Kto może skontrolować pracownika korzystającego ze zwolnienia lekarskiego

Kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy przeprowadza płatnik zasiłku. Jeżeli pracodawca zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych i w związku z tym jest uprawniony do wypłaty im zasiłków w czasie trwania ich zatrudnienia, wówczas sam sprawdza, czy korzystają ze zwolnienia lekarskiego zgodnie z jego celem albo czy w czasie zwolnienia wykonują pracę zarobkową. ZUS dokonuje takiej kontroli wtedy, gdy jest płatnikiem zasiłków dla osób zatrudnionych u płatników składek, zgłaszających do ubezpieczenia chorobowego nie więcej niż 20 ubezpieczonych, oraz osób pobierających zasiłki po ustaniu ubezpieczenia chorobowego.

W celu kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy pracodawca powinien wystawić osobie wyznaczonej do jej przeprowadzenia imienne upoważnienie. Gdy osoba kontrolująca nie zastanie pracownika pod adresem wskazanym przez niego i wpisanym w zwolnieniu lekarskim (ZUS ZLA), zaleca się przeprowadzenie kontroli powtórnie i wyjaśnienie przyczyny nieobecności. Gdy pracownik odmówi złożenia wyjaśnień, należy uznać, że wykorzystywał zwolnienie niezgodnie z jego celem, co stanowi podstawę do pozbawienia go prawa do zasiłku. Utrata prawa do zasiłku następuje także wtedy, gdy zostanie wykazane, że w czasie zwolnienia lekarskiego pracownik wykonywał pracę zarobkową. Nieprawidłowości ustalone w czasie kontroli opisywane są w protokole kontroli, który przedkładany jest pracownikowi w celu wniesienia przez niego uwag. Jeżeli zgadza się on z ustaleniami kontrolującego, protokół stanowi podstawę do pozbawienia go prawa do zasiłku. Gdy natomiast je kwestionuje, należy przekazać sprawę do oddziału ZUS w celu wydania decyzji.

Pozbawienie prawa do zasiłku chorobowego następuje po stwierdzeniu, że ubezpieczony wykorzystuje zwolnienie lekarskie niezgodnie z jego celem, bez względu na treść zalecenia lekarskiego. Nie jest zatem przeszkodą do przeprowadzenia kontroli wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy z powodu choroby wpisane w zaświadczeniu lekarskim ZUS ZLA przez lekarza leczącego zalecenie, że ubezpieczony może chodzić. Stanowisko takie zostało potwierdzone w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 12 listopada 2002 r., który stwierdził, że adnotacja na zwolnieniu lekarskim o treści, pacjent może chodzić nie usprawiedliwia wykonywania pracy przez pracownika, którego taka adnotacja dotyczy. Zalecenie takie upoważnia jedynie do wykonywania zwykłych czynności życia codziennego, np. poruszania się po mieszkaniu, udania się na zabieg czy kontrolę lekarską (III AUa 3189/01, pr. pracy 2003/10/43).

Kontrola nie jest jednak możliwa w pełnym zakresie określonym w przepisach o kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy. W myśl rozporządzenia przywołanego w podstawie prawnej kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem polega na ustaleniu, czy:

● ubezpieczony nie wykonuje pracy zarobkowej,

● ubezpieczony nie wykorzystuje zwolnienia niezgodnie z jego celem oraz

● czy poza ubezpieczonym nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, mogących zapewnić opiekę dziecku.

Należy podkreślić, że zasiłek opiekuńczy przysługuje, mimo że są inni członkowie rodziny mogący zapewnić opiekę dziecku, jeżeli jest ona sprawowana nad chorym dzieckiem w wieku do lat dwóch. Nie powinno się zatem przeprowadzać kontroli wykorzystywania zwolnienia od pracy z tytułu opieki nad chorym dzieckiem, które nie ukończyło dwóch lat, w celu sprawdzenia, czy są inne osoby, które mogłyby tę opiekę sprawować. Nie ma natomiast żadnych przeszkód, aby przeprowadzić kontrolę wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy z powodu opieki nad dzieckiem w pozostałym zakresie.

