Odszkodowanie wypłacone zmarłemu pracownikowi powoduje zmniejszenie świadczeń wypłacanych jego rodzinie

Zarówno pod rządami art. 14 ustawy z 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jak i art. 14 ust. 7 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jednorazowe odszkodowanie należne rodzinie z tytułu śmierci pracownika lub rencisty w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową podlega zmniejszeniu o nominalną kwotę wypłaconego pracownikowi odszkodowania z tytułu spowodowanego tym wypadkiem albo chorobą zawodową stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu.

Sąd okręgowy oddalił apelację ubezpieczonej od wyroku sądu rejonowego, którym oddalono odwołanie od decyzji ZUS z 15 lutego 2011 r. odmawiającej prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża ubezpieczonej w związku z chorobą zawodową w kwocie 28 500 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Orzeczeniem z 18 marca 1998 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił u poszkodowanego 90-proc. stały uszczerbek na zdrowiu w związku z chorobą zawodową. Pracodawca 16 kwietnia 1998 r. wypłacił pracownikowi jednorazowe odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej w kwocie 22 800 zł. Zatrudniony zmarł 16 października 1998 r. Orzeczeniem z 29 października 1998 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił związek śmierci pracownika z chorobą zawodową. Decyzją z 5 listopada 1998 r. ZUS przyznał ubezpieczonej rentę rodzinną po zmarłym wskutek choroby zawodowej mężu. Ubezpieczona wystąpiła z wnioskiem o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci męża w związku z tą chorobą 20 marca 2006 r. Organ rentowy decyzją z 4 maja 2006 r. odmówił jej prawa do dochodzonego świadczenia z uwagi na przedawnienie roszczenia. Sąd rejonowy oddalił odwołanie, a sąd okręgowy wyrokiem z 24 października 2007 r. zmienił wyrok sądu pierwszej instancji oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że zasądził od ZUS na rzecz ubezpieczonej jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci męża w kwocie 4459 zł.

Wykonując wyrok sądu, ZUS decyzją z 29 listopada 2007 r. przyznał ubezpieczonej prawo do jednorazowego odszkodowania i wypłacił je w kwocie 4459 zł. Odwołanie ubezpieczonej od tej decyzji oddalił sąd rejonowy, uznając, że decyzja została wydana w oparciu o prawomocny wyrok sądu. Dodatkowo sąd wskazał, że ponieważ wspomniany wyrok nie zawierał rozstrzygnięcia o oddaleniu roszczenia ubezpieczonej ponad kwotę 4459 zł, to służy jej prawo wystąpienia do organu rentowego z żądaniem wypłaty dalszej części odszkodowania należnego z tytułu śmierci męża. Ubezpieczona 22 października 2010 r. złożyła w ZUS wniosek o wypłatę kwoty 28 500 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 4 kwietnia 2006 r. do dnia zapłaty. ZUS wydał 15 lutego 2011 r. zaskarżoną w obecnym postępowaniu decyzję, odmawiającą ubezpieczonej prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża w związku z chorobą zawodową w kwocie 28 500 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 4 kwietnia 2006 r. do dnia zapłaty.

Według sądów obu instancji istota sporu sprowadza się do stwierdzenia, czy organ rentowy w sposób prawidłowy ustalił wysokość wypłaconego ubezpieczonej jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci jej męża w związku z chorobą zawodową. Sądy wyrokujące w sprawie uznały, iż zgodnie z art. 49a ust. 2 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 z późn. zm., dalej: ustawa wypadkowa) roszczenie ubezpieczonej należało rozpatrzyć w świetle przepisów obowiązujących w dacie stwierdzenia u Zdzisława P. uszczerbku na zdrowiu w związku z chorobą zawodową, tj. ustawy z 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 1983 r. nr 30, poz. 144 z późn. zm.). Zgodnie z art. 35 ust. 1 tej ustawy świadczenia w niej określone przyznaje się na wniosek pracownika, a w razie śmierci pracownika lub rencisty - na wniosek członków rodziny uprawnionych do tych świadczeń. Dopiero więc po złożeniu przez ubezpieczoną stosownego wniosku możliwe było przyznanie jej przedmiotowego odszkodowania, którego wysokość należało ustalić według stawek obowiązujących w dacie wydania orzeczenia stwierdzającego związek śmierci męża z chorobą zawodową, co wynika z par. 17 ustęp 1 pkt 1 i 2 w zw. z par. 18 rozporządzenia ministra pracy, płac i spraw socjalnych oraz ministra zdrowia i opieki społecznej z 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadków przy pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz.U. nr 36, poz. 199).

