Zwolnienie pracownika z opłacania składek od dodatkowych zarobków zależy od jego miesięcznych, a nie przeciętnych przychodów

Przeliczenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy "na okres miesiąca", warunkujące podleganie również obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów, jeżeli po przeliczeniu podstawa ta jest niższa od minimalnego wynagrodzenia, odnosi się do podstawy wymiaru składek z okresu krótszego niż miesiąc.

Sąd apelacyjny oddalił apelację organu rentowego od wyroku sądu pierwszej instancji zmieniającego jego decyzję i ustalającego, że wnioskodawca podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu stosunku pracy, a nie także z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Wnioskodawca był zatrudniony od 1997 roku na podstawie umowy o pracę w wymiarze 1/4 etatu oraz prowadził działalność gospodarczą od 1999 roku. W zatrudnieniu pracowniczym jego wynagrodzenie składało się z pensji zasadniczej i premii kwartalnej. Wynagrodzenie zasadnicze było poniżej wynagrodzenia minimalnego. Z kolei sukcesywna wypłata premii powodowała, że w przeliczeniu na okres jednego miesiąca wynagrodzenie wnioskodawcy w latach 2000, 2001 i 2002 było zawsze wyższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę. Pozwany organ rentowy przyjął, że skoro podstawa składki bez wypłaconej premii w zatrudnieniu pracowniczym była niższa od minimalnego wynagrodzenia, to wnioskodawca podlegał ubezpieczeniom społecznym również z tytułu pozarolniczej działalności.

Sąd pierwszej instancji, uzasadniając zmianę decyzji organu rentowego, wskazał, że wnioskodawca osiągał wynagrodzenie pracownicze przewyższające minimalne, dlatego podlegał ubezpieczeniom społecznym jedynie ze stosunku pracy, a nie także z tytułu działalności gospodarczej. Sąd apelacyjny za prawidłowe uznał ustalenie sądu pierwszej instancji, że wnioskodawca w spornym okresie otrzymywał wynagrodzenie wyższe niż minimalne. Premia kwartalna, która stanowiła wielokrotność wynagrodzenia, powodowała, że w przeliczeniu na okres jednego miesiąca wynagrodzenie wnioskodawcy było wyższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę. Przy składniku wynagrodzenia wypłacanym za okres dłuższy niż miesiąc (premii kwartalnej) podstawa składek powinna być liczona średnio do miesiąca (podobnie jak przy pochodnych od wynagrodzenia - wynagrodzeniu za urlop wypoczynkowy czy zasiłku chorobowym). Tak też należy rozumieć regułę z art. 9 ust. 1a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) o osiąganiu wynagrodzenia w wysokości odpowiadającej minimalnemu wynagrodzeniu "w przeliczeniu na okres jednego miesiąca". Sformułowanie to nie dotyczy ustalania wynagrodzenia proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy w danym miesiącu.

W obecnej rzeczywistości gospodarczej często wynagrodzenie pracowników determinują składniki ruchome, zależne od wyników pracy. O wysokości wynagrodzenia miesięcznego decydują więc oprócz składników stałych (wynagrodzenia zasadniczego) także składniki ruchome rozliczane proporcjonalnie w każdym miesiącu, za który przysługują. Dopiero tak ustalone wynagrodzenie pracownika pozwala ocenić, czy pracownik podlega tylko ubezpieczeniom społecznym z tytułu stosunku pracy, czy też w sytuacji zbiegu podstaw do ubezpieczeń podlega także ubezpieczeniom społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą.

Skargę kasacyjną od powyższego rozstrzygnięcia wywiódł organ rentowy.

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok. W jego ocenie zwrot "w przeliczeniu na okres miesiąca" z art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dotyczy przeliczenia aktualnego do ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy. Podstawę wymiaru składek ustala się i rozlicza w okresach miesięcznych. Wynika to z pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Pracodawca wypłaca bowiem pracownikowi wynagrodzenie za pracę co najmniej raz w miesiącu (art. 85 k.p.).

