Składka na FEP tylko za okres pracy w szczególnych warunkach

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., wykonujące prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze mają prawo do wcześniejszej emerytury na zasadach określonych w ustawie z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (dalej: ustawa pomostowa). Emerytury pomostowe są finansowane ze środków Funduszu Emerytur Pomostowych (FEP), którego przychody pochodzą m.in. ze składek płaconych przez pracodawców. Niektóre przepisy ustawy pomostowej nadal sprawiają trudności w praktyce. Dotyczy to przede wszystkim ustalania podstawy wymiaru składek na ten fundusz.

Za kogo trzeba regulować

Składki na FEP są opłacane za osoby wymienione w art. 35 ustawy pomostowej. Składki reguluje się za pracownika, który spełnia łącznie następujące warunki:

wurodził się po 31 grudnia 1948 r.,

wwykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, których wykazy zawarte są w załącznikach nr 1 i 2 do ustawy pomostowej.

Obowiązek opłacania składek na FEP za pracownika powstaje z dniem rozpoczęcia wykonywania przez niego pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a ustaje z dniem zaprzestania wykonywania tych prac.

Składki na FEP są należne również za pracownika wykonującego prace górnicze, który uzyskał prawo do emerytury pomostowej na podstawie art. 11 ustawy pomostowej, a także od uposażenia zwolnionych ze służby żołnierzy zawodowych oraz funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Służby Więziennej i Państwowej Straży Pożarnej (art. 35 ust. 3-4 ustawy pomostowej).

Uwzględniane wynagrodzenia

Składka na FEP jest opłacana od wszelkich wynagrodzeń stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, przysługujących za okres zatrudnienia w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze. Obowiązek opłacania składki na FEP nie dotyczy tych składników wynagrodzeń, które są należne za okres pracy, w którym praca w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze nie była wykonywana, nawet jeżeli ich wypłata następuje w czasie wykonywania tych prac. W przypadku wypłat przysługujących w części za okres wykonywania prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze obowiązek opłacenia składki na FEP powstaje tylko od części wynagrodzenia przysługującego za okres wykonywania takich prac. [przykład 1]

Ustalenie przychodu

Zgodnie z art. 36 ust. 2 ustawy pomostowej podstawę wymiaru składek na FEP stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe określona w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że podstawę wymiaru składek na FEP stanowi przychód ze stosunku pracy w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, z wyłączeniem:

wwynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną,

wzasiłków i świadczenia rehabilitacyjnego z ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego,

wprzychodów wymienionych w par. 2 ust. 1 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).

Na podstawie art. 36 ust. 3 ustawy pomostowej do podstawy wymiaru składek na FEP stosuje się ograniczenie w postaci maksymalnej rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że jeśli w danym roku kalendarzowym osoba, za którą pracodawca jest zobowiązany opłacać składkę na FEP, osiągnie limit rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, pracodawca powinien zaprzestać opłacania za nią składki na ten fundusz. Płatnik musi pamiętać o tej zasadzie także w przypadku osoby, która osiągnęła kwotę rocznego limitu, a obowiązek opłacania składek na FEP powstał już po tej dacie. [przykład 2]

W niepełnym wymiarze

Wątpliwości pracodawców budzą także skutki zatrudnienia pracownika, który będzie wykonywał pracę w szczególnych warunkach, na część etatu. Powstaje pytanie, czy w takiej sytuacji trzeba opłacać za niego składkę na FEP.

Zgodnie ze stanowiskiem ZUS składka na FEP powinna być opłacana za każdego pracownika zatrudnionego na podstawie umowy o pracę, który wykonuje pracę w szczególnych warunkach, bez względu na wymiar czasu pracy. Oczywiście pracownik musi spełniać warunki określone w art. 35 ustawy pomostowej, czyli urodzić się po 31 grudnia 1948 r. Wymiar czasu pracy nie ma więc według ZUS żadnego znaczenia, gdyż taki warunek nie został określony we wskazanym wyżej przepisie.

Stanowisko ZUS zostało jednak zakwestionowane w wyroku Sądu Najwyższego z 22 lutego 2012 r. (sygn. akt II UK 130/11, OSNP 2013/3-4/40). W wyroku tym SN uznał, że całkowite oderwanie obowiązku odprowadzania składek na FEP od warunków, które muszą spełnić ubezpieczeni, aby uzyskać prawo do emerytury pomostowej, oznaczałoby, że składka na ten fundusz nie miałaby charakteru składki na ubezpieczenie społeczne, ale stanowiłaby daninę publiczną. W konsekwencji, zdaniem Sądu Najwyższego, z uwagi na to, że jednym z warunków nabycia prawa do emerytury pomostowej (a taki jest główny cel opłacania tej składki) jest zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy, składka na FEP za osoby zatrudnione na część etatu nie powinna być opłacana.

W tej sytuacji wydaje się, że najlepszym rozwiązaniem jest opłacanie składki na FEP i jednoczesne wystąpienie do ZUS z wnioskiem o wydanie indywidualnej interpretacji z tym zakresie. Gdy ZUS wyda interpretację, że składka powinna być opłacana, płatnik może odwołać się do sądu. Jeśli sąd przyzna rację płatnikowi, powinien on złożyć korektę dokumentów rozliczeniowych składanych do ZUS, czyli deklaracji rozliczeniowych za poszczególne miesiące i w skorygowanych deklaracjach nie wykazywać składek na FEP za pracownika zatrudnionego za część etatu. W takim przypadku po złożeniu korekty dokumentów płatnik będzie miał nadpłatę, którą będzie mógł zaliczyć na poczet zaległych lub bieżących składek albo wystąpić do ZUS o jej zwrot.

