Poradnia ubezpieczeniowa

● Kiedy wyrejestrować zleceniobiorcę z ubezpieczeń w przypadku zawierania kilku kolejnych umów

● W jakiej sytuacji przysługuje emerytura nauczycielska przyznawana bez względu na wiek

● Pracownik zatrudniony jako kierowca prowadził samochód ciężarowy. Poruszając się z ładunkiem, na prostym odcinku drogi zjechał na lewy pas ruchu i zderzył się z jadącym z przeciwnej strony pojazdem. Po przyjeździe policji zapłacił mandat. Tłumaczył, że został oślepiony i nie zauważył nadjeżdżającego samochodu. Na skutek zderzenia zatrudniony doznał urazu kręgosłupa. Firma zakwalifikowała to zdarzenie jako wypadek przy pracy. Po zakończeniu leczenia zatrudniony wystąpił z wnioskiem do ZUS o wypłatę jednorazowego odszkodowania. Organ rentowy wydał jednak decyzję odmawiającą prawa do jednorazowego odszkodowania. W jej uzasadnieniu wskazano, że do wypadku doszło wyłącznie wskutek rażącego niedbalstwa zatrudnionego. Czy pracownik może odwołać się od tej decyzji i czy ma szanse uzyskać odszkodowanie?

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Pracownik może w ciągu miesiąca od otrzymania decyzji złożyć odwołanie do sądu. Ma jednak niewielkie szanse na uzyskanie jednorazowego odszkodowania, ponieważ wyłączną przyczyną wypadku była zawiniona przez niego nieprawidłowa technika jazdy samochodem i nienależyta obserwacja drogi, wynikająca z nieprzestrzegania przepisów o ruchu drogowym. Wypadek samochodowy może być uznany za wypadek przy pracy. Nie zawsze jednak będą z tego tytułu przysługiwały świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego.

Definicję wypadku przy pracy określa art. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (dalej: ustawa wypadkowa). Zgodnie z tym przepisem przyjmuje się, że zatrudniony doznał wypadku przy pracy wtedy, gdy doszło do nagłego zdarzenia wywołanego przyczyną zewnętrzną powodującą uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą, t.j:

1) podczas lub w związku z wykonywaniem zwykłych czynności lub poleceń przełożonych;

2) podczas lub w związku z wykonywaniem czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia;

3) w czasie pozostawania pracownika do dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Poza tym na równi z wypadkiem przy pracy, w zakresie uprawnienia do świadczeń określonych w ustawie wypadkowej, traktuje się wypadek, któremu pracownik uległ w czasie podróży służbowej w okolicznościach innych niż powyżej określone. Chyba że wypadek spowodowany został postępowaniem zatrudnionego niepozostającym w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań.

W razie ustalenia, że wypadek samochodowy był wypadkiem przy pracy, ubezpieczony ma prawo do jednorazowego odszkodowania, jeśli doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Tak więc okoliczność czy dany wypadek samochodowy miał cechy wypadku przy pracy ma istotne znaczenie. Pracownik ma także możliwość dochodzenia w postępowaniu przed sądem ustalenia, że jego wypadek samochodowy był wypadkiem przy pracy. Na dopuszczalność takiego powództwa wskazuje wyraźnie orzecznictwo sądowe, a zwłaszcza stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z 29 marca 2006 r. (sygn. akt II PZP 14/05, OSNP 2006/15-16/228). Zgodnie z nią powództwo o ustalenie, że konkretne zdarzenie było wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 3 ustawy wypadkowej, jest dopuszczalne na podstawie art. 189 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm., dalej: k.p.c.).

Jednak nie zawsze ustalenie, że wypadek samochodowy stanowił wypadek przy pracy, będzie wystarczające do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. Jeśli do zdarzenia doszło wyłącznie wskutek naruszenia przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, które nastąpiło umyślnie lub z powodu rażącego niedbalstwa, nie otrzyma on żadnych świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. Wynika to z art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej, który określa, że świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie przysługują ubezpieczonemu, gdy wyłączną przyczyną wypadków, o których mowa w art. 3, było udowodnione naruszenie przez pracownika przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa.

Podkreślić trzeba, że pojęcie "rażącego niedbalstwa" nie zostało zdefiniowane w ustawie. Dlatego też jego zastosowanie powoduje w praktyce wiele problemów. W orzecznictwie sądowym ukształtowanym przez stanowisko SN zawarte w wyroku z 6 sierpnia 1976 r. (sygn. akt III PRN 19/76, OSNCP 1977/3/55) przyjęto, że przez działanie z rażącym niedbalstwem rozumieć trzeba takie sytuacje, w których poszkodowany zdaje sobie sprawę z grożącego mu niebezpieczeństwa. Zwykle występuje ono w danych okolicznościach faktycznych tak, że każdy człowiek o przeciętnej przezorności ocenia je jako ewidentne. A mimo to naraża się na to niebezpieczeństwo, ignorując następstwa własnego zachowania się. Tylko w razie ustalenia tego rodzaju winy ubezpieczonego w spowodowaniu wypadku będzie on pozbawiony świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego.