Podstawę wymiaru składek stanowi przychód (art. 18 ust. 1 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Zatem gdy pracodawca nie wypłaca wynagrodzenia albo nie stawia go do dyspozycji pracownika, to nie ma podstawy wymiaru składki. Niewypłacone pracownikowi wynagrodzenie za pracę nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (uchwała 7 sędziów SN z 10 września 2009 r., I UZP 5/09, OSNP 2010/5-6/71). Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracowników stanowi wypłacone im w danym miesiącu kalendarzowym wynagrodzenie wraz z tymi składnikami i świadczeniami, które z mocy par. 2 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.) nie są wyłączone z podstawy wymiaru składek. Wynagrodzenie wypłacone przez pracodawcę z opóźnieniem wykazywane jest w raporcie za ten miesiąc, w którym zostało wypłacone i wówczas dopiero staje się podstawą wymiaru składek (wyrok Sądu Najwyższego z 2 lipca 2009 r., II BU 29/08, LEX nr 532128). Jeżeli pracodawca nie miał środków na wypłatę lub wypłacił wynagrodzenie z opóźnieniem, to przychód powstaje dopiero w miesiącu wypłaty i składa się na podstawę wymiaru składek za ten miesiąc, a nie za miesiąc wcześniejszy, w którym powinna nastąpić wypłata wynagrodzenia. Taka sama reguła obowiązuje również do świadczeń należnych pracownikowi za okres dłuższy niż miesiąc, tzn. ich wypłatę zalicza się jako przychód do podstawy wymiaru składek za miesiąc, w którym nastąpiła wypłata. Nie dzieli się jej na miesiące, za które pracodawca wypłacił świadczenie (wynagrodzenie). Wypłata pracownikowi wynagrodzenia przysługującego za dłuższe okresy niż miesiąc określa podstawę wymiaru składek w miesiącu wypłaty, a nie za poprzednie miesiące.

Skoro podstawę wymiaru składek ustala się co miesiąc, to podstawa wymiaru składek jako pochodna wynagrodzeń wypłaconych w kolejnych miesiącach nie może być zaliczana ex post do wcześniejszej podstawy wymiaru składek. W istocie takie zaliczanie stanowiłoby korygowanie poprzednich podstaw wymiaru składek, co wymagałoby odrębnej regulacji. W zwrocie "w przeliczeniu na okres miesiąca" nie można zatem ujmować tego świadczenia (wynagrodzenia), które zostało wypłacone później i składało się na kolejną podstawę wymiaru składek. Trzeba zauważyć, że regulację z art. 9 ust. 1a stosuje się po stwierdzeniu określonej wysokości podstawy wymiaru składek, a zatem obojętne są tu zmiany wypłacanego później wynagrodzenia dla zachowywania lub wyeliminowania określonego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Znaczenie ma tylko to, czy podstawa wymiaru składek jest niższa niż minimalne wynagrodzenie, bo tylko ta sytuacja faktyczna decyduje o tym, że następuje skutek określony w ustawie, czyli podleganie obowiązkowo ubezpieczeniom z innych tytułów.

SN podkreślił, że gdyby nie taki miesięczny porządek ustalania i rozliczania podstawy wymiaru składek, to rodziłoby się pytanie o granice okresu, z którego należy lub można przyjąć podstawę wymiaru składek do przeliczenia "na okres miesiąca". Nie trzeba szerzej uzasadniać, że taka wykładnia prowadziłaby do wielu wątpliwości, a już na pewno do nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji ubezpieczonych, gdyż ta zależałaby od tego, jak długo pracownik pozostawał w zatrudnieniu i jakie otrzymywał wynagrodzenie. W innej sytuacji byłby ten, który pozostawałby dłużej w ubezpieczeniu, niż ten, który w ubezpieczeniu był miesiąc lub krócej.