Jeżeli w wyniku kontroli wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy zostały stwierdzone nieprawidłowości polegające na wykorzystywaniu zwolnienia niezgodnie z jego celem albo na wykonywaniu pracy zarobkowej przez ubezpieczonego, wówczas ustalenia te zamieszcza się w protokole kontroli. Protokół powinien być przedłożony ubezpieczonemu w celu zapoznania się z ustaleniami przeprowadzonej kontroli i uzasadnieniem na czym polegają stwierdzone nieprawidłowości.

Jeżeli ubezpieczony zgadza się z ustaleniami kontroli, wówczas protokół kontroli stanowi dla pracodawcy podstawę pozbawienia go prawa do zasiłku, bez konieczności występowania w tej sprawie do oddziału ZUS. Gdy natomiast pracodawca ma wątpliwości, czy zwolnienie lekarskie od pracy było wykorzystywane niezgodnie z jego celem albo gdy ubezpieczony nie zgadza się z ustaleniami kontroli, wówczas sprawę rozstrzyga oddział ZUS. W razie sporu wydawana jest decyzja, od której przysługuje ubezpieczonemu odwołanie do sądu.

Pozbawienie prawa do zasiłku powinno nastąpić tylko za okres od 3 do 12 marca 2009 r. Kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy przeprowadza się bowiem w czasie niezdolności do pracy orzeczonej w danym zaświadczeniu lekarskim i stwierdzenie nieprawidłowości w tym zakresie powoduje utratę prawa do zasiłku za cały okres tego zwolnienia, w czasie którego została przeprowadzona kontrola. Jeżeli zatem ubezpieczony korzysta ze zwolnienia lekarskiego od pracy z powodu choroby orzeczonej kilkoma zaświadczeniami lekarskimi, to każdy okres niezdolności do pracy orzeczony w odrębnym zaświadczeniu podlega odrębnej ocenie pod kątem prawidłowości jego wykorzystywania. Pozbawienie prawa do zasiłku za cały okres niezdolności do pracy, tj. od 3 do 21 marca 2009 r., orzeczony dwoma zaświadczeniami lekarskimi, mogłoby zatem nastąpić, tylko gdyby przeprowadzono kontrolę za każdy okres niezdolności do pracy odrębnie i w każdym okresie stwierdzono by nieprawidłowości wykorzystania zwolnienia od pracy. Stanowisko takie potwierdza orzeczenie Sądu Najwyższego z 25 lutego 2008 r. (I UK 249/07, LEX nr 453099).

Jeżeli podczas kontroli zostanie ustalone, że ubezpieczony będący pracownikiem w czasie zwolnienia lekarskiego podjął zatrudnienie, stanowi to samodzielną przesłankę do pozbawienia go prawa do zasiłku za cały okres tego zwolnienia. Sąd Najwyższy w wyroku z 5 października 2005 r. stwierdził, że wykonywanie pracy zarobkowej polega na podjęciu działań stanowiących realizację obowiązków pracowniczych lub wynikających z innego stosunku prawnego obejmującego świadczenie pracy (I UK 44/05, OSNP 2006/17-18/279). Pracą zarobkową jest zatem każda aktywność ludzka zmierzająca do osiągnięcia zarobku. W uzasadnieniu wyroku z 14 grudnia 2005 r. Sąd Najwyższy podkreślił, że ustalenie faktu wykonywania pracy zarobkowej w czasie zwolnienia lekarskiego jest wystarczające do pozbawienia ubezpieczonego prawa do zasiłku chorobowego, przy czym nie ma w tym przypadku znaczenia, czy wykonywanie tej pracy było przeciwwskazane z przyczyn zdrowotnych i czy mogło mieć wpływ na przedłużenie okresu niezdolności do pracy (III UK 120/05, OSNP 2006/21-22/338).