Jednakże w orzecznictwie wyraźnie wskazuje się, że nieprawidłowa technika jazdy samochodem i nienależyta obserwacja drogi (wynikające z nieprzestrzegania przepisów ruchu drogowego), będące wyłączną przyczyną wypadku drogowego (mającego charakter wypadku przy pracy), mogą być ocenione jako naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego wskutek rażącego niedbalstwa i stanowić podstawę wyłączenia świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. Podobnie wskazał SN w wyroku z 4 grudnia 2008 r. (sygn. akt II UK 106/08, OSNP 2010/11-12/143) oraz z 10 czerwca 1999 r. (sygn. akt II UKN 687/98, OSNP 2000/17/658).

Decydującego znaczenia nie ma to, że ubezpieczony został ukarany za wykroczenie drogowe, np. przyjmując mandat. Okoliczność popełnienia wykroczenia, za które zapłacił mandat, jest jedynie przedmiotem ustaleń sądu jako jeden z elementów stanu faktycznego i zostaje on poddany ocenie łącznie z innymi dowodami. Może się więc zdarzyć, że pomimo tego, iż ubezpieczony przyznał się do popełnienia wykroczenia i zapłacił mandat, sąd uzna, że nie doprowadził tym do wypadku wskutek rażącego niedbalstwa.

Podstawa prawna

Art. 3, art. 21 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 z późn. zm.).

● Spółka z o.o. zatrudnia kilkudziesięciu zleceniobiorców. Z reguły umowy-zlecenia zawierane są na okres kilku tygodni. W przypadku gdy firma jest zadowolona ze świadczonej przez nich pracy, zawierane są kolejne kontrakty. Pomiędzy poszczególnymi umowami nie występują przerwy lub dzieli je okres kilku dni. Zleceniobiorcy są zgłaszani przez płatnika do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego bądź tylko do zdrowotnego, jeżeli społecznym podlegają z innego tytułu. Czy firma powinna wyrejestrowywać zleceniobiorcę z ubezpieczeń po każdej zakończonej umowie zlecenia? Czy dopuszczalne jest też wyrejestrowanie zleceniobiorcy z ubezpieczeń dopiero, gdy nie jest z nim zawierana kolejna umowa-zlecenie?

ekspert od ubezpieczeń społecznych

W przypadku kiedy pomiędzy rozpoczęciem wykonywania pracy na podstawie następujących po sobie umów-zleceń występuje co najmniej jednodniowa przerwa, zleceniodawca powinien wyrejestrować zleceniobiorcę z obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego z dniem rozwiązania lub wygaśnięcia poprzedniej umowy zlecenia. A następnie zgłosić go do właściwych ubezpieczeń z tytułu zawartej kolejnej umowy-zlecenia.

Osoba wykonująca pracę na podstawie umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia (np. kontrakt menedżerski czy umowa o zarządzenie przedsiębiorstwem) podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i zdrowotnemu, a ubezpieczenie chorobowe jest dla niej dobrowolne. W przypadku gdy zleceniobiorca ma inny tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, który wyklucza podleganie tym ubezpieczeniom ze zlecenia, obowiązkowe dla niego jest wyłącznie ubezpieczenie zdrowotne.

Każdy ubezpieczony (w tym także zleceniobiorca), w stosunku do którego wygasł tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, podlega wyrejestrowaniu z nich. Dokonuje się tego przy wykorzystaniu formularza ZUS ZWUA, który płatnik składek powinien złożyć w ZUS w terminie 7 dni, licząc od daty wygaśnięcia tytułu do ubezpieczeń. Z uwagi na to, że do zgłoszenia i wyrejestrowania z ubezpieczenia zdrowotnego osób objętych ubezpieczeniami społecznymi (np. zleceniobiorców) stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zasad, trybu i terminu zgłaszania do ubezpieczeń społecznych oraz wyrejestrowywania z nich, w tym samym trybie następuje również wyrejestrowanie z ubezpieczenia zdrowotnego.

Zleceniobiorca podlega obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu od dnia oznaczonego w umowie-zleceniu lub innej umowie o świadczenie usług jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia jej rozwiązania lub wygaśnięcia. Dzień rozpoczęcia wykonywania pracy na podstawie umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług oraz dzień rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy wyznacza również okres, w którym zleceniobiorca podlega obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu.