SN zauważył również, że tam gdzie ustawodawca ma na uwadze inny niż miesięczny okres dla ustalania podstawy wymiaru składek, tam wyraźnie to przewiduje, na przykład gdy znaczenie ma "roczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe" (art. 19 ust. 1 ustawy systemie ubezpieczeń społecznych) albo przeciętna podstawa wymiaru składek z wielu lat kalendarzowych (art. 15 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.). Gdyby podstawa wymiaru składek dotyczyła okresu krótszego niż miesiąc, to redukuje się ją proporcjonalnie do części miesiąca. Tak jest, gdy zatrudnienie lub działalność gospodarcza trwały krócej niż miesiąc (art. 18 ust. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Jednak w tej ostatniej sytuacji regulacja z art. 9 ust. 1a nie miałaby prawidłowego zastosowania, stąd przewidziano algorytm przeliczenia podstawy wymiaru składek z części na całość miesiąca, czyli dla uzyskania po przeliczeniu miesięcznej podstawy wymiaru składek. Prowadzi to do stwierdzenia, że zwrot "w przeliczeniu na okres miesiąca" dotyczy sytuacji, gdy podstawa składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z pracowniczego zatrudnienia odnosi się do okresu krótszego niż miesiąc, gdyż tylko wówczas spełniałaby się treść tej regulacji, czyli potrzeba przeliczenia wynagrodzenia z tego krótszego okresu na okres miesiąca, dla sprawdzenia przesłanki stosowania regulacji z art. 9 ust. 1a ustawy.

Wyrok Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2011 r. (sygn. akt I UK 179/11).

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/250/i02.2012.250.03300040h.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

Komentowane orzeczenie ma duże znaczenie praktyczne dla firm, w których występują znaczne wahania w wysokości składników wynagrodzenia. Jest także ważne dla tych płatników, u których część wynagrodzenia stanowią składniki wypłacane nieperiodycznie za okresy dłuższe niż miesięczne przy ustalonym niskim wynagrodzeniu zasadniczym wynikającym z umowy o pracę. W praktyce bowiem pojawia się problem, jak należy obliczać osiągane przychody, żeby miarodajnie ustalić, czy dana osoba podlega ubezpieczeniom z jednego, czy na przykład dwóch tytułów do ubezpieczeń. Czy w sytuacji, gdy pracownik otrzymuje również składniki wynagrodzenia za okresy dłuższe niż miesiąc (np. premie), można zliczyć całość otrzymanych przez niego środków i ustalić średnią miesięczną z osiągniętych zarobków? Sąd Najwyższy w omawianym obok orzeczeniu z 12 grudnia 2011 r. nie zgodził się z takim poglądem. Przypomniał przede wszystkim, że podstawą wymiaru składek jest przychód, a gdy pracodawca nie wypłaca wynagrodzenia, to w ogóle nie ma podstawy wymiaru składek (por. też uchwałę 7 sędziów SN z 10 września 2009 r., I UZP 5/09, OSNP 2010/5-6/71). Tym samym podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia liczona jest według wynagrodzenia faktycznie wypłaconego. Osiągane przez pracownika dodatkowo wysokie premie mogą być zaliczane do podstawy tylko za konkretny miesiąc - ten, w którym zostały wypłacone. Zatem nie można dokonać ich technicznego przeliczenia i rozliczenia na pozostałe miesiące. Skutkiem tego w niektórych miesiącach pracownik będzie miał podstawę niższą od minimalnego wynagrodzenia i wtedy będzie musiał podlegać ubezpieczeniom z innego tytułu, a w innych miesiącach wyższą i wówczas będzie obowiązkowo ubezpieczony tylko ze stosunku pracy.

Pamiętać należy, że pojęcie kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę stanowiącej przychód z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy nie jest - w przypadku zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy - równoznaczne z wysokością minimalnego wynagrodzenia określoną w art. 8 ust. 1 ustawy z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz.U. nr 200, poz. 1679 z późn. zm.), czyli wielkością proporcjonalnie obliczaną do wymiaru etatu. Wobec tego pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy, zarabiający poniżej kwoty minimalnego wynagrodzenia i jednocześnie prowadzący działalność pozarolniczą podlega, na skutek rozszerzenia obowiązku ubezpieczenia, także ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia tej działalności. Jeśli jednak osoba zatrudniona w niepełnym wymiarze czasu pracy posiada jedynie taki tytuł ubezpieczenia, gdyż nie prowadzi żadnej innej działalności, to podstawę wymiaru składek na jej ubezpieczenie stanowił będzie osiągany faktycznie przez tę osobę przychód (wyrok SN z 10 stycznia 2007 r., III UK 123/06, OSNP 2008/3-4/44).