Spadkobiercy zmarłego przedsiębiorcy mogą skorzystać z ustawy abolicyjnej

Przedsiębiorca podlegający ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu musi co miesiąc opłacać za siebie składki na te ubezpieczenia. Jeśli zatrudnia pracowników lub zleceniobiorców, ma obowiązek regulować należności również za te osoby. W sytuacji gdy składki nie były opłacane, a przedsiębiorca zmarł, ZUS ma prawo dochodzić składek od jego spadkobierców.

Ustawa z 13 października 1999 r. o systemie ubezpieczeń społecznych nie zawiera odrębnych regulacji dotyczących zasad odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek. Poprzez art. 31 odsyła w tym zakresie do przepisów ordynacji podatkowej. W art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych umieszczono zapis, że do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, Fundusz Emerytur Pomostowych oraz ubezpieczenie zdrowotne w zakresie m.in. odpowiedzialności spadkobierców stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

Przejęcie praw i obowiązków

Zgodnie z przepisami ordynacji podatkowej spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane przepisami prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkobiercy, a do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe.

Spadkobiercy odpowiadają: za zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę od zaległości, opłatę prolongacyjną, a także koszty upomnienia i koszty postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec spadkodawcy i powstałe do dnia otwarcia spadku.

Z uwagi na to, że wskazane wyżej przepisy ordynacji mają odpowiednie zastosowanie do odpowiedzialności za niezapłacone składki, na spadkobierców przechodzą także obowiązki, które dotyczą tej sfery.

Zgodnie z kodeksem cywilnym

Ordynacja podatkowa przy ustalaniu odpowiedzialności spadkobierców nakazuje stosowanie przepisów kodeksu cywilnego. Stanowi on, że prawa i obowiązki zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jednego lub kilku spadkobierców. Spadkobiercy nabywają spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, a powołanie do spadku może wynikać z ustawy lub z testamentu.

Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z powołanych osób nie chce lub nie może być spadkobiercą.

W takiej sytuacji w pierwszej kolejności powołane do spadku są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w równych częściach. Część przypadająca małżonkowi nie może być jednak mniejsza niż jedna czwarta spadku. Jeśli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przysługuje jego dzieciom w równych częściach. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych (wnuków, prawnuków). [przykład 1]

W przypadku braku zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków) do spadku powołani są rodzice i małżonek. Art. 932-940 k.c. określają także szczegółowo sytuacje, gdy spadkobiercami są inne osoby (np. rodzeństwo, dziadkowie) oraz zasady ustalania udziałów spadkowych.

Spadek jest nabywany z chwilą jego otwarcia, tj. z dniem śmierci spadkodawcy. Jest to nabycie z mocy prawa, które może być zmodyfikowane lub wyłączone na podstawie złożenia przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Spadkobierca może przyjąć spadek: wprost (tj. bez ograniczenia odpowiedzialności za długi), z ograniczeniem tej odpowiedzialności (tzw. przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza) bądź odrzucić spadek.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza powoduje, że spadkobierca odpowiada za długi spadkodawcy, ale tylko do wysokości wartości stanu czynnego spadku. Jeżeli więc spadkodawca pozostawił tylko mieszkanie o wartości 300 000 zł, a jego długi wynoszą 500 000 zł, spadkobierca, który przyjął spadek wprost, odpowiada za całe zadłużenie, a odpowiedzialność osoby, która przyjęła spadek z dobrodziejstwem inwentarza, jest ograniczona do kwoty 300 000 zł.

Spadkobierca, który odrzucił spadek, jest wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Trzeba pamiętać o terminie

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Najczęściej będzie to data śmierci spadkodawcy lub data zapoznania się z treścią testamentu. Brak oświadczenia w tym terminie powoduje, że nabywa on spadek wprost, co oznacza, że jego odpowiedzialność za długi spadkowe jest nieograniczona.

Ta zasada ulega modyfikacji, gdy spadkobiercą jest osoba fizyczna niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych (np. osoba, która nie ukończyła 18 lat) albo osoba, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia bądź osoba prawna. W takim przypadku brak oświadczenia w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeśli jest kilku spadkobierców i jeden z nich złożył oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, uważa się, że również spadkobiercy, którzy nie złożyli w terminie żadnego oświadczenia, przyjęli spadek na takich zasadach.

Stwierdzenie nabycia

Na wniosek osoby mającej w tym interes (np. spadkobiercy) sąd stwierdza nabycie spadku. Takie uprawnienie przysługuje również notariuszowi, który sporządza poświadczenie dziedziczenia. Zarówno z sądowego stwierdzenia nabycia spadku, jak i z poświadczenia dziedziczenia wynika domniemanie, że wskazana w nich osoba jest spadkobiercą.

Odpowiedzialność z całego majątku

Do czasu przyjęcia spadku spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko rzeczowo, a więc ze spadku. Sytuacja ta ulega zmianie po przyjęciu spadku. Spadkobierca ponosi wówczas odpowiedzialność osobistą z całego swojego majątku (jest ona ograniczona, gdy doszło do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza).

