem zwrotu wynagrodzenia w każdej sytuacji niewykonywania pracy, chyba że za określony czas zachowuje do niego prawo z mocy przepisu szczególnego (uchwała SN z 8 grudnia 1994 r., I PZP 49/94, OSNP 1995/16/202). Również uzyskanie korzyści na podstawie nieprawomocnego wyroku stwarza powinność liczenia się z obowiązkiem zwrotu tej korzyści. Powinność tę usuwa dopiero prawomocność orzeczenia (wyrok SN z 4 kwietnia 2008 r., I PK 247/07, LEX nr 465977). Także pracownik, który odwołał się od wypowiedzenia umowy o pracę, złożonego na podstawie ustawy o tzw. zwolnieniach grupowych, kwestionując istnienie przyczyny wypowiedzenia, powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu odprawy wypłaconej na podstawie tej ustawy (wyrok SN z 3 października 2005 r., III PK 82/05, OSNP 2006/15-16/239).