W rozpoznanej sprawie związek śmierci męża ubezpieczonej z chorobą zawodową został ustalony orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 29 października 1998 r. po złożeniu wniosku o rentę rodzinną. W tym dniu organ rentowy powziął informację, że ubezpieczona spełnia warunki do renty rodzinnej po zmarłym mężu, a co za tym idzie - do jednorazowego odszkodowania w związku z jego śmiercią. Data ta jest miarodajna dla określenia wysokości należnego ubezpieczonej odszkodowania.

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok. Wprawdzie ubezpieczona pierwszy wniosek o jednorazowe odszkodowanie złożyła 20 marca 2006 r., czyli pod rządami ustawy wypadkowej, jednakże art. 49a ust. 1 ustawy stanowi, że jej przepisy stosuje się do spraw o świadczenia z wypadków przy pracy, które nastąpiły, począwszy od 1 stycznia 2003 r., oraz z chorób zawodowych, jeżeli uszczerbek na zdrowiu spowodowany taką chorobą został stwierdzony po 31 grudnia 2002 r. Zgodnie z art. 49a ustawy do spraw o świadczenia z wypadków, które nastąpiły przed 1 stycznia 2002 r., oraz z uszczerbku na zdrowiu spowodowanego chorobą zawodową stwierdzonego przed tą datą, stosuje się przepisy obowiązujące w dniu, w którym nastąpił wypadek lub w którym stwierdzono uszczerbek na zdrowiu spowodowany chorobą zawodową.

Podstawę roszczeń odszkodowawczych ubezpieczonej stanowią więc przepisy obowiązujące w dacie stwierdzenia u jej męża uszczerbku na zdrowiu w związku z chorobą zawodową, tj. ustawy z 12 czerwca 1975 r. oraz rozporządzenia z 17 października 1975 r. Zgodnie z art. 12 ust. 1-3 ustawy z 12 czerwca 1975 r. jednorazowe odszkodowanie pieniężne przysługiwało członkom rodziny pracownika lub rencisty pobierającego rentę z tytułu niezdolności do pracy (bądź odpowiadającego warunkom do jej przyznania) na podstawie przepisów tej ustawy, który zmarł wskutek wypadku przy pracy albo choroby zawodowej. Przepisy ustawy z 12 czerwca 1975 r. oraz rozporządzenia z 17 października 1975 r. nie wskazywały daty miarodajnej dla oznaczenia przepisów właściwych do określenia wysokości stawek, według których oblicza się wysokość jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, należnych pracownikowi lub członkom rodziny zmarłego pracownika. W judykaturze za miarodajną uznawano datę stwierdzenia przez komisję lekarską lub lekarza orzecznika ZUS uszczerbku na zdrowiu pracownika (bądź zwiększenia się tego uszczerbku) albo związku śmierci pracownika z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, a w razie sporu sądowego - datę uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie (uchwały SN z 22 kwietnia 1982 r., sygn. akt III PZP 13/92, OSNC 1982/10/144 i z 8 listopada 1989 r., sygn. akt III PZP 49/90, OSP 1991/1/19 oraz wyrok z 12 stycznia 1996 r., sygn. akt II PRN 12/95, OSNP 1996/13/83).

Tym samym również w przypadku roszczeń odszkodowawczych ubezpieczonej z tytułu spowodowanej chorobą zawodową śmierci męża właściwe do obliczenia spornego świadczenia były stawki odszkodowań obowiązujące w dacie ustalenia kręgu osób uprawnionych do świadczenia w postępowaniu zainicjowanym na wniosek ubezpieczonej.