Do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Gdyby więc jeden ze spadkobierców uregulował w ZUS zadłużenie związane ze składkami, mógłby się zwrócić do pozostałych spadkobierców z roszczeniem o zwrot należności w stosunku do ich udziałów spadkowych. Z kolei po dziale spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi składkowe w stosunku określonym w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Wydanie decyzji

Organem właściwym do wydania decyzji w sprawie odpowiedzialności poszczególnych spadkobierców za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek jest jednostka terenowa ZUS właściwa ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy. W wydanej decyzji zostaje określona wysokość należności z tytułu składek oraz innych zobowiązań, za które odpowiada spadkobierca (np. odsetki, opłata prolongacyjna), a także termin płatności (14 dni od dnia doręczenia decyzji). Decyzja wydawana przez ZUS ma charakter deklaratoryjny, gdyż odpowiedzialność spadkobierców powstaje z mocy prawa, a ZUS w decyzji określa tylko zakres tej odpowiedzialności.

Wniesienie odwołania

Od wydanej przez ZUS decyzji określającej zakres i wysokość zadłużenia, spadkobierca może wnieść odwołanie do sądu. Odwołanie wnosi się w terminie miesiąca od dnia otrzymania decyzji za pośrednictwem organu, który ją wydał. W odwołaniu spadkobierca może się powoływać na przypisanie mu zbyt szerokiej odpowiedzialność (np. gdy przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza). Może także zgłosić zarzuty dotyczące okresu, za który ma uregulować należności, podnosząc zarzut przedawnienia.

W odwołaniu spadkobierca nie powinien jednak powoływać się na zasady współżycia społecznego czy też względy społeczno-gospodarcze.

Warunki do spełnienia

15 stycznia 2013 r. weszła w życie ustawa z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność, dalej ustawa abolicyjna. Umożliwia ona umorzenie nieopłaconych składek na własne ubezpieczenia przez osoby prowadzące działalność w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 2009 r.

Z możliwości umorzenia należności mogą skorzystać także spadkobiercy, wobec których ZUS wydał decyzję o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania płatnika z tytułu nieopłaconych przez niego składek na jego własne ubezpieczenia za ten okres.

Umorzeniu podlegają:

wskładki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe za okres od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 2009 r. za osoby obowiązkowo podlegające tym ubezpieczeniom z tytułu prowadzonej działalności,

wskładki na ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy za okres, za który zostaną umorzone składki na ubezpieczenia społeczne,

wodsetki za zwłokę naliczone od składek podlegających umorzeniu,

wopłata prolongacyjna, opłata dodatkowa, koszty upomnienia oraz koszty egzekucyjne naliczone od należności podlegających umorzeniu.

Warunkiem jest nieposiadanie na dzień wydania decyzji o umorzeniu należności, które nie podlegają umorzeniu (z wyjątkiem należności z tytułu składek za okres do 31 grudnia 1998 r.), albo spłata należności niepodlegających umorzeniu w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji określającej warunki umorzenia bądź w terminie wynikającym z zawartej umowy o rozłożeniu zadłużenia na raty. Wniosek o umorzenie należności należy złożyć w terminie 24 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy abolicyjnej, czyli do 15 stycznia 2015 r.

Z kolei spadkobiercy, którym ZUS po dniu wejścia w życie ustawy abolicyjnej wyda decyzję o przeniesieniu na nich odpowiedzialności, mogą złożyć taki wniosek w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji, chyba że wskazany wyżej termin 24 miesięcy jest dłuższy. [przykład 2]

Spadkobiercy mogą także ubiegać się o umorzenie należności na zasadach ogólnych, określonych w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wniosek o umorzenie składek może wówczas dotyczyć również składek nieopłaconych za pracowników lub zleceniobiorców. Zgodnie z tym przepisem umorzenie należności jest jednak możliwe tylko w sytuacji ich całkowitej nieściągalności. Jeżeli więc spadkobierca ma majątek (np. odziedziczoną nieruchomość) lub stałe źródło dochodów, ZUS nie umorzy należności na tej podstawie. Na wniosek spadkobiercy zadłużenie może być jedynie rozłożone na raty.

PRZYKŁAD 1

Ustalenie uprawnionych

Prowadzący działalność gospodarczą pan Henryk zmarł 20 maja 2013 r. Pozostawił żonę Helenę oraz dwoje dzieci: Aldonę i Adama. Jego trzecie dziecko - Tomasz -zmarło 30 lutego 2012 r. Zmarły syn Tomasz miał dwoje dzieci: Bożenę i Bartosza. Spadkobiercami pana Henryka są zatem: żona Helena (1/4 spadku), córka Aldona (1/4 spadku), syn Adam (1/4 spadku) oraz dzieci zmarłego Tomasza - Bożena (1/8 spadku) i Bartosz (1/8 spadku).

PRZYKŁAD 2

Należności za pracowników

20 maja 2013 r. ZUS wydał panu Adamowi, będącemu spadkobiercą przedsiębiorcy, decyzję o odpowiedzialności za nieopłacone przez spadkodawcę składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne na łączną kwotę 20 000 zł. Na tę kwotę składają się nieopłacone przez zmarłego składki na własne ubezpieczenia społeczne i zdrowotne - za okres od 1 grudnia 2007 r. do 31 grudnia 2008 r. - w kwocie 12 000 zł oraz 8000 zł z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne za zatrudnionych pracowników. W tej sytuacji pan Adam może wystąpić o umorzenie składek nieopłaconych przez spadkodawcę za siebie z tytułu prowadzonej działalności (tj. 12 000 zł). Z kolei składki za pracowników na podstawie ustawy abolicyjnej nie podlegają umorzeniu.

Michał Jarosik

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Podstawa prawna

Art. 28, 31, 32 ustawy z 13 października 1999 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 97-98 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.).

Art. 922-1046 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Art. 1-2 ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz.U. z 2012 r. poz. 1551).