Kolejny kontrakt

Naliczając składki, płatnik musi pamiętać o definicji pracownika, jaka obowiązuje na gruncie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Stosownie do art. 8 ust. 2a tej ustawy za pracownika uważana jest również osoba, która z własnym pracodawcą zawarła umowę agencyjną, umowę-zlecenie lub inną umowę o świadczenie usług, do której mają zastosowanie przepisy ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.) dotyczące umowy-zlecenia albo umowy o dzieło albo takie umowy wykonuje na rzecz własnego pracodawcy. Oznacza to, że gdy pracodawca zawrze z własnym pracownikiem np. umowę-zlecenie, to składki na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne jest zobowiązany naliczyć od zsumowanego przychodu, jaki wypłaca ubezpieczonemu.

Ta definicja pracownika ma także znaczenie przy naliczaniu składki na FEP. W przypadku gdy pracodawca zawrze dodatkowo umowę cywilnoprawną (np. umowę-zlecenie) z podwładnym wykonującym pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, to składkę na FEP powinien naliczyć także od wynagrodzenia należnego z umowy-zlecenia. Płatnik, który naliczy składki tylko od przychodów ze stosunku pracy, popełnia więc błąd. W takim przypadku składka powinna być bowiem naliczona od zsumowanego przychodu, który stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Należy podkreślić, że nie ma wówczas znaczenia, co jest przedmiotem umowy cywilnoprawnej. To, że umowa ta nie jest wykonywana w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, nie jest okolicznością, która powodowałaby, że płatnik byłby zwolniony z opłacania od tego przychodu składki na FEP.

Inaczej sytuacja wygląda zaś, gdy z tą samą osobą zostanie zawarta więcej niż jedna umowa o pracę. W zakresie ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia zdrowotnego każda umowa o pracę jest tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń. W takim przypadku składka na FEP powinna zatem zostać naliczona wyłącznie od przychodu należnego i wypłaconego z tytułu umowy o pracę wykonywanej w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze. Od przychodu z drugiej umowy składka na ten fundusz nie powinna być naliczana. Jeżeli płatnik naliczy składkę na FEP od zsumowanego przychodu, popełni błąd i będzie musiał skorygować dokumenty złożone do ZUS.

Ze środków płatnika

Składka na FEP wynosi 1,5 proc. podstawy wymiaru składek i jest w całości finansowana ze środków pracodawcy, co oznacza, że z przychodu pracownika nie są potrącane żadne kwoty. Zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy pomostowej składkę na FEP oblicza, rozlicza i opłaca co miesiąc płatnik składek, czyli pracodawca. Składkę na fundusz płatnik składek rozlicza w deklaracji rozliczeniowej ZUS DRA. Nie jest ona wykazywana w raporcie ZUS RCA.

Zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy pomostowej na płatniku składek ciąży także obowiązek przekazywania do ZUS informacji o pracowniku, za którego miał obowiązek opłacać składkę na FEP (na formularzu ZUS ZSWA). Kopie formularzy ZUS ZSWA oraz ich korekty muszą być przechowywane przez 5 lat od dnia ich przekazania do ZUS.

Ważne

Przy ustalaniu okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał wynagrodzenie lub świadczenie z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Pomija się także okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego i służby wojskowej. Zaliczane są zaś okresy urlopu wypoczynkowego

PRZYKŁAD 1

Bez nagrody za ubiegły rok

Pan Tomasz rozpoczął pracę w szczególnych warunkach od 2 kwietnia br. W maju otrzyma wynagrodzenie za pracę w wysokości 4000 zł oraz nagrodę roczną za rok ubiegły w wysokości 3000 zł. W takim przypadku składka na FEP powinna zostać naliczona tylko od kwoty wynagrodzenia, tj. 4000 zł. Jeśli płatnik naliczy składkę na FEP od łącznego przychodu, który w tym miesiącu uzyska pracownik, popełni błąd. Nagroda roczna jest bowiem przychodem należnym za okres, w którym praca w szczególnych warunkach nie była wykonywana.

PRZYKŁAD 2

Osiągnięcie rocznego limitu

Spółka A 1 października 2012 r. zatrudniła pracownika wykonującego pracę w szczególnych warunkach. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za tego pracownika nie były opłacane od sierpnia 2012 r., gdyż w tym miesiącu osiągnął on limit rocznej podstawy wymiaru składek. Spółka A od października nie naliczała za tego zatrudnionego składek na ubezpieczenia społeczne, ale naliczała za niego składkę na FEP. Takie postępowanie było nieprawidłowe. Skoro od października składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za pracownika nie były opłacane z uwagi na osiągnięcie kwoty rocznego limitu, nie należało opłacać także składki na FEP. Spółka powinna zatem złożyć korektę deklaracji rozliczeniowych za poszczególne miesiące ubiegłego roku i nie wykazywać w nich składek na FEP za tego zatrudnionego.

Michał Jarosik

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Podstawa prawna

Art. 35-40 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. nr 237, poz. 1656 z późn. zm.).

Art. 8 ust. 2a, art. 18 ust. 1-2, art. 19 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).