Wypada przy tym zaznaczyć, iż zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z 12 czerwca 1975 r. członkom rodziny pracownika zmarłego wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej przysługiwało tylko jedno odszkodowanie, należne wszystkim osobom uprawnionym wymienionym w art. 12 ust. 2. Odszkodowanie to nie podlegało dalszemu zwiększeniu w razie ujawnienia się nowych szkód po stronie uprawnionych. Zatem także w niniejszej sprawie ubezpieczonej przysługiwało jedno odszkodowanie z racji będącej następstwem choroby zawodowej śmierci męża, o które wystąpiła ona do organu rentowego w 2006 roku i o którego żądanej przez wnioskodawczynię wysokości nie rozstrzygnięto w całości w trakcie prawomocnie zakończonego postępowania sądowego. Sąd ten, dokonując pomniejszenia jednorazowego odszkodowania przysługującego ubezpieczonej z tytułu spowodowanej chorobą zawodową śmierci męża, zastosował metodę rozliczeń nieznajdującą oparcia w wykładni art. 14 ustawy z 12 czerwca 1975 r. Nie potrącił z przyznanego świadczenia nominalnej lub realnej kwoty odszkodowania wypłaconego zmarłemu pracownikowi, ale zasądził na rzecz ubezpieczonej 10 proc. aktualnej w dacie wyrokowania stawki świadczenia należnego członkom rodziny pracownika (rencisty), utożsamiając w ten sposób wyrządzoną wnioskodawczyni szkodę w postaci śmierci bliskiej osoby w następstwie choroby zawodowej, z procentową różnicą pomiędzy pełnym uszczerbkiem na zdrowiu a tym, który został stwierdzony u jej męża i zrekompensowany wspomnianym odszkodowaniem. Nie sposób więc nie podzielić zarzutu naruszenia prawa materialnego przy ustalaniu wówczas przez sąd okręgowy wysokości spornego świadczenia i zaniżenia jego kwoty.

Wyrok SN z 7 stycznia 2013 r., sygn. akt III UK 24/12

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/177/i02.2013.177.03300040d.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

Podstawą zapadłego rozstrzygnięcia był art. 14 ustawy z 12 czerwca 1975 r. Zgodnie z nim jednorazowe odszkodowanie pieniężne przysługujące członkom rodziny pracownika (rencisty), który zmarł wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, podlegało zmniejszeniu o kwotę odszkodowania z tytułu stałego bądź długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, wypłaconego temu pracownikowi (renciście). Przepis ten wprowadzał zatem swoisty mechanizm zaliczania jednego świadczenia odszkodowawczego (już spełnionego przez zobowiązany do tego organ) na poczet innego, aktualnie wymagalnego. Językowa wykładnia cytowanego artykułu, zwłaszcza uwzględnienie użytego w przepisie zwrotu "odszkodowania... wypłaconego", nie pozostawiała wątpliwości, iż świadczenie należne członkom rodziny zmarłego podlegało zmniejszeniu o rzeczywistą kwotę, w jakiej zrealizowano jednorazowe odszkodowanie na rzecz pracownika (rencisty). Dopóki inflacyjny wzrost stawek odszkodowań nie był zbyt wysoki, dopóty konsekwentne stosowanie art. 14 ustawy nie wzbudzało większych zastrzeżeń. Sytuacja uległa zmianie, kiedy wskutek gwałtownego zwiększenia owych stawek, zwłaszcza w 1990 roku, odliczanie kwot odszkodowań wypłaconych pracownikom ze świadczeń przysługujących członkom rodzin zmarłego w myśl literalnego brzmienia przepisu stało się zabiegiem prawie pozbawionym gospodarczego sensu i dowodem zachwiania racjonalnych proporcji. Zaczęto sugerować zmniejszanie należnych rodzinie zmarłego świadczeń przy uwzględnieniu realnej - w dacie ich wymagalności - wartości odszkodowań pobranych przez pracowników (rencistów). SN nie podzielił jednak tego poglądu i w uchwale składu siedmiu sędziów z 28 lutego 1991 r., sygn. akt III PZP 24/90 (OSNCP 1991/7/80) stwierdził, iż jednorazowe odszkodowanie należne rodzinie z tytułu śmierci pracownika lub rencisty w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, zgodnie z art. 14 ustawy z 12 czerwca 1975 r., podlega zmniejszeniu o nominalną kwotę wypłaconego pracownikowi odszkodowania z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, bez uwzględnienia wzrostu stawek jednorazowego odszkodowania przysługującego pracownikowi. Zaprezentowane w cytowanej uchwale stanowisko pozostaje wciąż aktualne na gruncie art. 14 ust. 7 obecnie obowiązującej ustawy wypadkowej. Ustawodawca nie uznał za stosowne urealnienia wartości wypłaconego pracownikowi odszkodowania za stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu przy zaliczeniu tego świadczenia na poczet odszkodowania należnego rodzinie zmarłego. Mimo podnoszonych wątpliwości mechanizm "potrąceń" obydwu świadczeń odszkodowawczych pozostał taki sam.