W konsekwencji przyjąć trzeba, że w przypadku gdy pomiędzy rozpoczęciem wykonywania pracy na podstawie następujących po sobie umów-zleceń występuje co najmniej jednodniowa przerwa, zleceniodawca powinien wyrejestrować zleceniobiorcę z ubezpieczeń z dniem rozwiązania lub wygaśnięcia poprzedniej umowy-zlecenia (formularz ZUS ZWUA), a następnie zgłosić go do właściwych ubezpieczeń z tytułu kolejnej zawartej umowy-zlecenia, z dniem rozpoczęcia wykonywania pracy na jej podstawie (formularz ZUS ZUA albo formularz ZUS ZZA). Jeżeli natomiast pomiędzy okresami wykonywania pracy na podstawie następujących po sobie umów-zleceń nie występuje przerwa, zleceniodawca nie powinien wyrejestrowywać zleceniobiorcy z właściwych ubezpieczeń po rozwiązaniu lub wygaśnięciu danej umowy-zlecenia, jeżeli od dnia następującego po dniu rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniej umowy zleceniobiorca rozpoczyna wykonywać pracę na podstawie kolejnego kontraktu.

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2 i art. 36 ust. 11 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e i art. 74 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 z późn. zm.).

● Zajmuję się sprawami kadrowymi w szkole podstawowej. Jedna z naszych nauczycielek chciałaby złożyć wniosek o emeryturę. Pracownica ma 48 lat. W latach 1984-1989 studiowała na wyższej uczelni (programowy tok studiów - 4 lata). Po obronie pracy magisterskiej rozpoczęła zatrudnienie w szkole podstawowej, w której pracuje nieprzerwanie od 1 września 1989 r. jako nauczyciel języka polskiego w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie korzystała z urlopów wychowawczych, bezpłatnych czy też urlopu dla poratowania zdrowia w czasie zatrudnienia. Nie posiada też przerw w ubezpieczeniu wynikających z tytułu pobierania zasiłków chorobowych. Czy spełnia warunki do otrzymania emerytury nauczycielskiej przyznawanej bez względu na wiek?

ekspert z zakresu ubezpieczeń społecznych

Niestety nie. Pracownica nie ma wymaganego na 31 grudnia 2008 r. stażu pracy, w tym w charakterze nauczyciela. Nie spełnia także warunku dotyczącego rozwiązania stosunku pracy. Nauczyciele urodzeni po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., mają prawo do emerytury bez względu na wiek, jeśli spełnili wszystkie niezbędne warunki do przyznania tego świadczenia, tj.:

wdo 31 grudnia 2008 r. mają 30 lat okresów składkowych i nieskładkowych, w tym co najmniej 20 lat pracy nauczycielskiej (w przypadku nauczycieli szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - okres ten wynosi 25 lat, w tym co najmniej 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym),

wna swój wniosek rozwiążą stosunek pracy albo zostanie on rozwiązany lub wygaśnie w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela,

wnie przystąpili do OFE, a jeśli tak, to przy składaniu wniosku o emeryturę dołączą wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w OFE, za pośrednictwem ZUS na dochody budżetu państwa.

Dyrektor szkoły w razie całkowitej likwidacji szkoły rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy, a w przypadku częściowej likwidacji szkoły albo zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze, rozwiązuje z nim stosunek pracy lub na wniosek nauczyciela przenosi go w stan nieczynny. Z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym stosunek pracy wygasa. Odmowa podjęcia pracy przez nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym, w przypadku powstania możliwości podjęcia przez niego pracy w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony lub na okres, na który została zawarta umowa, w tej samej szkole, na tym samym lub innym stanowisku, pod warunkiem posiadania wymaganych kwalifikacji powoduje wygaśnięcie stosunku pracy z dniem odmowy.

W omawianym przypadku pracownica na 31 grudnia 2008 r. ma 19 lat i 4 miesiące okresów składkowych oraz 4 lata okresów nieskładkowych (studia). Łącznie jest to 23 lata i 4 miesiące okresów składkowych i nieskładkowych. Zainteresowana nie spełnia więc co najmniej jednego z wymaganych warunków do przyznania emerytury dla nauczycieli bez względu na wiek. Nie posiada na 31 grudnia 2008 r. wymaganego, co najmniej 30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego, a w tym 20-letniego okresu pracy nauczycielskiej. Jak wynika z pytania, osoba ta kontynuuje zatrudnienie. Z uwagi na brak uprawnień do emerytury bez względu na wiek niecelowe wydaje się rozwiązanie stosunku pracy przez uprawnioną.

Podstawa prawna

Art. 88 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.).